Khi được phun bạc, cây cần sa cái sẽ ra hoa đực. Phấn của cây này chỉ mang nhiễm sắc thể X, nên hạt tạo từ phấn đó sẽ mọc thành cây cái. Phần này hướng dẫn cách chọn hai cây, thu và bảo quản phấn, thụ phấn mà không làm cả phòng dính hạt, rồi thu và cất giữ hạt.
Cây cái được phun bạc gọi là cây cho phấn (donor). Cây này không an toàn để dùng, nên bạn phải tiêu huỷ ngay sau khi lấy xong phấn. Cây cái nhận phấn gọi là cây mẹ lấy hạt (seed mother), và cây này không bao giờ bị phun. Phần 1 nói về an toàn, cơ chế sinh học, cách pha bạc thiosulfat (silver thiosulfate) và lịch phun.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1303
7. Chọn cây cho phấn và cây mẹ lấy hạt
7.1 Chọn theo tiêu chí gì
Phấn của cây cho phấn sẽ có mặt trong mọi hạt, nên bạn cần chọn cây này thật kỹ. Topic về săn kiểu hình (phenotype hunting) hướng dẫn cách tìm một cây như vậy trong một gói hạt. Cây cho phấn nên có:
- sức sống khoẻ và khung cây tốt;
- nhiều nhựa (resin), mùi hương terpene đúng như bạn muốn;
- kháng bệnh tốt;
- thời gian ra hoa tới lúc thu phù hợp;
- ra hoa ổn định qua hơn một vụ.
Cây mẹ lấy hạt nên có:
- đủ chỗ cho đài hoa (calyx), tức các bao nhỏ quanh mỗi hoa, sẽ phồng lên khi hạt lớn dần;
- cành mà bạn đưa cọ tới được dễ dàng;
- vẫn khoẻ ở cuối giai đoạn ra hoa;
- đặc điểm mà cây cho phấn còn thiếu, nếu bạn muốn lai hai cây khác nhau thay vì cho cây tự thụ.
Nếu cây cho phấn và cây mẹ là cùng một cây, hoặc là clone của cùng một cây, hạt thu được gọi là S1. S1 là cây được thụ bằng chính phấn của mình, giới lai tạo gọi là dòng tự thụ (selfed). Nếu là hai cây khác nhau, kết quả là một tổ hợp lai giống cái.
Hãy giữ một cây nhân vô tính (clone) của mỗi cây bố mẹ cho tới khi thử nảy mầm cho thấy hạt tốt. Nhờ vậy, nếu hạt hỏng, bạn vẫn còn đúng hai cây đó để lai lại.
Ghi chú của người dịch: Mua clone từ farm khác có thể mang sâu bệnh hoặc viroid tiềm ẩn trên cây hoa bia (hop latent viroid – HLVd) về vườn, hoặc nhận nhầm giống so với nhãn. Trước khi dùng clone mua về làm cây cho phấn hay cây mẹ, hãy để riêng, cách xa các cây khác và kiểm tra kỹ. Sau đó cho cây ra hoa một lần để chắc chắn đúng là giống người bán đã hứa.
7.2 Không bao giờ đảo giới tính cây đã từng ra hoa lưỡng tính
Đây là quy ước trong giới lai tạo, không phải kết quả đo đạc, nhưng gần như ai cũng tuân theo. Có cây tự mọc lẻ tẻ vài túi phấn, ví dụ khi ánh sáng lọt vào giờ tối hoặc phòng quá nóng. Giới lai tạo coi kiểu biểu hiện giới tính không ổn định đó là đặc tính di truyền. Nếu đảo giới tính một cây như vậy, mọi hạt đều mang theo điểm yếu đó.
Bạn muốn nhị đực (stamen) chỉ xuất hiện sau khi phun bạc. Nếu cây đã ra nhị đực từ trước, hãy loại cây đó.
