Dịch và biên tập từ Việt Growers Hand Book, Phiên bản 1.0 (version 1.0), tháng 6/2015. Sách do nhóm Việt Growers đăng trực tuyến (vietgrowers.org).
Nếu không được huấn luyện, cây cần sa dồn phần lớn sức lớn vào một bông chính to trên đỉnh thân. Trồng ngoài đồng trống, không giới hạn chiều cao thì việc này ít gây hại. Nhưng trong lều trồng, phòng trồng hay nhà kính, cây sẽ cao vọt. Các cành phía dưới thì nhỏ và bị che mất ánh sáng.
Bài này giới thiệu ba cách cắt là bấm ngọn, FIM và mainlining. Bài cũng giới thiệu một cách bẻ cành gọi là supercropping. Mỗi cách thay đổi cách cây chia sức lớn giữa ngọn và các cành bên. Làm đúng thì cây cao một thân sẽ thành cây tán rộng, có nhiều bông chính phủ đều không gian trồng.
Các cách này thuộc nhóm huấn luyện gây stress cao (high-stress training), vì chúng chủ động tạo vết thương cho cây. Bản gốc cho biết các bước và thời điểm chủ yếu lấy từ VietGrowers Handbook, một vài mẹo lấy từ cái mà bản gốc gọi là “đồng thuận của người trồng 2025–2026”, nhưng không nói ai đưa ra hay ai đã kiểm chứng. Hãy coi các mốc thời gian dưới đây là kinh nghiệm phổ biến của người trồng, chưa phải số liệu đã kiểm chứng.
Các từ dùng trong bài
- Bông chính (cola): cụm hoa dày đặc ở đầu thân chính hoặc đầu cành.
- Đốt (node): điểm trên thân, nơi lá và chồi bên mọc ra. Đốt được đếm từ gốc lên.
- Ngọn non (growth tip): những lá mới nhất ở tận đỉnh thân, còn nhỏ và đang cuộn lại.
- Chồi nách (axillary bud): chồi nhỏ ở chỗ cuống lá nối với thân. Mỗi chồi có thể mọc thành một cành bên.
- Giai đoạn sinh trưởng (“veg”): giai đoạn trước khi ra hoa, khi cây phát triển lá, thân và rễ.
- Tán (canopy): lớp trên cùng của cây, nơi ánh sáng chiếu tới.
1. Vì sao ngọn lớn nhanh nhất: ưu thế ngọn và auxin
Cơ chế sinh học này giải thích vì sao mọi kiểu cắt trong bài đều có tác dụng.
Ở tận đỉnh thân chính có một nhóm nhỏ tế bào đang phân chia mạnh, gọi là mô phân sinh đỉnh. Phần ngọn này tiết ra một loại hormone thực vật tên là auxin. Auxin đi xuống dọc thân và kìm các cành bên phía dưới.
Hiện tượng này gọi là ưu thế ngọn. Ngọn lớn nhanh, còn các cành bên vẫn ngắn. Vì vậy cây không được huấn luyện trông cao và hẹp.
Khi bạn cắt bỏ hoặc làm tổn thương ngọn, ngọn sẽ ngừng tiết auxin. Không còn gì kìm các cành bên nên chúng bắt đầu mọc mạnh. Thay vì một bông chính, bạn có 2, 4, 8 bông hoặc hơn. Mỗi bông cũng được chia ánh sáng và dinh dưỡng đều hơn.
Mọi cách dưới đây đều là chủ động thay đổi nơi tiết ra auxin. Trước lần cắt đầu tiên, hãy chụp ảnh ngang một cây chưa huấn luyện. Sau này bạn sẽ đem so với dáng cây đã huấn luyện.
2. Bấm ngọn (topping): kiểu cắt cơ bản
Là gì: bạn cắt bỏ toàn bộ ngọn non của thân chính, ngay phía trên một đốt. Một thân chính sẽ tách thành hai cành chính.
Khi nào bấm ngọn
Người trồng thường bấm ngọn sau khoảng tuần thứ 3–4 của giai đoạn sinh trưởng, khi cây đã có khoảng 4–5 đốt. Lúc này cây đủ khỏe để hồi phục nhanh. Cây cũng còn đủ non để đổi dáng.
