บทความเรื่องกัญชากับไวรัสตับอักเสบซีมักอ้างงานวิจัยชิ้นเดียวจากปี พ.ศ. 2549 (ค.ศ. 2006) งานวิจัยนี้พบว่าผู้ป่วยที่ใช้กัญชามีแนวโน้มรักษาด้วยอินเตอร์เฟอรอน (interferon) ได้จนครบมากกว่า อินเตอร์เฟอรอนเป็นวิธีรักษาไวรัสตับอักเสบซีแบบเก่าที่มีผลข้างเคียงหนักมาก ปัจจุบันแทบไม่มีการใช้อินเตอร์เฟอรอนแล้ว ยาเม็ดรักษาไวรัสตับอักเสบซีรุ่นใหม่ทำให้ผู้ป่วยหายได้มากกว่า 95% ส่วนใหญ่ใช้เวลารักษา 12 ถึง 24 สัปดาห์ และมีผลข้างเคียงน้อย
บทความนี้สรุปว่างานวิจัยเรื่องไวรัสตับอักเสบซีและเอชไอวีพบอะไรจริง ๆ และแยกให้เห็นว่าข้อค้นพบไหนยังใช้ได้ในประเทศไทยปี พ.ศ. 2569 ข้อไหนเป็นเรื่องของการรักษายุคเก่า ทุกหัวข้อจบด้วยสิ่งที่คุณนำไปทำได้
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ อย่าเปลี่ยนยาต้านเอชไอวีหรือเลื่อนการรักษาไวรัสตับอักเสบซีเพราะสิ่งที่อ่านในบทความนี้ ทั้งสองโรคมีวิธีรักษาที่ได้ผลดีมาก และผลการรักษาขึ้นอยู่กับการใช้ยาตามที่แพทย์สั่ง ในประเทศไทย ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุม ซึ่งขายได้เฉพาะเมื่อมีใบสั่งจ่ายตามแบบ ภ.ท.33 เท่านั้น
1. ไวรัสตับอักเสบซี: ข้อค้นพบจริง แต่เป็นเรื่องของการรักษาแบบเก่า
งานวิจัยปี พ.ศ. 2549
งานวิจัยนี้นำโดย ดร.ไดอานา ซิลเวสเตอร์ (Diana Sylvestre) จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ซานฟรานซิสโก (สหรัฐอเมริกา) ทีมของเธอติดตามผู้ป่วย 71 คนที่คลินิกแห่งหนึ่งในแคลิฟอร์เนียตอนเหนือ ทุกคนอยู่ระหว่างการฟื้นฟูจากการใช้สารเสพติด ทุกคนรักษาด้วยอินเตอร์เฟอรอน (ยาฉีด) ร่วมกับไรบาวิริน (ribavirin) ซึ่งเป็นยาต้านไวรัสที่ใช้คู่กัน
ผลการวิจัยตีพิมพ์ในวารสาร European Journal of Gastroenterology and Hepatology เมื่อเดือนตุลาคม พ.ศ. 2549 ผู้ป่วย 22 คนจาก 71 คนใช้กัญชา ในกลุ่มนี้ สัดส่วนผู้ที่รักษาต่อเนื่องได้อย่างน้อย 80% ของระยะเวลาที่วางแผนไว้สูงกว่ากลุ่มที่ไม่ใช้กัญชา (95% เทียบกับ 67%)
ผู้ใช้กัญชายังมีสัดส่วนที่ตรวจไม่พบไวรัสต่อเนื่องหลังจบการรักษา (sustained virological response หรือ SVR) สูงกว่าด้วย ในทางปฏิบัติ SVR หมายถึงหายขาด ตัวเลขคือ 54% ในผู้ใช้กัญชา เทียบกับ 18% ในผู้ที่ไม่ใช้ ใครที่เปิดอ่านงานวิจัยฉบับนี้จะเห็นว่านี่คือผลหลักของงาน
ผู้วิจัยโยงประโยชน์นี้เข้ากับการรักษาอย่างสม่ำเสมอ (adherence) คือผู้ป่วยใช้ยาตามกำหนดได้ กัญชาอาจช่วยให้ผู้ป่วยทนสูตรยาที่หนักมากได้ งานวิจัยนี้ไม่ได้แสดงฤทธิ์ต้านไวรัสใด ๆ ไม่มีข้อมูลใดในงานชี้ว่ากัญชาออกฤทธิ์ต่อตัวไวรัสเอง
อ่านผลนี้อย่างไร
งานวิจัยนี้มีข้อจำกัดที่ต้องรู้:
- ขนาดเล็ก มีผู้ป่วยเพียง 71 คน ผู้วิจัยจึงปรับความต่างด้านอื่น ๆ ระหว่างผู้ใช้กับผู้ไม่ใช้กัญชาได้ไม่ครบ
- เป็นงานวิจัยเชิงสังเกต ผู้วิจัยบันทึกสิ่งที่ผู้ป่วยเลือกทำเอง ไม่ได้กำหนดให้ใครใช้กัญชา