Trước tiên, hãy cho cây cho phấn ra hoa một vụ mà không xử lý gì. Chưa cho ra hoa thì bạn chưa thể biết giới tính của cây có ổn định hay không.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa nóng ở Thái, nhiều cây bị sốc nhiệt. Vì vậy, vụ thử không xử lý càng có giá trị. Cây vẫn hoàn toàn là cây cái qua một vụ nóng là ứng viên cho phấn đáng tin hơn. Hãy ghi lại nhiệt độ cao nhất trong phòng suốt vụ đó, để biết cây đã vượt qua mức nóng nào.
Việc cần làm: lập một bản ghi ngắn cho từng cây ứng viên cho phấn. Ghi số vụ cây đã ra hoa, nhiệt độ cao nhất, và cây có mọc túi phấn nào không.
8. Thụ phấn có kiểm soát
Phấn cần sa cực mịn, chỉ một luồng gió rất nhẹ cũng cuốn đi được. Phấn sống đủ lâu để làm mọi cây đang ra hoa trong phòng dính hạt. Mỗi bước dưới đây nhằm giữ phấn đúng ở chỗ bạn muốn.
8.1 Cách ly cây cho phấn và thu phấn
Trước lần phun đầu tiên, chuyển cây cho phấn sang một khu riêng có quạt hút riêng. Khi bao phấn (anther) nứt ra, đặt giấy hoặc một tấm kính sạch dưới hoa cho phấn rơi xuống. Bạn cũng có thể gõ nhẹ cành ngay phía trên tờ giấy.
Hãy thu trong nhiều ngày, vì bao phấn mở theo từng đợt chứ không mở cùng lúc. Tắt hết quạt khi làm và đeo khẩu trang. Rây bỏ vụn lá và vụn hoa, vì vụn giữ ẩm, mà ẩm sẽ giết phấn trong lúc bảo quản.
8.2 Làm khô và bảo quản phấn
Bằng chứng tốt nhất hiện có là một nghiên cứu năm 2020 trên tạp chí Plants. Nhóm nghiên cứu đã xây dựng một phép thử nảy mầm và một cách bảo quản phấn cần sa. Về cách cất giữ thực tế tại nhà, xem thêm topic bảo quản hạt và phấn.
| Cách làm | Kết quả nghiên cứu năm 2020 |
|---|---|
| Trộn với bột mì nguyên cám đã nướng, 1 phần phấn với 10 phần bột | Bắt buộc. Bột làm chất mang cho phấn và hút ẩm. |
| Sấy trong chân không 5 kilopascal (khoảng 1/20 áp suất không khí bình thường) trong 40 phút | Cách tốt nhất trong các cách đã thử. Chân không yếu hơn, ở mức 15 và 25 kilopascal, cho kết quả kém hơn. |
| Bảo quản ở 4 °C (nhiệt độ ngăn mát tủ lạnh) | Ngay cả mẫu tốt nhất cũng chỉ nảy mầm khoảng 22% sau 21 ngày. |
| Nitơ lỏng sau khi sấy | Bảo quản 24 giờ và 4 tháng cho kết quả gần như nhau. |
Phấn tươi nảy mầm khoảng 33–50%, tuỳ vào thời điểm thu trong giai đoạn ra hoa. Nhóm nghiên cứu còn thử các hoá chất bảo vệ thường dùng khi đông lạnh tế bào: dimethyl sulfoxide và glycerol ở nồng độ 10–60%. Cả hai đều giết sạch phấn.
Nghiên cứu chỉ thử ở 4 °C và trong nitơ lỏng, không có số liệu nào cho ngăn đá tủ lạnh gia đình ở −20 °C. Giới lai tạo vẫn dùng ngăn đá gia đình, kèm bột mì và gói hút ẩm, và cho biết phấn sống được nhiều tháng. Phấn chưa sấy khô thì chết hoàn toàn trong nitơ lỏng, vì phấn ướt không chịu được đông lạnh.