Cho người trồng trong nhà, bản gốc thêm một quy tắc ước lượng theo diện tích sàn của mỗi cây, không nêu nguồn: mỗi cây càng có nhiều chỗ thì càng bấm ngọn được nhiều lần. Lấy diện tích sàn chia cho số cây để biết mỗi cây có bao nhiêu chỗ. Ví dụ, lều 1,2 × 1,2 m (1,44 m²) trồng 4 cây thì mỗi cây được khoảng 0,36 m², thường chỉ cần bấm ngọn 1 lần. Trồng 2 cây thì mỗi cây có gấp đôi chỗ, đủ để bấm thêm một lần.
Cách bấm ngọn từng bước
- Làm sạch dụng cụ. Dùng kéo sắc hoặc lưỡi dao lam sạch. Lau lưỡi bằng cồn isopropyl 90% ít nhất 10 giây. Việc này giúp vi khuẩn và nấm không chui vào vết cắt còn mới.
- Tìm chỗ cắt. Trên đỉnh cây là ngọn non mới nhất, gồm hai lá nhỏ mọc ra từ thân chính.
- Cắt gọn một nhát. Cắt thân chính ngay phía trên đốt nằm dưới ngọn non. Bỏ toàn bộ phần ngọn, kể cả mấy lá non nhỏ.
- Chờ. Sau 3–7 ngày, hai chồi nách ở đốt ngay dưới vết cắt bắt đầu vươn ra hai bên. Chúng sẽ thành hai cành chính mới.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, vết cắt mới phải lành trong cái nóng 30–35 °C. Vào mùa mưa, không khí còn rất ẩm. Vết cắt ướt lâu thì nấm dễ xâm nhập. Hãy bấm ngọn vào buổi sáng một ngày khô ráo và bật quạt cho gió thổi qua cây. Trong ngày đó, không phun nước lên vết cắt. Nếu trồng ngoài trời, đừng cắt ngay trước khi mưa.
Ghi chú của người dịch: Chỉ bôi thuốc trừ nấm lên vết cắt khi thuốc đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร) và nhãn cho phép dùng như vậy. Hãy xem nồng độ in trên nhãn chai cồn. Bản gốc yêu cầu cồn isopropyl 90%. Tuy vậy, tài liệu bệnh cây của các trường đại học chấp nhận cồn isopropyl hoặc cồn ethyl từ 70% trở lên để lau dụng cụ cắt. Nếu không tìm được loại cồn này, hãy hỏi các thành viên khác trong mục Thiết bị và Vật tư (Equipment and Supplies) của diễn đàn.
Bấm ngọn nhiều lần
Bạn có thể bấm ngọn nhiều lần trong giai đoạn sinh trưởng. Mỗi lần bấm, số cành chính tăng gấp đôi: 1 thành 2, 2 thành 4, 4 thành 8.
Một số người trồng còn bấm ngọn trong tuần đầu tiên của giai đoạn ra hoa. Đây là giai đoạn vươn cao (stretch): sau khi chuyển sang số giờ chiếu sáng của giai đoạn ra hoa, cây vọt lên rất nhanh. Cắt vào lúc này khiến cây bị stress nặng hơn. Vì vậy chỉ nên để người trồng có kinh nghiệm, biết giống của mình hồi phục nhanh tới đâu, làm việc này.
Nếu chưa trồng giống đó bao giờ, hãy bấm ngọn xong hết trong giai đoạn sinh trưởng. Ghi lại số ngày mỗi cây cần để mọc lại sau mỗi lần cắt. Sau một vụ, bạn sẽ biết giống đó có chịu được bấm ngọn muộn hay không.
Bấm ngọn kết hợp huấn luyện ít stress
Nếu chỉ bấm ngọn, hai cành mới thường mọc thẳng lên và tranh nhau. Cách xử lý thường dùng là kết hợp với huấn luyện ít gây stress (LST, low-stress training). Cách này có trong bài hướng dẫn huấn luyện được link ở trên. Với LST, bạn nhẹ nhàng uốn hai cành mới ra hai bên rồi buộc xuống.
Nhờ vậy, ánh sáng chiếu được vào giữa cây. Bản gốc xếp cách bấm ngọn kết hợp LST vào nhóm hiệu quả và phổ biến nhất khi trồng cần sa trong nhà. Khi hai cành mới đã mọc, hãy buộc nhẹ từng cành, kéo về phía mép chậu. Vài ngày kiểm tra dây buộc một lần, để dây không cứa vào thân khi thân to ra.
