Màu của trichome cho biết đại khái hoa cần sa đang chứa bao nhiêu THC. Trichome là các tuyến nhựa li ti phủ trên hoa. Tuy vậy, ngày cắt tốt nhất còn tuỳ vào mùi thơm, trọng lượng bông, nguy cơ nấm mốc và chỗ phơi sấy bạn có.
Phần này giúp bạn cân nhắc giữa các yếu tố đó. Bài cũng tóm tắt kết quả các thử nghiệm có đối chứng về xả phân. Sau đó bài bàn chuyện nên cắt cả cây một lần hay chia nhiều đợt. Cuối bài có bảng kiểm cho ngày thu hoạch.
Tóm tắt Phần 1: dưới kính hiển vi phóng đại từ 200 lần trở lên, đầu của trichome có cuống chuyển dần từ trong sang đục, rồi sang màu hổ phách. Giai đoạn đục gắn với lượng THCA cao nhất. THCA là dạng axit mà cây dùng để tích trữ THC. Màu hổ phách cho thấy THC đang phân huỷ thành cannabinol (CBN), một chất yếu hơn. Màu nhuỵ hoa chỉ là tín hiệu sơ bộ ban đầu.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1362
Mùi thơm đạt đỉnh trước độ mạnh
Terpene là các hợp chất tạo mùi do trichome sinh ra, song song với cannabinoid. Terpene bay hơi dễ hơn THCA rất nhiều. Vì vậy, ngay khi cây còn sống, terpene vẫn liên tục thất thoát. Terpene mất nhanh hơn khi:
- nhiệt độ ở tán cây trên 26–28 °C
- tia UV mạnh, từ nắng trực tiếp hoặc từ đèn trồng có bổ sung UV
- không khí khô. Khi VPD cao, terpene cũng bị kéo khỏi lớp nhựa nhanh hơn. VPD là độ thiếu hụt áp suất hơi nước, cho biết không khí rút nước khỏi cây mạnh tới đâu.
Do đó, người trồng thường thấy mùi thơm đạt đỉnh sớm hơn THCA vài ngày. Nếu bạn đặt mùi và vị lên hàng đầu, bạn có thể thu hoạch sớm hơn một chút so với lúc trichome đục gần hết. Bạn chịu mất một phần nhỏ THCA để đổi lấy mùi tươi và đầy đủ hơn.
Lời khuyên này chủ yếu đến từ kinh nghiệm của người trồng. Cơ sở của nó là terpene bay hơi dễ hơn THCA.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan và Đông Nam Á, tán cây ngoài trời và trong nhà kính thường vượt 26–28 °C vào những buổi chiều nắng. Nắng nhiệt đới cũng có lượng UV cao. Phần lớn lời khuyên về thu hoạch được viết ở những vùng khí hậu mát, còn cây ở đây có thể mất nhiều mùi hơn trước khi cắt. Trong mấy tuần cuối giai đoạn ra hoa, nếu được, hãy giữ tán cây dưới 26–28 °C, ví dụ bật quạt hoặc điều hoà vào những giờ nóng nhất.
Việc nên làm: Nếu bạn coi trọng mùi thơm nhất, hãy làm một thử nghiệm nhỏ. Thu hoạch một cây sớm hơn vài ngày, trước lúc trichome đục gần hết. Thu hoạch cây thứ hai cùng giống đúng lúc trichome đục gần hết. Phơi sấy và ủ hai cây theo cùng một cách rồi so mùi. Qua đó bạn biết với giống này, cắt sớm có đáng hay không.
Giữ mùi thơm sau khi cắt
Thời điểm thu hoạch chỉ quyết định điểm xuất phát. Khâu phơi sấy và ủ mới quyết định giữ lại được bao nhiêu mùi. Các yếu tố chính gồm:
- điều kiện phơi sấy
- hoạt độ nước (water activity), cho biết trong hoa đã sấy còn bao nhiêu nước tự do mà nấm mốc và vi sinh vật dùng được
- ủ hoa trong hũ
- “xả hũ” (burping), tức là mở nắp hũ ủ trong thời gian ngắn cho hơi ẩm thoát ra
Tất cả các yếu tố này được trình bày trong bài Tổng quan về Thu hoạch, Phơi sấy & Ủ và trong hướng dẫn chi tiết Phơi sấy & Ủ: khoa học để không làm hỏng vụ thu hoạch.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái, độ ẩm tương đối ngoài trời có thể lên tới 85–95%. Bài Phơi sấy cần sa khi độ ẩm môi trường 85–95% so sánh năm cách bố trí thực tế để phơi sấy trong điều kiện này.