Vì vậy, nếu được, hãy dùng phấn tươi ngay trong tuần. Khi lấy phấn từ chỗ lạnh ra, để nguyên hộp kín cho ấm lên bằng nhiệt độ phòng rồi mới mở. Nếu mở sớm, hơi nước sẽ đọng lên phấn còn lạnh.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái, độ ẩm không khí thường trên 80%, và phấn khô hút ẩm rất nhanh. Hãy thu và rây phấn trong phòng máy lạnh hoặc cạnh máy hút ẩm đang chạy, rồi đóng kín ngay. Phần lớn người trồng tại nhà không có máy bơm chân không. Cách trộn bột mì và dùng gói silica gel mà giới lai tạo kể lại là lựa chọn khả thi tại nhà, nhưng chưa có nghiên cứu nào đưa số liệu cho cách này. Cúp điện làm ngăn đá tan đá cũng gây hại giống như mở hộp khi phấn còn lạnh. Hãy chia phấn thành nhiều phần nhỏ đóng kín, mỗi phần có gói hút ẩm riêng. Như vậy, một lần tan đá hay một lần mở hộp chỉ ảnh hưởng tới một phần.
8.3 Chấm phấn, trùm túi và gắn nhãn
- Chọn các cành khi cây mẹ lấy hạt đã ra hoa khoảng 14 đến 21 ngày. Lúc này nhuỵ (pistil – các sợi lông trắng hứng phấn) còn trắng và sẵn sàng nhận phấn, còn đài hoa chưa bắt đầu phồng.
- Đưa cây mẹ ra khỏi phòng chính, sang một khu riêng đã tắt quạt hút và quạt gió. Dùng cọ mảnh chỉ dính một ít phấn, chấm nhẹ lên nhuỵ. Cọ dính quá nhiều phấn sẽ làm phấn bay vào không khí.
- Trùm cành bằng túi giấy, buộc ở cuống cành, trong khoảng 24 giờ. Giấy thoáng khí. Túi nilon giữ ẩm và có thể làm thối hoa.
- Tháo túi và xịt sương nhẹ lên cành bằng nước sạch, để giết phấn lạc ra ngoài vùng đã trùm túi. Gắn nhãn cho cành, ghi tên cả hai cây bố mẹ và ngày thụ phấn.
Làm xong, lau bề mặt bằng khăn ẩm thay vì quét khô, vì quét khô làm phấn bay lại vào không khí. Thay quần áo và rửa tay trước khi vào phòng ra hoa. Hãy coi như mọi cây cái đang ra hoa, không trùm túi, chung khoảng không khí đó đều đã bị thụ phấn.
Việc cần làm: trước khi mở lọ phấn, chuẩn bị sẵn túi giấy, dây buộc, nhãn và một bình xịt nước sạch.
9. Từ thụ phấn tới hạt chín
| Thời gian sau thụ phấn | Diễn biến |
|---|---|
| 24–48 giờ | Thụ tinh. Nhuỵ sẫm màu và teo lại, đây là dấu hiệu đầu tiên cho thấy đã thành công. Đài hoa phồng lên trong vòng hai tuần. |
| Tuần 3–6 | Hạt hình thành. Ban đầu hạt mềm và nhạt màu, sau đó cứng lại và sẫm dần. Cây mẹ thường kết thúc ra hoa trong khoảng này. |
| Tuần 6–8 | Phần lớn các giống chín hoàn toàn. Một số đài hoa nứt ra, lộ hạt bên trong. |
Khoảng thời gian được nhắc tới nhiều nhất là sáu đến tám tuần. Giống nhanh cần khoảng năm đến sáu tuần. Giống lá hẹp ra hoa dài có thể cần tới mười tuần.
Các con số này lấy từ sách hướng dẫn lai tạo, không phải từ thí nghiệm có đối chứng, nên chỉ dùng để lên kế hoạch. Hãy nhìn hạt để quyết định hạt đã chín hay chưa.
| Hạt chín | Hạt non |
|---|---|
| Nâu hoặc xám, thường có vằn như da hổ | Xanh nhạt hoặc màu kem |
| Cứng, ấn không lún | Mềm |
| Bóng, thấy rõ đường gờ | Mờ, không bóng |
| Nằm lỏng trong đài hoa đang nứt | Còn bị đài hoa giữ chặt |
Hãy tách hạt bằng tay, đừng đập hay vò hoa cho hạt rơi ra. Bỏ những hạt nhạt màu, mềm hoặc lép.