3. FIM: cắt phần lớn ngọn, không cắt hết
Là gì: bạn cắt bỏ khoảng 75% ngọn non mới nhất và để lại khoảng 25%.
Tên gọi từ đâu ra
FIM là viết tắt của một câu chửi thề tiếng Anh, đại ý “Ối, cắt trượt rồi”. Chuyện là có người định bấm ngọn nhưng cắt trượt, chỉ cắt mất một phần ngọn non. Phần ngọn bị tổn thương không ra hai cành mới mà mọc ra nhiều điểm sinh trưởng mới.
FIM khác bấm ngọn thế nào
| Đặc điểm | Bấm ngọn | FIM |
|---|---|---|
| Phần cắt bỏ | 100% ngọn non | Khoảng 75% ngọn non |
| Số điểm sinh trưởng mới | 2 (đoán trước được) | Vài điểm (không cố định) |
| Chiều cao các cành mới | Đều | Thường không đều |
| Mức stress cho cây | Vừa phải | Thấp hơn một chút |
| Độ chắc chắn của kết quả | Cao | Thấp hơn |
Người trồng ghi nhận FIM thường cho vài ngọn non mới, còn bấm ngọn chắc chắn cho 2. Các ngọn này thường bắt đầu mọc ở độ cao hơi khác nhau. Khi đó bạn có thể phải dùng thêm LST để kéo chúng về cùng độ cao.
Cách FIM từng bước
- Làm sạch dụng cụ bằng cồn isopropyl 90%, lau ít nhất 10 giây.
- Tìm ngọn non mới nhất trên đỉnh cây. Đó là cụm lá non nhỏ xíu, chưa xoè hẳn.
- Ngắt hoặc cắt bỏ khoảng 75% cụm lá này. Để lại 25% phần lá non phía dưới. Vết cắt sẽ trông nham nhở và dở dang, như vậy là đúng.
- Chờ 5–10 ngày. Phần mô còn lại tự tổ chức lại và mọc ra nhiều điểm sinh trưởng mới.
Khi nào nên chọn FIM
FIM thường được khuyên dùng cho cây mẹ. Đây là những cây chỉ được giữ ở giai đoạn sinh trưởng để lấy cành giâm. FIM có thể cho nhiều điểm sinh trưởng hơn bấm ngọn. Nhờ vậy mỗi cây mẹ cho nhiều chồi để giâm thành cây con (clone) hơn. Cách này rất có ích cho người lấy clone quanh năm.
FIM dùng được cả trong nhà lẫn ngoài trời. Do kết quả không cố định, nhiều người trồng sản xuất vẫn chọn bấm ngọn cho những cây sẽ cho ra hoa.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, clone mua từ farm khác có thể mang theo sâu bệnh, bị sai giống hoặc nhiễm viroid ẩn trên cây hoa bia (hop latent viroid, HLVd). HLVd là một tác nhân gây bệnh rất nhỏ, có thể lây qua dụng cụ cắt. Nó làm cây yếu đi mà không có dấu hiệu rõ ràng. Lấy clone từ chính cây mẹ đã FIM của bạn sẽ giảm được các rủi ro này. Tuy vậy, cây mẹ nhiễm HLVd vẫn có thể truyền bệnh sang các clone lấy từ nó.
Hãy dùng riêng một bộ kéo cho mỗi cây mẹ, và ghi tên cây mẹ lên nhãn của từng clone. Chưa có bằng chứng cho thấy lau cồn ngăn được HLVd. Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm năm 2025 (Punja và cộng sự, tạp chí Plants) cho thấy ethanol 70% không phá huỷ được HLVd trong nhựa cây, kể cả sau 10 phút. Topic HLVd được link ở trên có nói những chất khử trùng nào không có tác dụng.
Trước khi nhân cả một dòng clone từ một cây mẹ, hãy hỏi về xét nghiệm HLVd trong mục Dịch vụ B2B (B2B Services). Hiện chưa xác nhận được phòng thí nghiệm nào ở Thái Lan đang làm xét nghiệm này. Hãy ghi lại số ngọn mới sau mỗi lần FIM trên từng cây mẹ. Sau vài lần cắt, bạn sẽ biết FIM có thật sự cho cây mẹ đó nhiều chồi lấy clone hơn bấm ngọn hay không.
