Bài này hướng dẫn cách dùng rêu than bùn sphagnum (sphagnum peat moss) làm nền cho giá thể trồng cần sa. Ví dụ minh hoạ là Hortiflor Sphagnum Peat Moss. Hortiflor bán than bùn khai thác ở Latvia, một nước ở Bắc Âu, đóng bao 70 L và 250 L. Thông tin sản phẩm không ghi đây là thể tích lúc tơi hay lúc đã nén, nên bạn hãy xem kỹ bao trước khi tính lượng phối trộn.
Rêu than bùn sphagnum là gì
Rêu than bùn sphagnum là rêu mọc ở vùng đầm lầy ngập nước và đã phân huỷ một phần qua một thời gian rất dài. Người ta khai thác, phơi khô rồi đóng bao để làm giá thể. Giá thể là vật liệu cho rễ bám và phát triển, dùng thay cho đất vườn.
Ghi chú của người dịch: Thái Lan không khai thác rêu than bùn sphagnum, nên bao bán ở đây đều là hàng nhập khẩu. Trước khi chọn than bùn, bạn hãy so giá mỗi lít với giá thể sản xuất trong nước như xơ dừa. Như vậy bạn biết vật liệu nhập khẩu này tốn bao nhiêu cho mỗi chậu.
Năm đặc tính và ý nghĩa của từng đặc tính với chậu trồng của bạn
| Đặc tính của than bùn sphagnum | Ý nghĩa với bạn | Cần làm gì |
|---|---|---|
| pH tự nhiên thấp, khoảng 3,5–4,5 | Than bùn thô quá chua với rễ cần sa. Vì pH ban đầu thấp nên bạn có thể tự chỉnh pH cuối cùng. | Nâng pH bằng vôi dolomite trước khi trồng (xem bên dưới). |
| Giữ nước tốt: giữ lượng nước gấp nhiều lần trọng lượng khô của chính nó | Bạn tưới thưa hơn, nhưng giá thể có thể ẩm quá lâu. | Trộn thêm perlite (đá trân châu) để giá thể thoáng khí (xem các công thức trộn bên dưới). |
| Cấu trúc sợi dài | Sợi dài tạo khe hở giữa các sợi, và các khe này chứa không khí cho rễ. | Không nén chặt giá thể khi cho vào chậu. |
| Được bán là không có mầm bệnh và hạt cỏ dại | Than bùn đóng bao thường được bán là không có vi sinh vật gây bệnh hay hạt cỏ dại, nhưng thường không kèm kết quả kiểm nghiệm. | Mở bao, kiểm tra xem có mốc, mùi chua hay hạt cỏ không. Trồng thử vài chậu trước khi xếp kín cả phòng. |
| Phân huỷ chậm | Than bùn giữ được cấu trúc suốt một vụ trồng. Giá thể không bị sụp xuống và ép mất không khí trong giai đoạn ra hoa. | Bạn có thể dùng cùng một mẻ giá thể cho trọn một vụ, từ cây con tới thu hoạch. |
“Thoát nước tốt” và “giữ nhiều nước” nghe như trái ngược nhau, nhưng cả hai có thể cùng đúng. Nước bám bên trong và quanh các sợi. Các khe hở lớn giữa các sợi thì thoát nước rồi chứa đầy không khí. Nếu than bùn bị nén chặt hoặc vụn thành bụi mịn, các khe khí sẽ thu hẹp. Vì vậy phần lớn người trồng trộn thêm perlite thay vì dùng than bùn nguyên chất.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, nhiệt độ vùng rễ 30–35 °C làm tình trạng úng nước nguy hiểm hơn. Rễ ấm dùng nhiều oxy hơn, còn nước ấm lại hoà tan ít oxy hơn. Giá thể than bùn ướt sũng nhiều ngày có thể làm rễ thiếu không khí. Đó chính là điều kiện để bệnh thối rễ, ví dụ do nấm Pythium bắt đầu. Vào mùa mưa, chậu ngoài trời còn hứng thêm nước mưa và khô chậm hơn vì không khí ẩm. Hãy nhấc thử từng chậu trước khi tưới, và chỉ tưới khi chậu nhẹ đi rõ rệt. Cách này cho bạn biết rễ có thật sự cần nước hay không.
