Đốm lá Septoria là bệnh do nấm gây ra trên lá cần sa. Bệnh bắt đầu từ những lá già nhất ở phía dưới cây rồi lan dần lên trên. Lá bị đốm sẽ vàng và rụng, nên cây mất dần phần lá dùng để tự nuôi mình. Bài này giúp bạn nhận ra bệnh, hiểu vì sao trời ẩm ướt làm bệnh nặng thêm, và biết cần làm gì trong điều kiện Thái Lan và Đông Nam Á.
Dấu hiệu đầu tiên là những đốm nhỏ, gần tròn, giữa nhạt màu, viền sẫm hơn. Khi đốm mọc thêm, chúng liền vào nhau. Sau đó lá vàng rồi rụng. Người trồng thường phát hiện bệnh muộn, vì phần dưới và bên trong cây là chỗ ít được để mắt tới nhất.
Việc bạn làm được ngay: mỗi tuần một lần, vạch cây sang một bên và xem những lá thấp nhất, già nhất ở bên trong cây. Đây là chỗ bệnh xuất hiện đầu tiên.
Bài viết dựa trên tài liệu hướng dẫn (fact sheet) của một số trung tâm khuyến nông thuộc các trường đại học Mỹ. Đây là bộ phận tư vấn nông nghiệp của các đại học bang ở Mỹ. Họ soạn hướng dẫn miễn phí cho người trồng địa phương, dựa trên thử nghiệm ngoài đồng và các ca chẩn đoán của phòng thí nghiệm. Nguồn chính là Đại học Kentucky, Đại học Rutgers ở bang New Jersey và Đại học Bang Utah. Danh sách đầy đủ nằm ở cuối bài.
Nguyên nhân gây bệnh trên cần sa
Tác nhân là nấm Septoria cannabis. Các tài liệu khuyến nông mô tả bệnh này trên gai dầu (hemp) trồng ngoài đồng. Gai dầu và cần sa hàm lượng THC cao là cùng một loài, Cannabis sativa.
Nấm Septoria thường chỉ gắn với một loại cây chủ. Tài liệu của Đại học Kentucky nêu hai ví dụ: Septoria trên cà chua và Septoria trên lúa mì là hai loài khác nhau. Cũng tài liệu đó cho biết Septoria cannabis mới chỉ được ghi nhận gây bệnh trên gai dầu.
Điều này quan trọng nếu bạn trồng rau cạnh cần sa. Đốm Septoria trên cà chua do một loài nấm khác gây ra, Septoria lycopersici. Chưa có ghi nhận loài này lây sang cần sa. Nhưng cả hai loài nấm đều ưa cùng một kiểu thời tiết ẩm ướt. Cà chua nổi đốm nghĩa là điều kiện cũng đang thuận lợi cho Septoria trên cây cần sa của bạn.
Bệnh này phổ biến ngoài đồng. Tài liệu Kentucky gọi Septoria là bệnh đốm lá được báo cáo nhiều nhất trên gai dầu trồng ngoài đồng ở bang Kentucky. Rutgers xếp nó vào nhóm bệnh đốm lá gặp nhiều nhất trong các ruộng thử nghiệm gai dầu của trường ở New Jersey.
Việc bạn làm được ngay: nếu cà chua nổi đốm Septoria, hãy coi đó là cảnh báo thời tiết. Kiểm tra lá dưới của cây cần sa ngay trong tuần đó.
Triệu chứng theo từng giai đoạn
Bệnh thay đổi dần theo thời gian. Hãy tìm các dấu hiệu theo thứ tự sau:
- Đốm nâu nhỏ, hình dạng không đều, viền vàng tươi. Đốm xuất hiện trước tiên ở lá dưới và bên trong cây.
- Đốm lớn dần tới khoảng 6 mm (chừng 1/4 inch). Phần giữa đốm chuyển màu xám đến trắng.
- Có thể thấy những chấm đen li ti bên trong đốm. Kentucky ví chúng như hạt tiêu xay. Mỗi chấm là một quả cành (pycnidium, số nhiều là pycnidia), tức một cấu trúc nhỏ nơi nấm sinh ra bào tử.