4. Supercropping: bẻ cành có kiểm soát
Supercropping không phải là cắt, nhưng gắn liền với bấm ngọn và thường được làm kèm. Nó xử lý những vấn đề nảy sinh sau khi bấm ngọn.
Là gì: bạn bẻ gập cành khoảng 90 độ bằng cách bóp dập phần mô mềm bên trong thân. Lớp vỏ bên ngoài phải còn nguyên. Đây là cách bẻ gãy một nửa có kiểm soát.
Khi nào nên supercrop
- Trong giai đoạn ra hoa, khi các cành đã bấm ngọn mọc quá cao và quá sát đèn
- Khi vài cành vượt hẳn các cành khác và bạn cần đưa tán về cùng một độ cao
- Khi không còn nhiều chiều cao và bạn cần cành mọc ngang
Cách supercrop
- Chọn cành quá cao hoặc cần đổi hướng mọc.
- Bóp và vê thân giữa ngón cái và ngón trỏ, ngay chỗ muốn gập. Bạn sẽ thấy phần thớ bên trong mềm ra.
- Gập nhẹ tới 90 độ. Cành phải gập xuống được mà lớp vỏ ngoài không bị gãy rời.
- Đỡ cành nếu cần. Nếu cành rủ quá thấp, dùng dây buộc cây hoặc băng dính giữ cố định trong vài ngày.
Sau 5–10 ngày, chỗ gập lành lại và tạo thành một khớp (knuckle). Đó là chỗ phình to do mô được gia cố. Bản gốc cho rằng khớp này giúp dinh dưỡng lên đầu cành tốt hơn, nên bông chính ở đó thường to hơn. Tuy vậy, bản gốc không đưa số đo nào để chứng minh.
Ghi chú của người dịch: Trong phòng trồng ở Thái, không khí vốn đã nóng. Đầu cành nằm sát đèn còn phải chịu thêm hơi nóng của đèn. Đầu giai đoạn ra hoa, hãy đo khoảng cách từ các ngọn cao nhất tới đèn mỗi tuần một lần. Cành nào cao hẳn hơn các cành khác thì supercrop, để cả tán nằm cùng một độ cao dưới đèn.
5. Mainlining: cho mọi cành mọc từ một điểm
Là gì: một kế hoạch huấn luyện theo từng bước, tạo ra một “điểm tụ” (hub) thấp trên cây. Mọi cành chính đều mọc từ điểm này nên cách rễ một khoảng như nhau.
Ý tưởng của cách này
Mainlining trở nên phổ biến nhờ một người trồng có nickname “nugbuckets” trên Rollitup, một diễn đàn trực tuyến tiếng Anh dành cho người trồng. Ý tưởng rất đơn giản. Khi mọi cành cùng mọc từ một đốt gần gốc, cành nào cũng nhận phần năng lượng và dinh dưỡng ngang nhau từ rễ.
Không cành nào được nhiều hơn, cũng không cành nào bị thiếu. Kết quả là cây mọc cân đối, các bông chính to gần bằng nhau.
Cách Screen of Green (SCROG) giữ tán phẳng bằng một tấm lưới căng phía trên cây. Mainlining thì không cần lưới, tán đều là nhờ chính dáng cành của cây.
Cách mainlining từng bước
Giai đoạn 1: bấm ngọn lần đầu
- Cho cây con mọc tới khi có 5–6 đốt, thường là 3–4 tuần sau khi nảy mầm.
- Bấm ngọn ở đốt thứ 3. Cắt bỏ toàn bộ phần phía trên đốt 3.
- Tỉa hết phần mọc bên dưới đốt 3. Bỏ hết cành và lá phía dưới. Cây chỉ còn một thân ngắn và hai cành mọc từ đốt 3.
- Uốn cả hai cành ra ngoài tới 90 độ bằng LST. Buộc cho cành nằm ngang vào miệng chậu hoặc vào cọc. Nhìn từ trên xuống, cây giờ có hình chữ T.
- Cho cây 5–7 ngày để hồi phục.
Giai đoạn 2: bấm ngọn lần hai
- Khi mỗi cành đã mọc thêm 3–4 đốt mới, bấm ngọn cả hai cành ở đốt thứ 2 hoặc thứ 3.
- Tỉa bỏ phần mọc phía dưới trên mỗi cành. Chỉ giữ lại hai chồi mới ở đốt trên cùng.
