Thử nghiệm chặt chẽ nhất về cần sa cho người mất ngủ mãn tính có hai kết quả trái nhau. Khi dùng một loại dầu chứa THC, người bệnh tự đánh giá chứng mất ngủ của mình nhẹ đi rõ rệt. Nhưng trong cùng những đêm đó, bản ghi giấc ngủ đầy đủ tại phòng thí nghiệm gần như không thấy giấc ngủ thực sự thay đổi. Phần này giải thích cả hai kết quả và cho biết THC làm gì với giấc ngủ mơ. Phần 2 bàn về lý do chính cần thận trọng: giấc ngủ thay đổi ra sao khi người dùng thường xuyên ngừng lại.
Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa. Bài viết không khuyên bạn dùng cần sa để ngủ. Mất ngủ mãn tính thường là triệu chứng của một vấn đề khác. Nguyên nhân hay gặp là đau, lo âu, trầm cảm, ngưng thở khi ngủ (hơi thở ngừng lặp đi lặp lại trong lúc ngủ), một loại thuốc đang dùng hoặc giờ ngủ thất thường. Nếu chỉ chữa triệu chứng, nguyên nhân thật có thể bị bỏ sót nhiều năm, kể cả khi nó chữa được. Tại Thái Lan, hoa cần sa là thảo dược kiểm soát. Hoa chỉ được bán khi có đơn PT 33 (ภ.ท.33) do người hành nghề được cấp phép kê. Mỗi đơn dùng cho tối đa 30 ngày.
1. Một đêm ngủ được cấu tạo thế nào
Giấc ngủ diễn ra theo từng chu kỳ, mỗi chu kỳ dài khoảng 90 phút. Chu kỳ bắt đầu bằng các giai đoạn ngủ nông của giấc ngủ non-REM, gọi là N1 và N2. Sau đó là giấc ngủ sâu, còn gọi là giấc ngủ sóng chậm hay N3. Phần lớn giấc ngủ sâu rơi vào nửa đầu đêm.
Mỗi chu kỳ kết thúc bằng giấc ngủ REM, viết tắt của “rapid eye movement” (chuyển động mắt nhanh). Ở người lớn, REM chiếm khoảng một phần năm đến một phần tư tổng thời gian ngủ. Các đợt REM dài dần về phía sáng. REM là giai đoạn gắn với những giấc mơ rõ nét và được cho là giúp não xử lý các ký ức mang cảm xúc.
Vì giấc ngủ có cấu trúc như vậy, một thứ giúp ngủ nhanh hơn chưa chắc đã là thuốc ngủ tốt. Một chất có thể giúp bạn chìm vào giấc ngủ sớm hơn. Cùng lúc đó, nó vẫn có thể làm thay đổi lượng ngủ sâu hoặc REM của bạn. Mục 5 cho thấy THC đúng là làm thay đổi REM.
Việc bạn có thể làm: nếu bạn và người kê đơn đang cân nhắc bất kỳ thuốc hỗ trợ ngủ nào, hãy hỏi hai câu. Câu thứ nhất: nó giúp bạn ngủ nhanh hơn bao nhiêu? Câu thứ hai: nó tác động thế nào tới giấc ngủ sâu và REM?
2. Nghiên cứu có đối chứng đầu tiên: ngủ nhanh hơn, sáng hôm sau lừ đừ
Năm 1973, hai nhà nghiên cứu Cousens và DiMascio công bố nghiên cứu có đối chứng sớm nhất về việc dùng THC làm thuốc ngủ. Họ cho người mất ngủ dùng THC (tetrahydrocannabinol, hoạt chất chính gây say trong cần sa). Họ thử ba mức liều: 10, 20 và 30 mg.
Người tham gia ngủ nhanh hơn. Liều càng cao thì tác dụng phụ càng nhiều. Ở liều 30 mg, cảm giác “say thuốc” sáng hôm sau (lừ đừ, nặng đầu) nặng tới mức các nhà nghiên cứu loại liều này, không coi là thuốc ngủ được.
Đến nay, phần lớn bài viết phổ thông về cần sa và giấc ngủ vẫn dựa trên hình dung này: ngủ nhanh hơn, và liều càng cao thì sáng hôm sau càng lừ đừ. Tác động lên giấc ngủ REM thường chỉ được nhắc qua. Mục 5 giải thích vì sao điểm này đáng được chú ý hơn.