Để hạt khô tự nhiên ở nhiệt độ phòng một đến hai tuần trước khi đóng kín bất cứ thứ gì. Đóng kín khi hạt chưa khô hẳn là lý do phổ biến nhất khiến hạt tự làm bị hỏng.
Sau đó, cất hạt trong hộp kín có gói silica gel, ở nơi mát, tối và nhiệt độ ổn định. Ghi nhãn tên hai cây bố mẹ, ngày thụ phấn, ngày thu hạt và thế hệ. Một tháng sau, gieo thử một ít hạt để biết tỉ lệ nảy mầm.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái, không khí trong phòng có thể ẩm tới mức hạt không khô được. Hãy làm khô hạt trong phòng máy lạnh hoặc cạnh máy hút ẩm. Kiểm tra hạt đã cứng và khô rồi mới đóng kín. Nếu bỏ qua bước thử nảy mầm sau một tháng, tới lúc gieo bạn mới biết hạt hỏng, khi clone bố mẹ có thể đã không còn.
10. Giới hạn của hạt giống cái
10.1 Không có cây đực, nguồn gen ngày càng hẹp
Một mẻ hạt giống cái không có cây đực, vì được làm ra đúng như vậy. Do đó thế hệ sau không có cây cho phấn, trừ khi bạn đảo giới tính thêm một cây cái khác.
Nhiều phương pháp lai tạo cần cây đực thật. Ví dụ như lai ngược (backcross – lai cây con trở lại với cây bố hoặc mẹ), tạo dòng ổn định, và thử một cây bố với nhiều cây mẹ. Vì thế, nếu mọi hạt trong bộ sưu tập đều là hạt giống cái, bạn không thể tiếp tục lai tạo theo cách thông thường.
Còn một cái giá khác, đến chậm hơn. Dòng giống cái thường được tạo từ vài cây mẹ đã được kiểm chứng, và các cây này thường có họ hàng với nhau. Vì vậy, làm hạt giống cái lặp đi lặp lại dễ làm hẹp nguồn gen của dòng, tức mức đa dạng di truyền trong dòng đó.
Những đặc tính không ai chọn có thể mất dần mà không ai hay, vì không ai kiểm tra. Ví dụ: bộ rễ khoẻ, khả năng chịu khí hậu, hay kháng một bệnh chưa xuất hiện vào lúc đó. Điều này quan trọng nhất ở những nơi có điều kiện khác với phòng trồng trong nhà ở các nước phía bắc lạnh, nơi phần lớn dòng thương mại được tạo ra. Thái Lan và cả khu vực nằm trong số đó, đây cũng là quê của giống cần sa bản địa (landrace) Đông Nam Á.
Việc cần làm: với dòng nào bạn muốn tiếp tục phát triển, hãy giữ thêm hạt thường (regular) hoặc cây đực. Hạt thường cho cả cây đực lẫn cây cái. Dùng hạt giống cái để trồng lấy vụ, đừng để nó là bản lưu duy nhất của nguồn gen bạn đang có.
10.2 Tính trạng lặn ẩn trong hạt S1
Hạt S1 gần giống một cây tự thụ phấn cho chính nó. Việc này ghép các gen lặn thành cặp, mà gen lặn chỉ lộ ra khi cây mang đủ hai bản. Nếu lai với một cây không họ hàng, các gen lặn này sẽ đi cặp với bản bình thường và tiếp tục ẩn.