- Bây giờ bạn có 4 cành, cùng mọc từ một điểm tụ.
- Buộc cả 4 cành ra ngoài, cách đều nhau.
Giai đoạn 3: bấm ngọn lần ba (không bắt buộc)
- Lặp lại như trên: bấm ngọn cả 4 cành để có 8 cành.
- Buộc cả 8 cành ra ngoài, xếp đều và cân đối.
Giai đoạn 4: chuyển sang ra hoa
- Sang chậu lớn hơn nếu cần.
- Giữ cây ở giai đoạn sinh trưởng thêm 2 tuần để các cành ổn định.
- Chuyển sang chu kỳ chiếu sáng 12/12 (12 giờ sáng, 12 giờ tối) để cây bắt đầu ra hoa.
Số cành tăng thế nào
Mỗi lần bấm ngọn, số cành tăng gấp đôi:
- Bấm 1 lần = 2 bông chính
- Bấm 2 lần = 4 bông chính
- Bấm 3 lần = 8 bông chính
- Bấm 4 lần = 16 bông chính
Về lý thuyết, bạn có thể làm tiếp tới 32, thậm chí 64 bông. Trên thực tế, bản gốc cho rằng 8 bông chính là con số tốt nhất cho phần lớn hệ thống trồng trong nhà. Quá 8 thì từng bông sẽ nhỏ đi. Mỗi tuần sinh trưởng kéo dài thêm cũng giúp tăng sản lượng ít hơn.
Cái giá phải trả: thêm vài tuần sinh trưởng
So với cây không bấm ngọn, mainlining kéo dài giai đoạn sinh trưởng thêm vài tuần. Farm thương mại tính số vụ mỗi năm nên đây là chi phí thật. Với người trồng tại nhà hoặc người coi trọng chất lượng và độ đều của bông hơn tốc độ, bản gốc xếp mainlining vào nhóm cách tốt nhất để có vụ thu đều và đẹp. Bản gốc còn nói hoa từ những vụ này “luôn có độ mạnh ổn định”. Tuy vậy, bản gốc không đưa kết quả xét nghiệm nào để chứng minh.
Ghi chú của người dịch: Nếu bạn có farm được cấp phép ở Thái Lan, hãy nhân số tuần kéo dài thêm với số vụ mỗi năm. Ví dụ một năm 4 vụ và vụ nào cũng mainlining, thời gian sinh trưởng cả năm sẽ dài thêm 8–12 tuần. Khi trồng ngoài trời ở Thái, cây ra hoa theo quang kỳ thường ra hoa sớm. Như vậy giai đoạn sinh trưởng có thể không đủ dài cho mainlining.
Hãy bắt đầu với một lô thử nhỏ. Mainlining 1–2 cây, đặt cạnh các cây chỉ bấm ngọn, cùng giống và cùng phòng. Ghi lại số ngày sinh trưởng, số bông chính và trọng lượng khô của từng cây. Chính số liệu của bạn sẽ cho biết mấy tuần thêm đó có đáng trong điều kiện trồng của bạn hay không.
6. Chọn cách nào
| Tiêu chí | Bấm ngọn | FIM | Mainlining |
|---|---|---|---|
| Độ khó | Người mới làm được | Người mới làm được | Cần có chút kinh nghiệm |
| Thời gian sinh trưởng kéo dài thêm | Vài ngày | Vài ngày | Vài tuần |
| Số bông chính | 2 bông mỗi lần bấm | Vài bông mỗi lần cắt | 8 (mức chuẩn) |
| Độ đều | Tốt | Không cố định | Rất tốt |
| Phù hợp nhất với | Trồng trong nhà và ngoài trời nói chung | Cây mẹ, lấy clone | Trồng tại nhà, chú trọng chất lượng |
| Độ chắc chắn của kết quả | Cao | Trung bình | Cao |
- Nếu bạn mới trồng: hãy bắt đầu bằng bấm ngọn. Cách này đơn giản, dễ đoán kết quả, và cây vẫn hồi phục dễ dàng nếu bạn cắt hơi lệch thời điểm. Theo bản gốc, bấm ngọn kết hợp LST cho kết quả tốt hơn hẳn cây không huấn luyện.
- Nếu bạn sản xuất clone: hãy FIM cây mẹ để có nhiều chồi lấy cành giâm hơn.