Việc bạn có thể làm: nếu người kê đơn bắt đầu cho bạn dùng THC hoặc tăng liều, hãy tính trước khả năng sáng hôm sau bạn bị lừ đừ. Sáng đó đừng lái xe hay vận hành máy móc cho tới khi bạn biết liều mới ảnh hưởng tới mình thế nào.
Ghi chú của người dịch: ở Thái Lan và nhiều nước Đông Nam Á, nhiều người đi làm bằng xe máy từ sáng sớm. Lưu ý trên áp dụng cho việc chạy xe máy y như lái ô tô.
3. Thử nghiệm tốt nhất tới nay: Walsh và cộng sự, 2021
Thử nghiệm chặt chẽ nhất trong lĩnh vực này do một nhóm nghiên cứu do Walsh dẫn đầu thực hiện. Kết quả được đăng trên tạp chí SLEEP năm 2021. Nhóm thử một loại thuốc chứa cannabinoid (nhóm hoạt chất đặc trưng của cây cần sa) tên là ZTL-101 trên người lớn bị mất ngủ mãn tính.
Thử nghiệm được thiết kế ra sao. Mỗi đặc điểm thiết kế đều có mục đích riêng:
- Ngẫu nhiên hoá: việc mỗi người dùng sản phẩm nào trước do ngẫu nhiên quyết định, không phải do nhà nghiên cứu. Nhờ vậy, nhà nghiên cứu không thể chọn ai dùng gì.
- Có đối chứng với giả dược: sản phẩm được so với giả dược, tức một loại dầu trông giống hệt nhưng không có hoạt chất. Cách này cho biết bao nhiêu phần thay đổi là do chính sản phẩm.
- Mù đôi: theo thiết kế, cả người tham gia lẫn nhà nghiên cứu đều không biết loại dầu đang dùng là loại nào. Mục đích là để kỳ vọng không làm lệch kết quả.
- Bắt chéo: mỗi người đều dùng cả dầu thật lẫn giả dược, mỗi loại hai tuần. Nhờ vậy, mỗi người được so sánh với chính mình.
- Giai đoạn thải thuốc: giữa hai đợt có một tuần nghỉ, không dùng gì. Thời gian này giúp sản phẩm đầu tiên được đào thải khỏi cơ thể trước khi bắt đầu sản phẩm thứ hai.
Người tham gia. Có 24 người được phân nhóm ngẫu nhiên. 23 người hoàn thành thử nghiệm và được đưa vào phân tích. Tuổi trung bình khoảng 53, và 83% là nữ.
Sản phẩm. Đây là dạng dầu ngậm dưới lưỡi, tức là giữ dầu dưới lưỡi một lúc rồi mới nuốt. Mỗi mililit chứa 20 mg THC, 2 mg CBN và 1 mg CBD, kèm terpene (các hợp chất tạo mùi thơm của cây). CBN (cannabinol) hình thành khi THC bị phân huỷ lúc cần sa để lâu. CBD (cannabidiol) là một cannabinoid không gây say.
Lịch dùng. Người tham gia dùng 0,5 mL khoảng một giờ trước khi đi ngủ. Từ đêm thứ 4, họ có thể tăng lên 1,0 mL nếu bác sĩ đồng ý. Họ được giảm liều bất cứ lúc nào. Đây là quy trình của thử nghiệm, không phải liều khuyến nghị.
Kết quả được đo bằng gì. Thử nghiệm dùng ba công cụ:
- Chỉ số Mức độ Mất ngủ (Insomnia Severity Index): bảng hỏi 7 câu để người bệnh tự chấm mức độ mất ngủ của mình, tổng điểm từ 0 đến 28. Đây là kết cục chính (primary outcome), tức kết quả chính mà thử nghiệm được thiết kế để kiểm chứng.
- Đo vận động bằng thiết bị đeo tay (actigraphy): một thiết bị đeo ở cổ tay để ghi lại cử động, đeo khi ngủ tại nhà. Thiết bị ước tính giấc ngủ dựa vào việc bạn nằm yên tới mức nào.
- Đa ký giấc ngủ (polysomnography): bản ghi đầy đủ suốt một đêm tại phòng thí nghiệm giấc ngủ. Phương pháp này ghi hoạt động điện của não và xác định các giai đoạn ngủ đã nói ở mục 1.
Bảng dưới còn có hai chỉ số thống kê. Giá trị p cho biết khả năng có một khác biệt lớn như vậy nếu thực ra sản phẩm không có tác dụng. Theo quy ước, p dưới 0,05 được coi là có ý nghĩa thống kê. Giá trị d (cỡ hiệu ứng) cho biết khác biệt lớn cỡ nào so với mức chênh lệch bình thường giữa người này với người khác. Theo quy ước, d từ 0,8 trở lên được coi là hiệu ứng lớn.