- การใช้กัญชามาจากการบอกเล่าของผู้ป่วยเอง ผู้ป่วยบอกเองว่าใช้หรือไม่ ไม่มีใครตรวจวัด
อัตราการหายที่สูงกว่ามาจากการที่ผู้ป่วยรักษาจนครบได้มากขึ้น ไม่ได้มาจากฤทธิ์ของกัญชาต่อไวรัส
อะไรเปลี่ยนไปหลังปี พ.ศ. 2549
การรักษาด้วยอินเตอร์เฟอรอนต้องฉีดยานานหลายเดือน ผลข้างเคียงที่พบบ่อยคืออาการคล้ายไข้หวัดใหญ่ อ่อนเพลีย นอนไม่หลับ เบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปวดกล้ามเนื้อและข้อ และซึมเศร้า ผู้ป่วยจำนวนมากหยุดยาก่อนกำหนด อะไรที่ช่วยให้ผู้ป่วยรักษาจนครบได้จึงสำคัญมาก
ปัจจุบันการรักษาเปลี่ยนไปแล้ว องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำยาต้านไวรัสออกฤทธิ์โดยตรงชนิดครอบคลุมทุกสายพันธุ์ (pan-genotypic direct-acting antivirals หรือ DAAs) สำหรับผู้ใหญ่และวัยรุ่นทุกคน รวมถึงเด็กตั้งแต่อายุ 3 ปีขึ้นไป DAAs เป็นยาเม็ดที่ออกฤทธิ์ต่อไวรัสโดยตรง คำว่า “pan-genotypic” หมายถึงใช้ได้กับไวรัสตับอักเสบซีทุกสายพันธุ์ทางพันธุกรรม (จีโนไทป์)
การรักษาแบบไม่ใช้อินเตอร์เฟอรอนชุดแรกได้รับอนุมัติในช่วงปี พ.ศ. 2556–2557 WHO ระบุว่าโดยทั่วไปใช้เวลารักษา 12 ถึง 24 สัปดาห์ ขึ้นกับว่าผู้ป่วยมีภาวะตับแข็ง (ตับเป็นพังผืดรุนแรง) หรือไม่ ยามีผลข้างเคียงน้อย และรักษาผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบซีให้หายได้มากกว่า 95%
ยาชื่อสามัญ (generic) ทำให้ราคายาลดลงมาก ในปี พ.ศ. 2564 WHO ระบุว่าประเทศรายได้ต่ำและปานกลางสามารถตั้งเป้าจ่ายได้ต่ำสุดเพียง 60 ดอลลาร์สหรัฐต่อการรักษา 12 สัปดาห์ สำหรับยาชื่อสามัญโซฟอสบูเวียร์ (sofosbuvir) ร่วมกับดาคลาทาสเวียร์ (daclatasvir) แต่ราคาที่แต่ละประเทศจ่ายจริงยังต่างกันมาก ในประเทศไทย มีรายงานที่เผยแพร่ระบุว่ายาโซฟอสบูเวียร์/เวลพาทาสเวียร์ (sofosbuvir/velpatasvir) ถูกเพิ่มเข้าชุดสิทธิประโยชน์หลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า (บัตรทอง) ในปี พ.ศ. 2564
ตัวเลขประมาณการล่าสุดของ WHO เป็นข้อมูลปี พ.ศ. 2567 อยู่ในรายงาน Global Hepatitis Report 2026:
- มีผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบซีเรื้อรังประมาณ 47 ล้านคน
- มีผู้ติดเชื้อรายใหม่ประมาณ 0.9 ล้านคนต่อปี
- มีผู้เสียชีวิตประมาณ 240,000 คน ส่วนใหญ่จากตับแข็งและมะเร็งตับ
ข้อค้นพบปี พ.ศ. 2549 จึงเป็นประวัติศาสตร์ของยุคอินเตอร์เฟอรอน ไม่ใช่เหตุผลให้ใช้กัญชากับไวรัสตับอักเสบซีในวันนี้ ผลข้างเคียงที่กัญชาเคยช่วยให้ผู้ป่วยทนได้นั้นแทบหมดไปแล้ว ในปี พ.ศ. 2569 สิ่งสำคัญที่สุดสำหรับผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบซีคือได้รับการวินิจฉัยและได้ยา DAAs เพราะ DAAs รักษาการติดเชื้อให้หายขาดได้
