ห้องย่อยนี้ว่าด้วยสารเข้มข้นที่ทำโดยไม่ใช้ตัวทำละลาย วิธีเหล่านี้ไม่ใช้สารเคมีอย่างเอทานอลหรือบิวเทน แต่ใช้แค่น้ำ น้ำแข็ง ความร้อน และแรงกด วิธีหลักมีดังนี้:
- การสกัดด้วยน้ำแข็ง ได้ผลผลิตเป็น บับเบิ้ลแฮช (bubble hash / ice water hash) คุณกวนวัตถุดิบในน้ำเย็นจัด เรซินจะหลุดออกมาและถูกดักไว้ในถุงตาข่าย คู่มือฉบับละเอียดอยู่ที่ การสกัดด้วยน้ำแข็งและบับเบิ้ลแฮช (bubble hash)
- ดราย ซิฟท์ (dry sift) คุณเขย่าหรือถูวัตถุดิบแห้งบนตะแกรงละเอียดโดยไม่ใช้น้ำ เรซินจะร่วงผ่านตะแกรงลงไป อ่านเพิ่มที่ น้ำแข็งแห้ง (dry ice) ดราย ซิฟท์ (dry sift) และชาราส
- โรซิน (rosin) คุณกดช่อดอก ดราย ซิฟท์ หรือแฮชระหว่างแผ่นร้อน 2 แผ่น เรซินจะละลายไหลออกมาเป็นน้ำมัน คู่มือฉบับละเอียดอยู่ที่ โรซิน (Rosin): การสกัดแบบไร้ตัวทำละลายด้วยความร้อนและแรงดัน
วิธีเหล่านี้ทำอะไรกันแน่
ทั้ง 3 วิธีเป็นการแยกเชิงกล คือแค่คัดแยกสิ่งที่มีอยู่ในต้นแล้ว ไม่มีการเติมอะไรเข้าไป ดังนั้นแฮชหรือโรซินที่ได้จะดีกว่าวัตถุดิบตั้งต้นไม่ได้
สิ่งที่คุณเก็บได้คือหัวเรซิน ซึ่งเป็นปลายกลมเล็ก ๆ ของไทรโคม ไทรโคมคือต่อมเรซินจิ๋วบนช่อดอกและใบเล็กที่ติดช่อ (sugar leaf) หัวเรซินเก็บแคนนาบินอยด์และสารให้กลิ่นไว้เป็นส่วนใหญ่ (สารให้กลิ่นคือเทอร์ปีน อธิบายไว้ใน เทอร์ปีนในกัญชา)
การล้าง (wash) ใช้การกวนและการร่อนเพื่อแยกหัวเรซินที่ยังสมบูรณ์ออกจากใบและก้าน จากนั้นการกดจะหลอมและบีบสิ่งที่ได้จากการล้างหรือการร่อน ถ้าหัวเรซินแตกหรือเสียหายไปแล้ว ทั้ง 2 ขั้นตอนก็ซ่อมกลับคืนไม่ได้
เพราะเหตุนี้ วิธีเหล่านี้จึงให้ผลดีที่สุดกับวัตถุดิบที่สด เย็น ปลูกมาดี และจับอย่างเบามือ ส่วนวัตถุดิบที่ขึ้นรา แห้งเกินไป หรือผ่านการจับต้องอย่างหยาบ ๆ จะได้แฮชและโรซินคุณภาพต่ำ
สิ่งที่ควรทำ: ก่อนวางแผนล้างหรือกด ให้ส่องช่อดอกด้วยแว่นขยาย (loupe) หรือเลนส์มาโครของมือถือ ดูว่าหัวไทรโคมยังกลมและสมบูรณ์อยู่หรือไม่ ข้อนี้บอกคุณได้ว่ารุ่นการผลิตนี้คุ้มที่จะเอาไปล้างหรือเปล่า
สองเรื่องที่สำคัญกว่าเทคนิค
1. พันธุกรรมและความสด สายพันธุ์และความสดของวัตถุดิบกำหนดทั้งปริมาณผลผลิตและเกรดคุณภาพไว้แล้ว ตั้งแต่ก่อนใส่ถุงใบแรกลงถัง บางสายพันธุ์ปล่อยหัวเรซินในน้ำได้ง่าย บางสายพันธุ์ปล่อยยาก ด้วยเหตุนี้ วัตถุดิบแช่แข็งสด (fresh frozen) จึงกลายเป็นจุดเริ่มต้นมาตรฐานของการล้างเพื่อคุณภาพ fresh frozen คือช่อดอกที่แช่แข็งทันทีหลังเก็บเกี่ยวโดยไม่ผ่านการตากแห้ง หัวเรซินจึงยังแข็งและสมบูรณ์
สิ่งที่ควรทำ: จดบันทึกสั้น ๆ ของแต่ละสายพันธุ์ที่ล้าง ระบุน้ำหนักวัตถุดิบที่ใส่และน้ำหนักแฮชที่ได้ ทำไปไม่กี่รอบ คุณจะรู้ว่าต้นไหนคุ้มที่จะปลูกไว้ทำแฮช
2. การคุมอุณหภูมิทุกขั้นตอน ความร้อนทำให้ผลลัพธ์แย่ลงตลอดกระบวนการ ถ้าน้ำล้างอุ่นเกินไป หรือแผ่นกดร้อนเกินไป คุณอาจได้น้ำหนักเพิ่มขึ้น แต่ต้องแลกกับการเสียสารให้กลิ่น ผลิตภัณฑ์ที่ได้จะมีกลิ่นและรสจืดชืด คู่มือละเอียด 2 เรื่องที่ลิงก์ไว้ด้านบนมีอุณหภูมิที่ใช้งานจริงสำหรับการล้างและการกด