- Quầng vàng quanh các đốm lan rộng và nối vào nhau. Sau đó cả lá vàng rất nhanh rồi rụng.
- Nếu bệnh nặng ngay từ đầu vụ, cây có thể còi cọc và yếu.
Việc bạn làm được ngay: khi thấy một đốm đáng ngờ, nhìn thật kỹ để tìm các chấm đen giống hạt tiêu. Đó là dấu hiệu rõ nhất của Septoria.
Phân biệt với các bệnh đốm lá khác và tình trạng thiếu chất
Nhiều nguyên nhân có thể làm lá cần sa nổi đốm. Đại học Bang Utah nêu thiếu dinh dưỡng và côn trùng chích hút, ăn lá là hai nguyên nhân dễ nhầm nhất.
Hai bước kiểm tra đơn giản giải quyết được phần lớn trường hợp. Thứ nhất, soi vết đốm bằng kính lúp cầm tay 10x, loại kính nhỏ phóng to mười lần. Thứ hai, ghi lại vấn đề bắt đầu ở vị trí nào trên cây.
| Bạn thấy gì | Nguyên nhân khả năng cao nhất | Điểm khác biệt chính |
|---|---|---|
| Đốm nâu viền vàng tươi, giữa xám trắng, có chấm đen bên trong; bắt đầu ở phần thấp và bên trong cây | Đốm lá Septoria | Có chấm đen (pycnidia) trong đốm; quầng vàng lan dần ra ngoài |
| Đốm sẫm li ti, giữa màu nâu nhạt, viền nâu sẫm | Đốm lá Bipolaris (còn gọi là đốm lá gai dầu – hemp leaf spot) | Rutgers mô tả đốm mô chết sẫm màu, li ti ngay từ đầu |
| Đốm xám hình tròn đến bầu dục, viền nâu sẫm | Đốm lá Cercospora | Utah State mô tả đốm xám có viền sẫm |
| Đốm nâu có các vòng đồng tâm bên trong như bia bắn (gặp trên cà chua) | Bệnh đốm vòng (early blight) do nấm Alternaria solani | Có vòng đồng tâm như bia bắn; đốm Septoria không có vòng |
| Vàng giữa các gân lá hoặc dọc mép lá, giống nhau trên nhiều lá, không có đốm riêng hay chấm đen | Vấn đề dinh dưỡng | Không có chấm đen, không có quầng vàng lan quanh đốm |
| Lấm tấm chấm nhạt li ti, đôi khi có côn trùng hoặc tơ ở mặt dưới lá | Côn trùng hoặc nhện hại chích hút | Lật lá lên, soi mặt dưới bằng kính lúp |
Chấm đen là manh mối hữu ích nhất. Nếu soi kính lúp mà không thấy, phòng chẩn đoán bệnh cây có thể xác nhận giúp bạn. Phòng này soi bào tử dưới kính hiển vi.
Ghi chú của người dịch: ở Thái Lan, kính lúp cầm tay rẻ và dễ mua. Ống kính macro kẹp vào camera điện thoại cũng dùng được, lại giúp bạn chụp ảnh rõ nét khi đăng hỏi cộng đồng. Muốn gửi mẫu đi kiểm tra, xem hướng dẫn trên diễn đàn về chẩn đoán cây bệnh trước khi xử lý. Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร) có phòng khám cây trồng để chẩn đoán bệnh. Khoa Bệnh học Thực vật của Đại học Kasetsart cũng có phòng khám bệnh cây. Chưa xác nhận được hai nơi này có nhận mẫu lá cần sa hoặc gai dầu hay không, nên hãy liên hệ hỏi trước.
Việc bạn làm được ngay: trước khi thay đổi bất cứ điều gì, soi ba lá bị đốm bằng kính lúp và ghi lại có chấm đen hay không. Sau đó xem dòng nào trong bảng khớp nhất.
Vòng đời: vì sao thời tiết ẩm ướt thúc bệnh phát triển
Hiểu cách nấm lây lan giúp bạn biết cần chặn bệnh ở khâu nào.