Dùng than bùn riêng hay phối trộn
Bạn có thể dùng than bùn sphagnum làm thành phần chính của giá thể. Bạn cũng có thể trộn với vật liệu khác để thay đổi khả năng giữ nước và giữ khí:
- Perlite: hạt màu trắng làm từ đá núi lửa được nung cho nở phồng. Perlite tạo túi khí và giúp nước thoát dễ hơn.
- Vermiculite: khoáng vật dạng vảy được nung cho nở ra. Vermiculite giữ thêm nước và dinh dưỡng. (Hai loại này được so sánh trong topic Perlite, vermiculite hay đá bọt pumice.)
- Xơ dừa (coco coir): sợi xé từ vỏ dừa. Đây là một lựa chọn khác để chỉnh khả năng giữ nước và độ thoáng khí (so sánh các loại giá thể).
Hai công thức khởi đầu thường dùng:
| Công thức | Than bùn | Perlite | Vermiculite | Dùng cho |
|---|---|---|---|---|
| Đa dụng | 60% | 30% | 10% | Chậu trồng thông thường trong nhà và ngoài trời |
| Thoát nước mạnh | 50% | 50% | — | Khi bạn cần giá thể khô nhanh hơn |
Với cả hai công thức, hãy nâng pH bằng vôi dolomite khi cần.
Ghi chú của người dịch: Công thức thoát nước mạnh 50/50 là điểm khởi đầu an toàn hơn cho chậu ngoài trời vào mùa mưa. Công thức này cũng an toàn hơn cho phòng trồng luôn ẩm cao, hoặc cho người hay tưới quá tay. Công thức đa dụng giữ nước nhiều hơn, nên hợp với chậu trồng mùa khô hoặc nơi rất nóng và khô. Trước tiên, bạn hãy trộn thử một mẻ nhỏ khoảng 10 L. Tưới một lần rồi ghi lại sau bao nhiêu ngày chậu nhẹ trở lại. Kết quả này cho bạn biết công thức nào khớp với nhịp tưới của mình trước khi mua số lượng lớn.
Ghi chú của người dịch: Xơ dừa làm từ vỏ dừa, một nông sản sẵn có ở Thái Lan. Xơ dừa thường có pH gần trung tính ngay từ đầu nên không cần bón vôi. Dù vậy, xơ dừa cần cách xử lý riêng, như xả rửa và đệm canxi (buffer), đã trình bày trong topic về giá thể ở link phía trên. Nếu còn phân vân, bạn hãy đặt một chậu than bùn và một chậu xơ dừa cạnh nhau, trồng cùng một loại cây. Sau đó so sánh số lần phải tưới và pH của hai chậu trong vài tuần.
Nâng pH bằng vôi dolomite
Vôi dolomite là đá nghiền mịn, thành phần gồm canxi cacbonat và magie cacbonat. Vôi nâng pH của giá thể từ từ, đồng thời bổ sung một ít canxi và magie. Bạn cần bón vôi vì than bùn thô có pH 3,5–4,5, quá chua để rễ cần sa hút dinh dưỡng bình thường. Bạn có thể đọc thêm vì sao pH quan trọng trong topic pH & EC: Nền tảng dinh dưỡng.
Không có lượng vôi cố định. Vì vậy bạn hãy tự tìm lượng phù hợp bằng một mẻ thử nhỏ:
- Đong 10 L giá thể đã trộn xong (than bùn cùng perlite và các thành phần khác).
- Thêm một lượng vôi dolomite đã cân sẵn. Trong một nghiên cứu của một trường đại học ở Mỹ về than bùn và hỗn hợp than bùn – perlite (Owen và cộng sự, tạp chí HortTechnology, 2020), cần khoảng 5–9 g vôi cho mỗi lít giá thể.
- Làm ẩm mẻ thử, trộn đều rồi đậy lại. Dolomite tác dụng chậm nên pH còn thay đổi trong một thời gian. Đo sau khoảng một tuần, rồi đo lại sau một tuần nữa. Chỉ dùng kết quả khi hai lần đo gần bằng nhau.
- Đo pH. Ghi chú của người dịch: Cách đơn giản là khuấy 1 phần giá thể vào 2 phần nước cất, chờ một lúc rồi đo phần nước bằng bút đo pH.
- Nếu pH vẫn còn thấp, thêm một ít vôi, chờ rồi đo lại. Với cây trồng trong giá thể nền than bùn, mức pH thường nhắm tới là khoảng 5,8–6,2.