สิ่งที่ควรทำ: ใส่เทอร์โมมิเตอร์ไว้ในน้ำล้าง และเช็กอุณหภูมิแผ่นกดของเครื่องทุกรอบ จดตัวเลขทั้งสองไว้คู่กับน้ำหนักผลผลิต จะได้เห็นว่าค่าแบบไหนให้กลิ่นดีที่สุด
หมายเหตุผู้แปล: ในไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การคุมอุณหภูมิเป็นส่วนที่ยากที่สุด อุณหภูมิห้อง 30–35 °C ทำให้น้ำอุ่นขึ้นเร็ว คุณจึงต้องใช้น้ำแข็งมากกว่าผู้ปลูกในประเทศอากาศเย็น และควรทำงานในห้องที่เย็นที่สุดที่มี หรือทำช่วงเช้าตรู่ ต้องมีแหล่งน้ำแข็งที่ไว้ใจได้ และตู้แช่แข็งที่ใหญ่พอสำหรับผลผลิตทั้งหมด เตรียมให้พร้อมก่อนวันเก็บเกี่ยว ไม่ใช่มาหาเอาทีหลัง
หมายเหตุผู้แปล: วัตถุดิบ fresh frozen ใช้ได้ก็ต่อเมื่อแข็งอยู่ตลอดเวลา ถ้าไฟดับจนของในตู้แช่ละลายแล้วกลับมาแข็งใหม่ หัวเรซินจะเสียหาย และรุ่นการผลิตนั้นอาจไม่คุ้มที่จะล้างอีก ถ้าแถวบ้านคุณไฟดับบ่อย ให้ปิดตู้แช่ไว้ตลอด แช่แข็งเป็นถุงเล็ก ๆ และล้างให้เร็วหลังเก็บเกี่ยว แทนที่จะเก็บไว้หลายเดือน ในฤดูฝน ความชื้นสูงยังเพิ่มความเสี่ยงที่ช่อดอกจะขึ้นราทั้งก่อนและหลังเก็บเกี่ยว วัตถุดิบที่ขึ้นราไม่ควรนำไปล้างหรือกด อ่านเหตุผลได้ที่ ไมโคทอกซินบนช่อดอกกัญชา
สถานะทางกฎหมายในไทย
หมายเหตุผู้แปล: ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุมตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 26 มิถุนายน พ.ศ. 2568 ส่วนกฎกระทรวงว่าด้วยสารสกัดจากกัญชาหรือกัญชง พ.ศ. 2569 มีผลบังคับใช้ตั้งแต่ 26 เมษายน พ.ศ. 2569 กฎกระทรวงฉบับนี้ให้ออกใบอนุญาตสารสกัดที่มี THC เกิน 0.2% ได้เฉพาะ 3 กลุ่ม คือนิติบุคคลไทยที่ไม่เป็น “คนต่างด้าว” ตามพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 หน่วยงานของรัฐ และสภากาชาดไทย บทความนี้ไม่ได้ชี้ขาดว่าแฮช ดราย ซิฟท์ หรือโรซิน นับเป็น “สารสกัด” ตามกฎกระทรวงฉบับนี้หรือไม่ จึงควรสอบถามหน่วยงานผู้ออกใบอนุญาตก่อนลงมือทำ การแปรรูปสมุนไพรควบคุมโดยไม่ได้รับอนุญาตมีโทษตามมาตรา 78 แห่งพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 คือจำคุกไม่เกิน 1 ปี หรือปรับไม่เกิน 20,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ อ่าน กฎกระทรวง 2 ฉบับของไทย พ.ศ. 2569 และตรวจสอบว่าใบอนุญาตใดครอบคลุมงานของคุณ ก่อนทำสารเข้มข้นใด ๆ
เริ่มต้นจากตรงไหน
- อ่าน การสกัดด้วยน้ำแข็งและบับเบิ้ลแฮช (bubble hash) เพื่อเรียนรู้ว่าการล้างที่ดีต่างจากการล้างที่แย่ตรงไหน
- อ่าน โรซิน (Rosin): การสกัดแบบไร้ตัวทำละลายด้วยความร้อนและแรงดัน เพื่อเรียนรู้วิธีกดช่อดอก ดราย ซิฟท์ หรือแฮช
- เริ่มจากรุ่นทดลองเล็ก ๆ ของสายพันธุ์เดียว จดอุณหภูมิและผลผลิตไว้ แล้วโพสต์ผลหรือคำถามไว้ใต้หัวข้อนี้ เพื่อให้ผู้ปลูกคนอื่นได้เปรียบเทียบกัน