Quả cành sinh ra rất nhiều bào tử, gọi là bào tử phân sinh (conidia). Khi lá ướt, bào tử ứa ra ngoài. Nước bắn tung toé mang chúng đi một quãng ngắn, ví dụ từ lá dưới lên lá ngay phía trên. Mưa tạt theo gió mang chúng đi xa hơn.
Theo Kentucky, từ lúc nhiễm bệnh tới lúc thấy đốm mất khoảng 7 đến 10 ngày. Khi độ ẩm cao kéo dài, mỗi vòng lây nhiễm diễn ra nhanh hơn và sinh nhiều bào tử hơn. Khi cây lớn và tán lá khép lại, không khí bên trong tán ẩm hơn. Bệnh khi đó càng nặng. Vì vậy bệnh thường bùng lên đột ngột vào giữa vụ.
Giữa hai vụ, nấm sống sót trên cây bệnh và trên lá, thân đã chết. Kentucky ghi nhận thời gian sống của quả cành như sau:
- Trong xác cây khô, mát: tới chín tháng.
- Khi trời nóng: khả năng sống giảm mạnh.
- Bị vùi trong đất: dưới một tháng.
Hiện chưa tìm thấy cây chủ nào khác của Septoria cannabis. Dù vậy, cả Kentucky và Rutgers đều cho rằng cỏ dại có thể mang nấm từ vụ này sang vụ sau. Giới bệnh học thực vật gọi đây là “cầu xanh” (green bridge): những cây còn sống giữ mầm bệnh tồn tại trong lúc ruộng bỏ trống.
Rutgers tóm tắt rủi ro khí hậu khá thẳng thắn. Ở vùng có mùa hè mưa nhiều và ẩm, các bệnh lá này sẽ còn quay lại. Bệnh nặng hay nhẹ tuỳ vào hai yếu tố. Thứ nhất là lá ướt bao lâu do mưa hoặc sương. Thứ hai là giống cây dễ nhiễm bệnh tới đâu.
Ghi chú của người dịch: phần lớn Thái Lan và Đông Nam Á có đúng kiểu khí hậu Rutgers mô tả. Suốt mùa mưa, lá cây trồng ngoài trời có thể ướt hàng giờ vì mưa, rồi lại ướt qua đêm vì sương. Cây trồng ngoài trời và trong nhà kính vào mùa này chịu rủi ro cao nhất. Cái nóng có thể có lợi cho bạn trong thời gian giữa hai vụ, vì Kentucky thấy nấm sống kém hẳn khi trời nóng. Nhưng số liệu đó đo ở Kentucky, không phải ở Thái Lan. Xác cây để khô dưới mái che trong những tháng mát có thể giữ nấm lâu hơn, nên đừng chỉ trông vào cái nóng.
Việc bạn làm được ngay: trong mùa mưa, ghi lại số giờ lá dưới còn ướt sau mưa hoặc sau khi tưới. Nếu sáng hôm sau lá vẫn ướt, cây đang ở đúng điều kiện Septoria cần. Việc đầu tiên là giãn khoảng cách cây và tăng độ thông thoáng.
Bệnh gây thiệt hại tới mức nào
Septoria trông đáng sợ, và những năm nặng có thể làm rụng rất nhiều lá. Kentucky ghi nhận trong điều kiện khắc nghiệt, cây có thể mất 50% đến 90% số lá ở tầng dưới và tầng giữa của tán.
Cũng tài liệu đó cho biết chưa thấy thiệt hại trực tiếp về sinh khối hay sản lượng cannabinoid. Tuy vậy, đã có lúc bên chế biến từ chối nhận lô gai dầu bị bệnh. Utah State cũng xếp mức đe doạ của bệnh là rất thấp, vì cùng lý do chưa thấy thiệt hại trực tiếp.
Trên thực tế, Septoria chủ yếu ảnh hưởng tới chất lượng và sức sống của cây, không phải bệnh làm mất trắng vụ. Bệnh cũng là dấu hiệu cho thấy lá đang ướt quá lâu.