Trong phòng trồng, hiện tượng này gọi là suy thoái cận huyết: cây phát triển yếu hơn, nhỏ hơn và cho năng suất thấp hơn. Các tính trạng lặn ẩn cũng lộ ra, như cây con bạch tạng hoặc loang màu, nảy mầm kém và rễ yếu. Cây cũng kém đồng đều hơn người trồng nghĩ, dù toàn bộ hạt lấy từ một cây mẹ. Mọi xu hướng ra hoa lưỡng tính đang ẩn cũng sẽ lộ ra.
Điều đó không có nghĩa hạt S1 là xấu. S1 giữ lại gần đúng một cây bạn thích, và cho thấy cây đó đang giấu những gì. Nhưng S1 không cải thiện dòng giống. Muốn cải thiện dòng, bạn cần nhiều cây bố mẹ hơn, chứ không phải ít hơn.
Việc cần làm: ghi lại mọi lần làm, gồm:
- giống;
- dạng bạc và nồng độ;
- ngày phun;
- số ngày tới khi thấy cấu trúc hoa đực đầu tiên, và tới khi có phấn;
- cách bảo quản phấn;
- ngày thụ phấn và ngày thu hạt;
- tỉ lệ nảy mầm.
11. Khía cạnh pháp lý ở Thái Lan
Ghi chú của người dịch: Hoa cần sa là thảo dược kiểm soát ở Thái Lan. Quy định này nằm trong Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về Thảo dược kiểm soát (cần sa), B.E. 2568. Thông báo được ban hành theo Luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái B.E. 2542 và có hiệu lực từ ngày 26/6/2025. Hoa chỉ được bán khi có đơn kê theo mẫu PT 33 (ภ.ท.33), mỗi đơn dùng cho tối đa 30 ngày. Cấm quảng cáo hoa và cấm bán hoa trực tuyến.
Ghi chú của người dịch: Quy chế cấp Bộ về Thảo dược kiểm soát (Số 2) B.E. 2569, có hiệu lực từ ngày 30/4/2026, đã siết chặt tiêu chí cấp phép cho hoa cần sa. Theo Điều 78 của Luật năm 1999, bán hoặc chế biến thảo dược kiểm soát khi không có giấy phép có thể bị phạt tù tới 1 năm, phạt tiền tới 20.000 baht, hoặc cả hai. Toàn bộ hoa từ một dự án lai tạo đều chịu các quy định này, dù có hạt hay không. Cây cho phấn đã phun bạc là rác thải, không bao giờ là sản phẩm.
Ghi chú của người dịch: Về những gì hiện hợp pháp đối với hạt giống, xem topic mua hạt cần sa ở Thái Lan năm 2026. Hãy đọc văn bản pháp luật gốc trước khi làm hoặc đăng lời chào bán.
Chia sẻ kết quả của bạn
Nếu bạn đã đảo giới tính một cây, hãy đăng số liệu ngay dưới topic này. Ghi rõ giống, phương pháp (bạc thiosulfat hay bạc keo – colloidal silver), nồng độ, số ngày từ lần phun đầu tới khi bao phấn mở, và tỉ lệ nảy mầm.
Liều hiệu quả khác nhau giữa các giống. Vì vậy, số liệu của thành viên về các giống Đông Nam Á đã quen khí hậu địa phương có giá trị hơn bất kỳ quy trình đã công bố nào. Thất bại cũng đáng chia sẻ: hãy cho biết dung dịch đã pha được bao lâu và nồng độ bạn dùng.
Tài liệu tham khảo (Phần 2)
- Gaudet D, Yadav NS, Sorokin A, Bilichak A, Kovalchuk I (2020). Development and optimization of a germination assay and long-term storage for Cannabis sativa pollen. Plants 9(5): 665. https://doi.org/10.3390/plants9050665
- Các nghiên cứu và quy trình phun làm cơ sở cho Mục 1–6 được liệt kê ở cuối Phần 1.
Bài này thuộc loạt bài giáo dục của Asiannabis Community về di truyền và lai tạo cần sa. Nội dung chỉ nhằm mục đích giáo dục, tại những nơi pháp luật cho phép trồng cần sa.