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าคุณเป็นไวรัสตับอักเสบซีหรือไม่แน่ใจว่าเป็นหรือไม่ ให้สอบถามโรงพยาบาลรัฐเรื่องการตรวจ ถามด้วยว่าตอนนี้คุณมีสิทธิ์รักษาด้วย DAAs หรือไม่ เกณฑ์สิทธิ์อาจเปลี่ยนได้ และยาเม็ดนี้รักษาการติดเชื้อให้หายขาดได้
กัญชาทำร้ายตับของผู้ป่วยไวรัสตับอักเสบซีหรือไม่
งานวิจัยส่วนใหญ่ศึกษาคำถามนี้ สิ่งที่กังวลคือภาวะพังผืดในตับ (fibrosis) หรือการเกิดแผลเป็นในตับ ซึ่งอาจลุกลามเป็นตับแข็งได้
งานวิจัยช่วงแรกพบว่าการใช้กัญชาทุกวันสัมพันธ์กับพังผืดที่ลุกลามเร็วขึ้น แต่งานเหล่านั้นเป็นงานวิจัยแบบภาคตัดขวาง (cross-sectional) คือดูข้อมูลผู้คน ณ จุดเวลาเดียว งานแบบนี้บอกไม่ได้ว่าอะไรเกิดก่อน ระหว่างการใช้กัญชากับความเสียหายของตับ
งานวิจัยแบบไปข้างหน้า (prospective) ที่น่าเชื่อถือกว่าจะติดตามคนกลุ่มเดิมไปตามเวลา เคลลีและคณะ (Kelly and colleagues) ตีพิมพ์งานแบบนี้ในวารสาร Clinical Infectious Diseases ในปี พ.ศ. 2559 ทีมนี้ติดตามผู้หญิง 575 คนที่ติดเชื้อทั้งเอชไอวีและไวรัสตับอักเสบซี โดยมีระยะเวลาติดตามมัธยฐาน 11 ปี ผู้หญิงกลุ่มนี้เข้าร่วม Women’s Interagency HIV Study ซึ่งเป็นงานวิจัยระยะยาวในผู้หญิงที่ติดเชื้อเอชไอวี
ในงานนี้ การใช้กัญชาไม่สัมพันธ์กับการลุกลามไปเป็นพังผืดในตับระดับที่มีนัยสำคัญทางคลินิก (significant fibrosis) แต่แอลกอฮอล์สัมพันธ์ ผลนี้ช่วยให้อุ่นใจได้เพียงประเด็นแคบ ๆ ข้อเดียว ไม่ได้ทำให้กัญชากลายเป็นยารักษาโรคตับอักเสบ
สิ่งที่ควรทำ: บอกแพทย์โรคตับตามจริงว่าคุณดื่มแอลกอฮอล์มากแค่ไหน และใช้กัญชาหรือไม่ ในงานวิจัยนี้ แอลกอฮอล์คือพฤติกรรมที่สัมพันธ์กับพังผืดในตับ คำตอบที่ตรงไปตรงมาช่วยให้แพทย์วางแผนตรวจตับให้ตรงกับความเสี่ยงจริงของคุณ
ไวรัสตับอักเสบบีเป็นคนละโรค
ไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรังพบบ่อยทั่วประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ การรักษาให้หายขาดที่เล่ามาข้างต้นใช้กับโรคนี้ไม่ได้ ปัจจุบันยังไม่มียาใดรักษาไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรังให้หายขาดได้
ไวรัสตับอักเสบบีควบคุมได้ด้วยยาต้านไวรัสระยะยาว เช่น ทีโนโฟเวียร์ (tenofovir) หรือเอนเทคาเวียร์ (entecavir) ร่วมกับการตรวจคัดกรองมะเร็งตับเป็นประจำ ไม่มีผลิตภัณฑ์กัญชาใดใช้แทนสองอย่างนี้ได้
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าคุณเป็นไวรัสตับอักเสบบีเรื้อรัง ให้กินยาต้านไวรัสต่อไป และไปตรวจคัดกรองมะเร็งตับตามนัดทุกครั้ง การคัดกรองคือวิธีที่ทำให้พบมะเร็งตับได้ตั้งแต่ระยะแรก
คำเตือนที่ยังใช้ได้: ปฏิกิริยาระหว่างยา
ยา DAAs บางตัวได้รับผลจากปฏิกิริยาที่เกี่ยวกับเอนไซม์ในตับหรือตัวขนส่งยา (transporter) ตัวขนส่งยาคือโปรตีนที่พายาเข้าและออกจากเซลล์ แคนนาบินอยด์ก็มีปฏิกิริยากับเอนไซม์กลุ่มไซโตโครม P450 (cytochrome P450) ด้วย เอนไซม์กลุ่มนี้อยู่ในตับและทำหน้าที่ย่อยสลายยาหลายชนิด