Ghi chú của người dịch: người mua thấy lá đốm, vàng trong một lô hàng có thể đánh giá cả lô được trồng kém, dù hàm lượng cannabinoid vẫn đạt. Nếu bạn bán cho cơ sở chế biến hoặc bên xuất khẩu, hãy hỏi trước xem lá có đốm nhìn thấy được có phải là lý do để từ chối lô hàng hay không.
Việc bạn làm được ngay: đừng hoảng hay nhổ bỏ cây vì Septoria. Hãy coi đó là cảnh báo về độ ẩm và độ thông thoáng, và xử lý hai việc đó trước.
Phòng bệnh và quản lý dịch hại tổng hợp
Quản lý dịch hại tổng hợp là kết hợp nhiều biện pháp theo một thứ tự rõ ràng: phòng trước, rồi kiểm tra định kỳ, rồi loại bỏ bằng tay, và chỉ dùng sản phẩm ở bước cuối cùng. Với Septoria, trình tự này rất hiệu quả.
1. Thay đổi điều kiện trồng trước tiên. Cả Kentucky và Rutgers đều xếp các biện pháp canh tác sau đây lên đầu:
- Trồng thưa cây và giãn hàng rộng hơn. Nhờ vậy lá khô nhanh sau mưa hoặc sau khi tưới.
- Tỉa bớt chỗ cây mọc dày, cắt phần cành lá thấp nhất bị che bóng và hay đọng ướt.
- Phủ gốc (mulch) trên mặt đất. Lớp phủ giảm đất và nước bắn ngược lên lá.
- Sau thu hoạch, dọn sạch xác cây bệnh. Ngoài đồng, bạn cũng có thể cày vùi sâu thay vì dọn. Nếu được, vụ sau chuyển sang trồng ở chỗ khác.
- Chọn giống đã được ghi nhận là ít nhiễm bệnh. Rutgers dẫn một danh sách của Trung tâm Khuyến nông Đại học Tennessee, xếp hạng các giống gai dầu theo mức nhiễm đốm lá.
- Tưới vào gốc, và tưới vào sáng sớm. Lá không nên còn ướt qua đêm.
Ghi chú của người dịch: danh sách Tennessee gồm các giống gai dầu bán ở Mỹ. Phần lớn không được trồng ở Thái Lan, và chưa tìm thấy danh sách tương tự nào của Thái. Cách làm thay khả thi là tự ghi chép. Ghi lại giống nào nổi đốm sớm nhất và nặng nhất trong từng vụ, rồi chia sẻ ở mục Strain Reviews. Trồng ngoài trời mùa mưa, một mái nilon trong suốt đơn giản che trên hàng cây giúp lá không dính mưa. Rơm rạ là vật liệu phủ gốc rẻ và dễ kiếm. Nếu ủ phân từ xác cây bệnh, hãy đặt đống ủ thật xa luống trồng vụ sau.
2. Kiểm tra cây theo lịch. Utah State khuyên bắt đầu khoảng một tháng sau khi trồng. Tập trung vào ba chỗ: lá già bên trong cây, những chỗ trồng dày, và những cây bị ướt nhiều lần.
3. Ngắt bỏ lá đốm sớm bằng tay. Ngắt những lá dưới đầu tiên bị đốm và mang ra khỏi khu trồng. Việc này giảm lượng bào tử có thể bám lên lá mới. Làm khi lá khô, để tay ướt không mang bào tử đi khắp nơi.
4. Dùng sản phẩm ở bước cuối cùng. Việc đăng ký thuốc bảo vệ thực vật tuỳ từng nơi, và quy định nhãn dùng cho cần sa rất chặt.
- Lúc Kentucky viết tài liệu, chưa có thuốc trừ nấm thông thường nào được ghi nhãn dùng cho gai dầu.
- Chế phẩm sinh học từ vi khuẩn Bacillus mới chỉ cho thấy khả năng ức chế bệnh trong thử nghiệm ở phòng thí nghiệm và nhà kính, chưa có kết quả ngoài đồng.