Kết quả.
| Chỉ số đo | Kết quả so với giả dược |
|---|---|
| Chỉ số Mức độ Mất ngủ (người bệnh tự chấm) | −5,07 điểm (p = 0,0001, d = 0,94) |
| Tổng thời gian ngủ (thiết bị đeo tay) | +33,4 phút (p < 0,001) |
| Thời gian thức giấc sau khi đã ngủ lần đầu (thiết bị đeo tay) | −10,2 phút (p = 0,002) |
| Hiệu suất giấc ngủ, tức tỷ lệ thời gian nằm trên giường thực sự ngủ (thiết bị đeo tay) | +2,9% (p ≤ 0,005) |
| Đa ký giấc ngủ (các giai đoạn và cấu trúc giấc ngủ) | Không có khác biệt đáng kể |
Tác dụng phụ. Mọi tác dụng phụ đều nhẹ. Khi dùng dầu thật, 33% người tham gia bị khô miệng, 25% bị chóng mặt và 17% bị đau đầu. Gần như toàn bộ các tác dụng này (97,5%) tự hết trong đêm hoặc không lâu sau khi thức dậy. Không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào.
So với phần lớn nghiên cứu về cần sa và giấc ngủ, đây là một thử nghiệm cho kết quả tích cực. Kết cục chính cải thiện nhiều. Thiết bị đeo tay cũng cho dữ liệu khách quan ủng hộ kết quả đó.
Việc bạn có thể làm: khi một trang sản phẩm hay bài đăng trên diễn đàn trích dẫn thử nghiệm này, hãy xem bài có nêu đủ ba điểm không: kết quả đo tại phòng thí nghiệm giấc ngủ, 23 người tham gia và thời gian hai tuần. Thiếu bất kỳ điểm nào thì bài đó chỉ cho bạn thấy một phần của thử nghiệm.
4. Hai điểm yếu ngay trong thử nghiệm
Phòng thí nghiệm giấc ngủ không thấy điều mà bảng hỏi và thiết bị đeo tay cho thấy. Thiết bị đeo tay ghi nhận cải thiện rõ. Trong khi đó, đa ký giấc ngủ không thấy khác biệt đáng kể giữa dầu thật và giả dược. Chuyện này xảy ra được vì hai công cụ đo hai thứ khác nhau. Thiết bị đeo tay coi nằm yên là ngủ, còn đa ký giấc ngủ đọc hoạt động của não.
Một loại thuốc khiến bạn nằm yên chưa chắc đã làm giấc ngủ của bạn thay đổi. Các thử nghiệm cannabinoid khác cũng cho thấy kiểu kết quả này. Cảm nhận của người bệnh tốt lên, nhưng chỉ số đo khách quan không tốt lên theo.
Điều đó không có nghĩa là người bệnh cảm nhận sai. Nó chỉ có nghĩa là thử nghiệm ủng hộ một kết luận hẹp hơn: người tham gia thấy chứng mất ngủ nhẹ đi và nằm yên lâu hơn. Thử nghiệm chưa chứng minh được giấc ngủ ghi từ não có thay đổi.
Người tham gia đoán được mình đang dùng loại dầu nào. Chính nhóm nghiên cứu đã nói thẳng điều này. Dầu thật gây ra những tác dụng mà người dùng cảm nhận được, nên không thể giữ tính “mù”. Trong đợt dùng dầu thật, cả 21 người trả lời câu hỏi đều đoán đúng là mình đang dùng dầu thật. Hai người còn lại không trả lời.
Điều này quan trọng vì kết cục chính là điểm do người bệnh tự chấm. Năm 2022, Gedin và cộng sự công bố một phân tích gộp (meta-analysis, tức nghiên cứu gộp kết quả của nhiều thử nghiệm) trên tạp chí JAMA Network Open. Nghiên cứu này xem xét các thử nghiệm dùng cần sa để giảm đau. Kết quả: chỉ riêng giả dược đã làm điểm đau giảm ở mức vừa đến lớn.
Nói cách khác, chỉ cần kỳ vọng rằng thuốc có tác dụng là điểm tự chấm đã có thể thay đổi rất nhiều. Trong thử nghiệm của Walsh, người tham gia biết lúc nào mình dùng dầu thật. Vì vậy, đợt dùng dầu thật chịu trọn ảnh hưởng của kỳ vọng, còn đợt dùng giả dược chịu ít hơn. Do đó, một phần của mức chênh 5 điểm có thể đến từ kỳ vọng chứ không phải từ thuốc.