Khi đã biết bao nhiêu gam vôi phù hợp cho 10 L, bạn nhân lên theo thể tích thực tế mình có. Một bao 70 L giá thể tơi cần lượng vôi gấp bảy lần mẻ thử. Nếu bao của bạn là loại nén và nở ra khi mở, hãy tính theo thể tích sau khi đánh tơi, không theo con số in trên bao. Ghi lại số gam mỗi lít và mức pH đạt được để lần sau làm lại đúng như vậy.
Ghi chú của người dịch: Nếu vôi dolomite hoặc Cal-Mag (chế phẩm bổ sung canxi – magie) bạn mua được bán dưới dạng phân bón, hãy kiểm tra xem sản phẩm đã đăng ký tại Thái Lan chưa. Cách kiểm tra số đăng ký có trong topic Kiểm tra phân bón có lưu hành hợp pháp tại Thái Lan không.
Trước khi trồng: ngâm ẩm và bảo quản
Ngâm ẩm than bùn trước khi dùng. Mục đích là để than bùn ngấm nước đều từ ngoài vào trong. Lúc đầu than bùn khô sẽ đẩy nước ra. Khi đó nước chảy dọc thành chậu và để lại những túi khô quanh rễ.
Ghi chú của người dịch: Cách kiểm tra nhanh là bóp một nắm than bùn sau khi ngâm. Nắm than bùn nên rỉ ra vài giọt nước. Bên trong phải có màu sẫm, ẩm đều, không còn mảng khô màu nâu nhạt.
Cất bao ở nơi khô ráo, tránh ánh nắng trực tiếp. Cách này giữ than bùn ở đúng tình trạng như lúc mới nhận.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa, hãy kê bao cao khỏi sàn và để dưới mái che. Buộc chặt miệng bao đã mở để than bùn không hút hơi ẩm rồi lên mốc. Trước khi dùng bao đã mở cho mẻ mới, hãy kiểm tra xem có mốc không.
Bón dinh dưỡng cho cây trồng trong giá thể than bùn
Bản thân than bùn chứa rất ít khoáng chất, nên cần theo hai nguyên tắc:
- Dùng chế phẩm bổ sung canxi – magie (Cal-Mag). Chế phẩm này bù phần canxi và magie mà than bùn thiếu. Dùng theo liều ghi trên nhãn sản phẩm. Hãy học cách nhận biết dấu hiệu thiếu chất trong topic Đọc lá cây để biết liều đã đủ hay chưa.
- Theo dõi và điều chỉnh pH của dung dịch dinh dưỡng. Dung dịch dinh dưỡng là nước đã pha phân bón. Kiểm tra mỗi lần pha giúp vùng rễ giữ được khoảng pH bạn đã chỉnh bằng vôi.
Ghi chú của người dịch: Ngoài ra, hãy đo pH của nước thoát (nước chảy ra từ đáy chậu) khoảng mỗi tuần một lần và ghi lại. Nếu pH nước thoát cứ giảm dần, giá thể đang chua trở lại. Đó là tín hiệu để bạn chỉnh pH dung dịch tưới trước khi lá có dấu hiệu thiếu chất.
Mua ở đâu
Muốn mua than bùn Hortiflor hoặc sản phẩm tương tự, bạn hãy hỏi nhà phân phối chính thức tại Thái Lan. Bạn cũng có thể hỏi kinh nghiệm của người trồng khác trong mục Thiết bị và vật tư.
Danh sách kiểm tra trước khi trồng
- Kiểm tra bao xem có mốc, có mùi lạ hay có hạt cỏ không, và xác định bao có phải loại nén không.
- Trộn mẻ thử 10 L: 60/30/10 cho mục đích chung, hoặc 50/50 than bùn và perlite nếu cần thoát nước mạnh.
- Tìm lượng dolomite trên mẻ thử, ghi lại số gam mỗi lít và mức pH, rồi mới nhân lên.
- Ngâm ẩm đến khi bóp một nắm thấy rỉ ra vài giọt nước.
- Cất bao ở nơi khô, râm mát, kê cao khỏi sàn.
- Thêm Cal-Mag theo nhãn, đo pH dung dịch tưới mỗi lần pha và đo pH nước thoát mỗi tuần.
- Khi trời nóng hoặc vào mùa mưa, tưới theo độ nặng của chậu, không tưới theo lịch.
Nếu bạn đã dùng than bùn sphagnum trong điều kiện ở Thái Lan, hãy chia sẻ tỷ lệ phối trộn, lượng vôi và kết quả ngay dưới topic này. Bạn cũng có thể đặt câu hỏi tại đây.