Việc nên làm: Đọc các hướng dẫn trên và chuẩn bị xong chỗ phơi sấy trước khi cắt. Đừng để tới ngày thu hoạch mới bắt đầu tính.
Xả phân trước thu hoạch
Xả phân (flushing) là chỉ tưới nước sạch đã chỉnh pH, không pha phân, trong 1–2 tuần cuối trước thu hoạch. Đây là một trong những cách làm gây tranh cãi nhiều nhất trong nghề trồng cần sa.
Các thử nghiệm có đối chứng chưa cho thấy xả phân mang lại lợi ích rõ ràng và ổn định cho hàm lượng cannabinoid hay terpene. Năm 2019, Rx Green Technologies tự làm một thử nghiệm nội bộ. Đây là một công ty bán dinh dưỡng và giá thể trồng cần sa. Thử nghiệm này chưa qua bình duyệt, tức là chưa được chuyên gia độc lập thẩm định.
Kết quả là xả phân 0, 7, 10 hay 14 ngày đều không tạo khác biệt đáng kể về THC, terpene hay năng suất. Khi nếm mù (người nếm không biết mẫu nào là mẫu nào), vị cũng không khác biệt đáng kể.
Một nghiên cứu năm 2024 đã qua bình duyệt của Saloner, Sade và Bernstein, đăng trên tạp chí Industrial Crops and Products, đã thử trên 5 giống. Xả phân chỉ có tác động hạn chế. Hàm lượng cannabinoid thay đổi ở một số giống: tăng ở hai giống và giảm ở một giống. Các tác giả vẫn coi xả phân là cách làm chấp nhận được.
Nhiều người trồng cho rằng vị “hăng cỏ” khó chịu chủ yếu do chất diệp lục, ít liên quan tới phân bón còn sót lại. Diệp lục là sắc tố xanh trong lá. Chất này còn đọng lại trong hoa khi phơi sấy và ủ không đúng cách.
Dù vậy, nhiều người trồng lâu năm vẫn thấy cây được xả phân cho khói êm hơn trong điều kiện trồng của họ. Bài Xả phân trước thu hoạch: khoa học hay lời đồn? xem xét bằng chứng của cả hai phía. Bài đó cũng nói về những trường hợp xả phân thực sự có ích, như một cách xử lý sự cố.
Việc nên làm: Hãy tự thử trong vườn của bạn. Lấy hai cây cùng giống, xả phân một cây, cây kia thì không. Phơi sấy và ủ cả hai theo cùng một cách. Nhờ người khác dán nhãn mẫu để bạn không biết mẫu nào là mẫu nào, rồi mới so sánh. Cách này giúp kết quả không bị ảnh hưởng bởi kỳ vọng của chính bạn.
Độ mạnh cao nhất và ngày thu hoạch tốt nhất
Hai khái niệm này hay bị lẫn với nhau, nhưng chúng khác nhau.
THCA đạt đỉnh vào khoảng lúc trichome đục gần hết. Khi đó, đầu trichome đục hoàn toàn. Đài hoa (calyx, phần bầu phồng bao quanh mỗi hoa) đang phồng nhanh nhất. Hãy thu hoạch lúc này nếu bạn muốn xét nghiệm ra THCA cao nhất, hoặc muốn chiết được nhiều tinh chất nhất trên mỗi gram hoa.
Ngày tốt nhất để thu hoa khô nguyên bông còn phụ thuộc vào 4 yếu tố khác:
- Độ chắc bông và độ phồng đài hoa. Người trồng ghi nhận nhiều giống vẫn tăng trọng lượng thật thêm một, hai tuần sau khi THCA đạt đỉnh, nhờ đài hoa to thêm và tiết thêm nhựa. Nếu cắt đúng đỉnh THCA, bạn có thể mất phần sản lượng thêm này.
- Mùi thơm. Các monoterpene, nhóm terpene nhẹ và dễ bay hơi nhất, vẫn tiếp tục bay hơi sau đỉnh THCA. Cây để càng lâu thì mùi càng nặng và kém tươi.
- Nấm mốc. Khi trời ẩm hoặc bông dày đặc, mỗi ngày để thêm sau đỉnh THCA lại làm tăng nguy cơ nhiễm Botrytis (nấm mốc xám, còn gọi là thối bông). Nếu ưu tiên chính là tránh bệnh, ngày tốt nhất có thể sớm hơn ngày cây đạt độ mạnh cao nhất.