สิ่งที่ควรทำ: ก่อนเริ่มรักษาด้วย DAAs ให้บอกทีมผู้รักษาถึงทุกอย่างที่คุณใช้อยู่ รวมถึงช่อดอกกัญชา น้ำมันกัญชา อาหารผสมกัญชา และผลิตภัณฑ์สมุนไพร ทีมจะได้ตรวจว่ามีอะไรที่อาจเปลี่ยนระดับยารักษาไวรัสตับอักเสบซีของคุณหรือไม่
2. เอชไอวี: หลักฐานแน่นกว่า แต่เฉพาะเรื่องบรรเทาอาการ
หลักฐานด้านเอชไอวีดูดีกว่าด้านไวรัสตับอักเสบซีด้วยเหตุผลสองข้อ ข้อแรก งานวิจัยทดสอบการบรรเทาอาการ ไม่ได้ทดสอบผลต่อไวรัส ข้อสอง การทดลองมีกลุ่มควบคุมอย่างถูกต้อง แม้จะมีขนาดเล็ก
อาการปวดจากเส้นประสาท
ภาวะเส้นประสาทรับความรู้สึกผิดปกติจากเอชไอวี (HIV-associated sensory neuropathy) คือความเสียหายของเส้นประสาทที่เกิดร่วมกับการติดเชื้อเอชไอวี ภาวะนี้พบบ่อยและเจ็บปวด และยาที่มีอยู่มักช่วยได้ไม่มาก
เอบรามส์และคณะ (Abrams and colleagues) จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ซานฟรานซิสโก และโรงพยาบาล San Francisco General Hospital (สหรัฐอเมริกา) รายงานผลการทดลองในวารสาร Neurology ในปี พ.ศ. 2550 การทดลองนี้เป็นแบบสุ่มและมีกลุ่มยาหลอก คือผู้ป่วยถูกสุ่มให้ได้กัญชาหรือยาหลอก (placebo คือสารที่ไม่มีฤทธิ์ ใช้เพื่อเปรียบเทียบ) การทดลองใช้เวลา 5 วันโดยผู้ป่วยพักในโรงพยาบาล และมีผู้ป่วยอยู่จนจบ 50 คน
ผู้ป่วยสูบกัญชาวันละ 3 ครั้ง อาการปวดรายวันลดลงโดยมีค่ามัธยฐาน 34% เทียบกับ 17% ในกลุ่มยาหลอก ผู้วิจัยสรุปว่าผู้ป่วยรับมือกับผลข้างเคียงของการสูบกัญชาได้ดี และกัญชาบรรเทาอาการปวดชนิดนี้ได้ ผลที่ได้ใกล้เคียงกับยากินที่ใช้รักษาอาการปวดจากเส้นประสาทเรื้อรัง
เอลลิสและคณะ (Ellis and colleagues) จากมหาวิทยาลัยแคลิฟอร์เนีย ซานดิเอโก (สหรัฐอเมริกา) รายงานการทดลองแบบไขว้ (crossover) ในวารสาร Neuropsychopharmacology ในปี พ.ศ. 2552 ในการทดลองแบบไขว้ ผู้ป่วยแต่ละคนได้รับทั้งกัญชาและยาหลอกในช่วงเวลาต่างกัน จึงเทียบผลกับตัวเองได้ มีผู้ป่วยอยู่จนจบ 28 คน การสูบกัญชาลดอาการปวดได้มากกว่ายาหลอกเมื่อใช้เสริมกับยาแก้ปวดที่ผู้ป่วยใช้อยู่แล้วในขนาดคงที่
ในการทดลองของเอลลิส กัญชาถูกใช้เป็นตัวเสริมอย่างชัดเจน โดยให้กับผู้ป่วยที่ยังคุมอาการปวดไม่ได้ด้วยการรักษาปกติ หลักฐานเรื่องอาการปวดเรื้อรังก็วางบทบาทกัญชาไว้แบบเดียวกัน
อาการปวดจากเส้นประสาทจึงเป็นหนึ่งในข้อบ่งใช้ของกัญชาที่มีหลักฐานค่อนข้างดี แต่การทดลองทั้งสองมีขนาดเล็กและสั้น หลักฐานจึงมีแนวโน้มดี แต่ยังไม่ได้ข้อสรุป
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าคุณมีอาการปวดเส้นประสาทจากเอชไอวี ให้ปรึกษาแพทย์เรื่องใช้กัญชาเป็นตัวเสริมการรักษาอาการปวดที่ใช้อยู่ อย่าใช้แทนยาเดิม เพราะการทดลองเหล่านี้ทดสอบเฉพาะการใช้กัญชาเสริมการรักษาเดิมเท่านั้น