- Nếu bạn cần bông to đều nhất: hãy mainlining tới 8 bông chính. Bản gốc cho rằng một tán phẳng với các bông đều nhau lúc thu hoạch là xứng đáng với thời gian sinh trưởng kéo dài thêm.
Dựa vào bảng, hãy chọn cách hợp với không gian và mục tiêu của bạn, và chỉ dùng cách đó trong vụ tới. Mỗi vụ chỉ thay đổi một yếu tố thì bạn mới thấy rõ tác dụng của chính cách đó.
7. Nguyên tắc chung cho mọi cách
Dù chọn cách nào, bạn cũng nên làm theo các nguyên tắc sau:
- Luôn làm sạch dụng cụ. Lau lưỡi kéo bằng cồn isopropyl 90% trong 10 giây trước mỗi lần cắt. Lưỡi kéo bẩn sẽ đưa mầm bệnh thẳng vào phần mô hở của cây.
- Chỉ cắt cây khỏe. Cây đang bị stress, tưới quá nhiều nước hoặc thiếu dinh dưỡng sẽ hồi phục kém. Hãy xử lý những vấn đề đó trước.
- Cho cây thời gian hồi phục. Giữa hai lần làm gây stress cao, hãy chờ ít nhất một tuần. Không bấm ngọn và supercrop trong cùng một ngày.
- Không bấm ngọn giống tự ra hoa (autoflower), trừ vài trường hợp hiếm. Giống autoflower tự ra hoa sau một khoảng thời gian cố định, bất kể số giờ chiếu sáng. Giai đoạn sinh trưởng của chúng quá ngắn và không kéo dài được, nên cây không kịp hồi phục sau khi bị cắt. Hãy dùng LST thay thế.
- Chụp ảnh lại. Ảnh của từng bước huấn luyện giúp bạn cải thiện kỹ thuật qua nhiều vụ trồng.
Ghi chú của người dịch: Chỉ cần một cuốn nhật ký huấn luyện đơn giản. Hãy ghi nhãn cây, ngày của từng lần cắt và số ngày tới khi cây mọc lại. Ghi thêm chiều cao cây lúc chuyển sang ra hoa và trọng lượng khô. Sau đó đăng vào mục Nhật ký trồng (Grow Diaries), để người trồng khác ở Thái Lan và Đông Nam Á so sánh kết quả với bạn.
Tóm tắt
Bấm ngọn, FIM và mainlining đều dựa trên cùng một cơ chế. Khi ngọn non bị cắt bỏ, ngọn ngừng tiết auxin, nên các cành bên mọc lên. Bản gốc cho rằng bấm ngọn giúp sản lượng tăng nhiều, nhưng không đưa số liệu. Mainlining cẩn thận có thể cho 8 bông chính to đều nhau trên một cây.
Muốn có kết quả tốt, bạn cần hiểu cơ chế sinh học và chọn cách hợp với không gian, mục tiêu của mình. Sau đó hãy kiên nhẫn luyện tập. Mỗi người trồng có kinh nghiệm đều có cách kết hợp riêng. Có người chuộng mainlining, có người chỉ cần bấm ngọn 2 lần kèm LST là đủ.
Ở vụ tới, hãy chọn một cách và làm thử trên 1–2 cây trước. Ghi lại ngày của từng lần cắt, số ngày hồi phục, số bông chính và sản lượng khô.
Hãy chia sẻ kết quả ngay dưới topic này. Cho biết bạn dùng cách nào, bấm ngọn mấy lần và giữ cây ở giai đoạn sinh trưởng bao lâu, kèm một tấm ảnh. Nếu đã thử mainlining, hãy cho biết với điều kiện trồng của bạn thì mấy tuần sinh trưởng kéo dài thêm có đáng không.
Tài liệu tham khảo
- Việt Growers Hand Book, Phiên bản 1.0 (version 1.0), tháng 6/2015, nhóm Việt Growers (vietgrowers.org). Đây là nguồn chính cho các phương pháp, bước làm và thời điểm trong bài (xem ghi chú ở đầu bài).
- “Đồng thuận và nghiên cứu của người trồng 2025–2026” (2025–2026 grower consensus and research). Bản gốc dẫn nguồn này cho quy tắc diện tích mỗi cây và một số mẹo thực hành khác. Tuy vậy, bản gốc không nêu tên tác giả, ấn phẩm hay nghiên cứu nào.