- Utah State liệt kê một số sản phẩm đã đăng ký tại bang Utah. Ví dụ có lưu huỳnh, hydrogen peroxide (oxy già), các chủng Bacillus và xà phòng kali. Một số sản phẩm kèm giới hạn, như chỉ dùng trong nhà kính, chỉ dùng ngoài trời, hoặc chỉ dùng trước khi trồng cây ra chỗ cố định.
Hãy coi mọi danh sách như vậy chỉ có giá trị ở nơi nó được soạn ra. Không phun gì lên hoa nếu sản phẩm đó không được cho phép rõ ràng ở giai đoạn ra hoa. Và không loại thuốc nào làm lành được lá đã bị đốm.
Ghi chú của người dịch: danh sách của Utah không áp dụng ở Thái Lan. Ở Thái, chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng như nhãn ghi. Trước khi mua bất cứ thứ gì, hãy đọc hướng dẫn trên diễn đàn về những gì được phép phun lên cần sa theo GACP Thái (GACP là tiêu chuẩn thực hành tốt trong trồng trọt và thu hái cây dược liệu). Nếu farm của bạn đã được chứng nhận hoặc đang được kiểm tra đánh giá, hãy hỏi thêm chuyên gia đánh giá.
Việc bạn làm được ngay: đặt lời nhắc hằng tuần để kiểm tra lá dưới bên trong cây, bắt đầu từ một tháng sau khi trồng. Để sẵn một cái túi để gom mọi lá đốm đã ngắt bỏ.
Những sai lầm thường gặp
- Tưởng là thiếu chất rồi bón thêm. Thiếu dinh dưỡng không tạo ra đốm có chấm đen bên trong. Soi kính lúp trước khi đổi chế độ bón.
- Hoảng lên rồi tuốt cả lá khoẻ ở phía trên. Bệnh bắt đầu từ dưới. Hãy tăng độ thông thoáng và ngắt lá dưới bị bệnh. Lá phía trên mới là phần đang nuôi cây.
- Để lá rụng nằm trên mặt đất. Lá rụng mang theo quả cành. Hãy gom chúng đi.
- Tưới từ trên xuống vào buổi tối. Lá ướt lâu chính là thứ nấm cần.
- Ủ xác cây bệnh ngay cạnh luống vụ sau. Nấm sống được lâu trong xác cây khô, mát. Hãy vùi sâu hoặc mang ra khỏi khu trồng.
Nếu vết đốm không khớp kiểu nào ở trên, hãy gửi mẫu tới phòng chẩn đoán bệnh cây trước khi tốn tiền mua sản phẩm. Trước khi dùng bất cứ thứ gì, kiểm tra quy định hiện hành tại địa phương về sản phẩm được phép dùng trên cần sa.
Nếu chưa chắc mình đang thấy gì, hãy đăng ảnh cận cảnh rõ nét các vết đốm và ảnh toàn cây ngay dưới topic này. Ghi rõ đốm bắt đầu ở vị trí nào trên cây và lá thường bị ướt bao lâu một lần.
Tài liệu tham khảo
- Gauthier, N., Leonberger, K. and Rahnama, M. Septoria Leaf Spot of Field Hemp (PPFS-AG-H-01). University of Kentucky Cooperative Extension, tháng 9/2021. https://plantpathology.mgcafe.uky.edu/files/ppfs-ag-h-01.pdf
- Rajmohan, N. et al. Emerging Diseases of Hemp in New Jersey (Cooperative Extension Bulletin E374). Rutgers New Jersey Agricultural Experiment Station, tháng 3/2023. https://njaes.rutgers.edu/e374/
- Utah State University Extension, Utah Pests IPM. Leaf Spot (hemp). Trang không ghi ngày. https://extension.usu.edu/planthealth/ipm/notes_ag/hemp-leaf-spot
- University of Tennessee Extension. Hemp Variety Trials in Tennessee 2020 (W1016), theo trích dẫn trong Rutgers E374. Đường link Rutgers đưa (https://extension.tennessee.edu/publications/Documents/W1016.pdf) nay không còn mở được.