ความอยากอาหารและน้ำหนักตัว
สถาบันวิทยาศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ และการแพทย์แห่งชาติสหรัฐอเมริกา (NASEM) เป็นองค์กรที่ให้คำปรึกษาด้านวิทยาศาสตร์ ในปี พ.ศ. 2560 NASEM ทบทวนงานวิจัยเรื่องกัญชา และพบหลักฐานระดับจำกัด (limited evidence) ว่ากัญชาและแคนนาบินอยด์ชนิดกินช่วยเพิ่มความอยากอาหารและลดการสูญเสียน้ำหนักที่สัมพันธ์กับเอชไอวี/เอดส์
“จำกัด” เป็นระดับหลักฐานที่มีความหมายเฉพาะ ไม่ได้แปลว่าปัดตก แต่ยังต่ำกว่ามากเมื่อเทียบกับระดับที่รายงานฉบับเดียวกันให้ไว้ในเรื่องอื่น:
- “มาก” (substantial) สำหรับอาการปวดเรื้อรังในผู้ใหญ่
- “ชัดเจนเป็นข้อสรุป” (conclusive) สำหรับแคนนาบินอยด์ชนิดกินในการรักษาอาการคลื่นไส้อาเจียนจากเคมีบำบัด
อาการเบื่ออาหาร (anorexia) กับภาวะสูญเสียน้ำหนักและกล้ามเนื้ออย่างรุนแรงจากความเจ็บป่วย (cachexia) เป็นคนละปัญหากัน ดูกระทู้ในฟอรัมเรื่องอาการเบื่ออาหารและภาวะผอมแห้งจากโรคเรื้อรัง
โดรนาบินอล (dronabinol) คือ THC สังเคราะห์ (ผลิตในห้องแล็บ) ในสหรัฐอเมริกา ยานี้ได้รับอนุมัติครั้งแรกในปี พ.ศ. 2528 สำหรับอาการคลื่นไส้อาเจียนจากเคมีบำบัด ต่อมาในปี พ.ศ. 2535 ได้ขยายข้อบ่งใช้ไปยังอาการเบื่ออาหารร่วมกับน้ำหนักลดที่สัมพันธ์กับโรคเอดส์
ทั้งสองครั้งเกิดขึ้นก่อนที่การรักษาเอชไอวีที่ได้ผลจะมาถึงในปี พ.ศ. 2539 ช่วงนั้นภาวะผอมแห้งจากโรคเอดส์ (AIDS wasting) พบบ่อยและมักถึงแก่ชีวิต โดรนาบินอลได้รับอนุมัติเพื่อช่วยเรื่องความอยากอาหาร และไม่มีผลใด ๆ ต่อไวรัส ผู้ป่วยในหลักฐานชุดนั้นจึงต่างจากผู้ที่อยู่กับเอชไอวีในวันนี้มาก
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าการเบื่ออาหารหรือน้ำหนักลดเป็นปัญหาของคุณ ให้แจ้งทีมแพทย์ที่ดูแลเอชไอวี บอกด้วยว่าหลักฐานของแคนนาบินอยด์ในเรื่องนี้อยู่แค่ระดับ “จำกัด” ข้อมูลนี้ช่วยให้แพทย์เทียบแคนนาบินอยด์กับทางเลือกอื่นได้อย่างเป็นธรรม
3. ยาต้านไวรัสเอชไอวี: ทำไมต้องกินทุกวัน
ยาต้านไวรัสเอชไอวี (antiretroviral therapy หรือ ART) คือชุดยาที่ควบคุมเอชไอวีไว้ ART ที่ได้ผลเริ่มมีในปี พ.ศ. 2539 และเปลี่ยนเอชไอวีจากโรคที่ถึงแก่ชีวิตให้เป็นภาวะเรื้อรังที่ดูแลได้
ART กดไวรัสไว้ได้ก็ต่อเมื่อคุณกินยาตามที่แพทย์สั่งอย่างต่อเนื่องเท่านั้น การกินยาสม่ำเสมอไปอีกหลายสิบปีจึงเป็นตัวตัดสินผลการรักษาเอชไอวี แนวทางของ WHO ระบุว่าการขาดยาเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของการรักษาล้มเหลว การกินยาไม่สม่ำเสมออาจทำให้กดไวรัสไม่อยู่และเกิดเชื้อดื้อยา
อะไรที่ช่วยให้คนกิน ART ได้ต่อเนื่องถือว่ามีประโยชน์ อะไรที่ทำให้ขาดยาถือว่าอันตราย ไม่ว่าจะมีประโยชน์ด้านอื่นแค่ไหน งานวิจัยเชิงสังเกตเรื่องกัญชากับการกิน ART สม่ำเสมอพบผลทั้งสองทาง แพทย์ที่ดูแลเอชไอวีจึงต้องรู้ว่าคุณใช้กัญชา เพื่อเฝ้าดูว่ากัญชามีผลต่อการกินยาของคุณอย่างไร