Nghiên cứu của Gedin nói về đau, không phải về giấc ngủ. Tuy vậy, cả hai đều là chỉ số do người bệnh tự chấm, nên cùng chịu rủi ro này.
Thử nghiệm nhỏ và ngắn. 23 người trong hai tuần không thể cho biết chuyện gì xảy ra sau nhiều tháng. Nói cho đúng thì đây là một tín hiệu đầy hứa hẹn, cần thêm thử nghiệm lớn hơn và dài hơn. Đây chưa phải kết quả đã được khẳng định.
Việc bạn có thể làm: khi trao đổi với người kê đơn hoặc trên diễn đàn, hãy gọi bằng chứng này là “hứa hẹn nhưng chưa được khẳng định”. Hỏi người kê đơn xem từ năm 2021 đến nay đã có thử nghiệm nào lớn hơn hoặc dài hơn được công bố chưa.
5. THC tác động thế nào tới giấc ngủ mơ (REM)
Nhìn chung, các nghiên cứu ghi nhận THC làm giảm giấc ngủ REM. Khi ngừng THC, REM thường “bật lại”: trong một thời gian, lượng REM nhiều hơn bình thường. Hiện tượng này có ý nghĩa gì về lâu dài thì chưa được làm rõ.
Một tổng quan tài liệu năm 2017 của Babson, Sottile và Morabito thấy tác động này có vẻ phụ thuộc vào liều và vào mức dung nạp. Dung nạp nghĩa là cơ thể đã quen thuốc, nên cùng một liều cho tác dụng yếu hơn. Tổng quan này cũng thấy dữ liệu trên người chưa thống nhất ở một số điểm.
THC không phải chất duy nhất gây ra hiện tượng này. Một số thuốc ngủ thông thường (nhóm thuốc an thần gây ngủ) và thuốc chống trầm cảm cũng làm giảm REM. Đây cũng là một trong những điểm mà các thuốc đó bị phê phán.
Điều này dẫn tới hai hệ quả. Thứ nhất, người không muốn mơ thấy những giấc mơ của mình có thể coi việc giảm REM là có lợi. Một ví dụ là người bệnh hay gặp ác mộng do rối loạn căng thẳng sau sang chấn (PTSD). Thứ hai, khi ngừng dùng, REM bật lại khiến giấc mơ sống động và dữ dội khác thường trong một thời gian.
Hiện tượng REM bật lại là một phần của hội chứng cai rộng hơn ở người dùng thường xuyên. Phần 2 giải thích vì sao hội chứng cai là điểm quan trọng nhất với bất kỳ ai dùng cần sa để ngủ.
Việc bạn có thể làm: nếu bạn dùng cannabinoid theo đơn vào buổi tối, hãy ghi mọi thay đổi trong giấc mơ vào nhật ký giấc ngủ. Nếu ngừng dùng, hãy chuẩn bị tinh thần là sẽ mơ rất rõ trong một thời gian, và báo cho người kê đơn biết.
Tài liệu tham khảo
- Babson KA, Sottile J, Morabito D. Cannabis, cannabinoids, and sleep: a review of the literature. Curr Psychiatry Rep. 2017. doi:10.1007/s11920-017-0775-9
- Cousens K, DiMascio A. (−)Δ9 THC as an hypnotic: an experimental study of three dose levels. Psychopharmacologia. 1973;33:355–364. doi:10.1007/BF00437513
- Gedin F, et al. Placebo response and media attention in randomized clinical trials assessing cannabis-based therapies for pain: a systematic review and meta-analysis. JAMA Netw Open. 2022;5(11):e2243848. doi:10.1001/jamanetworkopen.2022.43848
- Walsh JH, Maddison KJ, Rankin T, et al. Treating insomnia symptoms with medicinal cannabis: a randomized, crossover trial of the efficacy of a cannabinoid medicine compared with placebo. Sleep. 2021;44(11):zsab149. doi:10.1093/sleep/zsab149
Thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa. Mất ngủ kéo dài cần được chẩn đoán, không chỉ cần một cách chữa.
Đọc tiếp Phần 2: Cần sa và mất ngủ mãn tính: Hội chứng cai, cannabinol và cannabidiol, liệu pháp nhận thức – hành vi và lập kế hoạch ngừng dùng (Phần 2/2)