เหตุผลเดิมที่สนับสนุนกัญชาในผู้ป่วยเอชไอวีเกี่ยวกับภาวะผอมแห้งจากโรคเอดส์ และยาติดสิทธิบัตรที่ผู้ป่วยส่วนใหญ่ซื้อไม่ไหว นั่นเป็นการต่อสู้จริงเพื่อให้เข้าถึงยา แต่เป็นเรื่องความเป็นธรรมและราคา ไม่เคยเป็นหลักฐานทางคลินิกว่ากัญชารักษาเอชไอวีได้
ปฏิกิริยากับยาต้านเอชไอวี
โดรนาบินอลถูกย่อยสลายโดยเอนไซม์ในตับสองตัวเป็นหลัก คือ CYP2C9 และ CYP3A4 ทั้งสองตัวอยู่ในกลุ่มไซโตโครม P450 THC และ CBD ในผลิตภัณฑ์กัญชาอื่น ๆ ก็ถูกย่อยสลายโดยเอนไซม์กลุ่มนี้เช่นกัน
ยาต้านเอชไอวีหลายตัวมีผลต่อเอนไซม์เหล่านี้อย่างมาก โดยเฉพาะ CYP3A4 บางตัวทำให้เอนไซม์ทำงานช้าลง (ตัวยับยั้ง หรือ inhibitor) บางตัวทำให้ทำงานเร็วขึ้น (ตัวเหนี่ยวนำ หรือ inducer) การเพิ่มกัญชาหรือแคนนาบินอยด์เข้าไปจึงอาจเปลี่ยนระดับยาในเลือดได้ และในการรักษาด้วย ART ระดับยาเหล่านี้สำคัญมาก ดูกระทู้ในฟอรัมเรื่องปฏิกิริยาระหว่างยาเพื่อเข้าใจว่าปฏิกิริยาเหล่านี้เกิดขึ้นอย่างไร
ทั้งหมดนี้ไม่ใช่เหตุผลให้ปิดบังการใช้กัญชาจากแพทย์ที่ดูแลเอชไอวี แต่เป็นเหตุผลที่ต้องบอกแพทย์
สิ่งที่ควรทำ: เขียนรายการทุกผลิตภัณฑ์ที่คุณใช้ รวมถึงช่อดอกกัญชา น้ำมันกัญชา และอาหารผสมกัญชา นำไปให้ทั้งแพทย์ที่ดูแลเอชไอวีและเภสัชกรดู แล้วถามตรง ๆ ว่ามีใครตรวจรายการนี้เรื่องปฏิกิริยากับ ART ของคุณแล้วหรือยัง การตรวจนี้บอกได้ว่าระดับยาต้านเอชไอวีของคุณอาจเปลี่ยนไปหรือไม่
4. อ่านเรื่องเล่าส่วนตัวอย่างระมัดระวัง
เรื่องเล่าส่วนตัวเรื่องกัญชากับเอชไอวีถูกแชร์กันมาก ในเรื่องเหล่านี้ ผู้ที่อยู่กับเอชไอวีเล่าว่ากัญชาทำให้ความอยากอาหารและน้ำหนักกลับมา บางคนบอกว่ากัญชาช่วยให้ “พึ่งยาน้อยลง”
เรื่องเหล่านี้อาจมีความหมายมากสำหรับผู้เล่า แต่ก็มีข้อจำกัดแบบเดียวกับคำบอกเล่าส่วนตัวทุกเรื่อง ดูเหตุใดคำบอกเล่าส่วนตัวจึงไม่ใช่หลักฐานทางการแพทย์ ข้อจำกัดใหญ่ที่สุดคือ ผู้เล่าแทบทุกคนกิน ART ไปพร้อมกัน จึงแยกผลของกัญชาออกจากผลของ ART ไม่ได้
คำว่า “พึ่งยาน้อยลง” ต้องระวังเป็นพิเศษ สำหรับเอชไอวี ยาไม่ใช่ภาระที่ต้องลด แต่เป็นการรักษาที่กดไวรัสไว้
สิ่งที่ควรทำ: เมื่ออ่านหรือแชร์เรื่องเล่าเกี่ยวกับเอชไอวีในฟอรัม ให้ดูว่าผู้เล่ากิน ART อยู่ด้วยหรือไม่ อย่าส่งต่อคำแนะนำให้ลดหรือหยุด ART เด็ดขาด ถ้าเจอโพสต์ที่แนะนำแบบนั้น ให้ตอบกลับพร้อมลิงก์มาที่กระทู้นี้
5. สรุปหลักฐาน
| การใช้ | หลักฐานบอกอะไร |
|---|---|
| อาการปวดเส้นประสาทที่สัมพันธ์กับเอชไอวี | การทดลองแบบสุ่มขนาดเล็กสองชิ้นพบประโยชน์: ผู้ป่วย 50 คนใน 5 วัน และผู้ป่วย 28 คนในการทดลองแบบไขว้ ในการทดลองของเอลลิส กัญชาเป็นตัวเสริมยาแก้ปวดเดิมอย่างชัดเจน นับเป็นหลักฐานชุดที่ค่อนข้างดีของกัญชา |
| ความอยากอาหารและน้ำหนักในเอชไอวี/เอดส์ | หลักฐานระดับจำกัด (NASEM 2017) เป็นพื้นฐานของการอนุมัติโดรนาบินอลในปี พ.ศ. 2535 สำหรับอาการเบื่ออาหารจากโรคเอดส์ ซึ่งเกิดก่อนจะมีการรักษาเอชไอวีที่ได้ผล |
| การรักษาไวรัสตับอักเสบซีจนครบ | งานวิจัยเชิงสังเกตปี พ.ศ. 2549 ในการรักษาด้วยอินเตอร์เฟอรอน: ผู้ใช้กัญชารักษาจนครบและหายมากกว่า ผู้วิจัยให้เหตุผลว่ามาจากการรักษาสม่ำเสมอขึ้น ปัจจุบัน DAAs เข้ามาแทนอินเตอร์เฟอรอนเกือบทั้งหมด และรักษาหายได้มากกว่า 95% โดยทั่วไปใน 12–24 สัปดาห์ |
| พังผืดในตับเมื่อติดเชื้อทั้งเอชไอวีและไวรัสตับอักเสบซี | ไม่พบความสัมพันธ์กับกัญชาในงานวิจัยแบบไปข้างหน้าในผู้หญิง 575 คน (Kelly 2016) แต่พบความสัมพันธ์กับแอลกอฮอล์ |
| ฤทธิ์ต้านเอชไอวี ไวรัสตับอักเสบซี หรือไวรัสตับอักเสบบี | ไม่พบเลย ผู้วิจัยด้านไวรัสตับอักเสบซีโยงผลที่ได้กับการรักษาสม่ำเสมอ ไม่ใช่ฤทธิ์ใด ๆ ต่อไวรัส |
สิ่งที่ควรทำ: ใช้ตารางนี้เมื่อมีคนในโลกออนไลน์อ้างว่ากัญชา “รักษา” เอชไอวีหรือโรคตับอักเสบได้ ชี้ไปที่แถวสุดท้าย ไม่มีงานวิจัยใดในตารางนี้แสดงฤทธิ์ต้านไวรัส
6. กฎหมายในประเทศไทย
ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุมตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ประกาศนี้ออกตามพระราชบัญญัติคุ้มครองและส่งเสริมภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย พ.ศ. 2542 และมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 26 มิถุนายน 2568
ประเด็นหลักมีดังนี้:
- ขายช่อดอกได้เฉพาะเมื่อมีใบสั่งจ่ายตามแบบ ภ.ท.33 จากผู้ประกอบวิชาชีพที่ได้รับอนุญาต และสั่งจ่ายได้ในปริมาณสำหรับใช้ไม่เกิน 30 วันต่อใบสั่ง
- ห้ามโฆษณาช่อดอกและห้ามขายช่อดอกทางออนไลน์
การอ้างสรรพคุณด้านสุขภาพของผลิตภัณฑ์มีกฎหมายควบคุมแยกต่างหากตามประเภทผลิตภัณฑ์ ได้แก่ พระราชบัญญัติยา พ.ศ. 2510 พระราชบัญญัติผลิตภัณฑ์สมุนไพร พ.ศ. 2562 และพระราชบัญญัติอาหาร พ.ศ. 2522 การโฆษณาผลิตภัณฑ์ใดว่ารักษาเอชไอวีหรือโรคตับอักเสบได้จึงไม่มีหลักฐานรองรับ และยังเสี่ยงผิดกฎหมายด้วย
พระราชบัญญัติควบคุมกัญชายังเป็นเพียงร่าง ยังไม่ใช่กฎหมาย คณะรัฐมนตรีอนุมัติร่างนี้เมื่อวันที่ 22 กันยายน 2569 และส่งต่อไปยังสภาผู้แทนราษฎร ภาพรวมทางกฎหมายทั้งหมดดูได้ที่กฎการโฆษณาและการขายกัญชาในประเทศไทย และกฎกัญชาของไทย พ.ศ. 2565 ถึง 2569
หมายเหตุผู้แปล: สมาชิกฟอรัมหลายคนปลูกกัญชาหรือทำงานในร้านที่ได้รับใบอนุญาต บางครั้งลูกค้าที่อยู่กับเอชไอวีหรือโรคตับอักเสบมาขอคำแนะนำจากพนักงาน อย่าสื่อว่าสายพันธุ์หรือผลิตภัณฑ์ใดรักษาเอชไอวีหรือโรคตับอักเสบได้ ไม่ว่าจะในโพสต์ บนฉลาก หรือในแชต ให้แนะนำลูกค้าไปปรึกษาแพทย์ที่ดูแลเอชไอวีหรือแพทย์โรคตับ และเภสัชกรประจำตัว วิธีนี้ปกป้องทั้งผู้ป่วยและใบอนุญาตของคุณ
หมายเหตุผู้แปล: จากหลักฐานข้างต้น สิ่งที่ควรให้ความสำคัญในทางปฏิบัติในประเทศไทยคือ:
- เอชไอวี: เพราะมีความเสี่ยงเรื่องปฏิกิริยาระหว่างยา แพทย์ผู้สั่งยาและเภสัชกรต้องมีส่วนร่วม ข้อนี้ข้ามไม่ได้
- ไวรัสตับอักเสบซี: ให้ได้รับการรักษาด้วย DAAs ซึ่งรักษาให้หายขาดได้ ถามโรงพยาบาลรัฐว่าตอนนี้คุณมีสิทธิ์หรือไม่
- ไวรัสตับอักเสบบี: คุณต้องได้รับการติดตามและรักษาระยะยาว
สิ่งที่ควรทำก่อนนัดครั้งถัดไป: ถ้าคุณอยู่กับเอชไอวีและใช้กัญชาหรือกำลังคิดจะใช้ ให้นำรายการผลิตภัณฑ์ไปด้วย ถามว่าใครเป็นผู้ตรวจรายการนี้เรื่องปฏิกิริยากับ ART ของคุณ ระหว่างแพทย์กับเภสัชกร การตรวจนี้คือขั้นตอนที่มีประโยชน์ที่สุดในบทความนี้ และเป็นขั้นตอนที่ถูกข้ามบ่อยที่สุด
ถ้าคุณเคยผ่านเรื่องนี้มาในประเทศไทยหรือประเทศอื่นในภูมิภาค ช่วยเล่าไว้ใต้กระทู้นี้ บอกด้วยว่ามีการตรวจปฏิกิริยาระหว่างยาจริงหรือไม่ และใครเป็นผู้ตรวจ ไม่ต้องใส่ข้อมูลการรักษาส่วนตัวที่คุณไม่อยากเปิดเผยต่อสาธารณะ
เอกสารอ้างอิง
- Sylvestre DL, Clements BJ, Malibu Y. Cannabis use improves retention and virological outcomes in patients treated for hepatitis C. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2006;18(10):1057–1063.
- Abrams DI, et al. Cannabis in painful HIV-associated sensory neuropathy: a randomized placebo-controlled trial. Neurology. 2007;68(7):515–521.
- Ellis RJ, et al. Smoked medicinal cannabis for neuropathic pain in HIV: a randomized, crossover clinical trial. Neuropsychopharmacology. 2009;34(3):672–680.
- Kelly EM, et al. Marijuana use is not associated with progression to advanced liver fibrosis in HIV/hepatitis C virus–coinfected women. Clin Infect Dis. 2016;63(4):512–518.
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. The Health Effects of Cannabis and Cannabinoids: The Current State of Evidence and Recommendations for Research. 2017.
- World Health Organization. Updated recommendations on HCV treatment, simplified service delivery and diagnostics. 2022.
- World Health Organization. Hepatitis C fact sheet (2026 update) and Global Hepatitis Report 2026.
- World Health Organization. News release on access to hepatitis C diagnostics and treatment in low- and middle-income countries, 27 January 2021.
- Dronabinol (Marinol) US prescribing information; “Dronabinol”, StatPearls, NCBI Bookshelf.
ข้อมูลทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ ห้ามลดหรือหยุดยาต้านไวรัสเอชไอวีเด็ดขาด อย่าเลื่อนการรักษาไวรัสตับอักเสบซี เพราะโรคนี้รักษาหายได้