- Nhân công và thị trường. Chỗ trống trong phòng, lịch làm của nhân viên và nhu cầu của người mua không phải lúc nào cũng cho phép bạn thu đúng thời điểm lý tưởng về mặt sinh học.
Không có một đáp án đúng cho tất cả mọi người. Ngày tốt nhất tuỳ vào mục tiêu bạn đặt lên hàng đầu.
Ghi chú của người dịch: Với cây trồng ngoài trời và trong nhà kính vào mùa mưa ở Thái, nguy cơ nấm mốc thường quan trọng hơn các yếu tố còn lại. Một vụ hỏng vì Botrytis thì mất trắng, dù hoa có nhiều THCA đến đâu.
Việc nên làm: Trước khi hết giai đoạn ra hoa, hãy ghi ra các mục tiêu theo thứ tự ưu tiên, ví dụ: 1. không nấm mốc, 2. mùi thơm, 3. trọng lượng. Đến ngày thu hoạch, nếu các dấu hiệu mâu thuẫn nhau, hãy làm theo danh sách đó.
Cắt cả cây một lần hay thu hoạch nhiều đợt?
Cắt cả cây một lần
Toàn bộ cây được cắt trong một lần. Cách này có các ưu điểm sau:
- Công việc đơn giản hơn. Chỉ có một lần thu hoạch, và bạn có thể dọn phòng, chuẩn bị vụ mới ngay.
- Toàn bộ hoa được xử lý cùng lúc, nên cả mẻ phơi sấy và ủ đồng đều.
- Tổng công lao động trong đợt thu hoạch ít hơn.
Thu hoạch nhiều đợt
Bạn cắt các cola trên đỉnh trước. Cola là cụm bông chính ở đầu cành. Các bông phía dưới được giữ lại trên cây và tiếp tục phát triển nhờ ánh sáng giờ đã chiếu tới được.
Vì sao cách này có thể hiệu quả: Ánh sáng phân bố không đều trong tán cây. Suốt giai đoạn ra hoa, bông trên đỉnh nhận nhiều ánh sáng hơn hẳn bông bên dưới. Người trồng đo lượng ánh sáng này bằng PPFD, tức lượng ánh sáng cây dùng được chiếu tới một điểm trong mỗi giây.
Với nhiều giống, người trồng thấy bông dưới chín muộn hơn cola trên đỉnh khoảng 7–14 ngày. Sau khi cắt phần đỉnh, ánh sáng chiếu thẳng tới bông dưới. Nhờ vậy, các bông này cuối cùng chắc hơn và nhiều nhựa hơn rõ rệt so với khi cắt cả cây một lần.
Mặt trái của cách này:
- Mỗi vết cắt trên phần cây còn lại là một đường cho bệnh xâm nhập, nhất là khi trời ẩm.
- Trong mấy tuần còn lại, chồi lá mới có thể mọc ra từ vết cắt. Các đốt cũng có thể quay lại ra lá, gọi là cây quay lại sinh trưởng (revegging). Những chồi này thường không mong muốn.
- Thu hoạch nhiều lần nghĩa là có nhiều mẻ phơi sấy, nên khâu sau thu hoạch vất vả hơn.
Vào mùa mưa ở Thái, độ ẩm cao cuối giai đoạn ra hoa làm nguy cơ Botrytis tăng lên. Khi trồng ngoài trời và trong nhà kính, thu hoạch nhiều đợt có thể không thực tế. Rủi ro bệnh ở vết cắt và những ngày cây phải chịu ẩm thêm có thể lớn hơn phần bông dưới được lợi.
Ghi chú của người dịch: Trồng trong nhà, nơi bạn kiểm soát được độ ẩm, thì thu hoạch nhiều đợt khả thi hơn. Tuy vậy, mất điện vẫn có thể khiến điều hoà hoặc máy hút ẩm ngừng chạy hàng giờ. Khi đó, vết cắt mới phải chịu không khí ẩm.
Việc nên làm: Trồng ngoài trời hoặc trong nhà kính vào mùa mưa thì cắt cả cây một lần. Trồng trong nhà có kiểm soát độ ẩm thì thử thu hoạch nhiều đợt trên một cây trước. Kiểm tra nấm mốc ở các vết cắt mỗi ngày. Sau đó so bông dưới của cây này với bông dưới của một cây cắt một lần. Bạn sẽ biết công sức bỏ thêm có đáng với phòng trồng của mình hay không.
Bảng kiểm ngày thu hoạch
| Dấu hiệu | Mục tiêu |
|---|---|
| Màu nhuỵ hoa | Trên 70% đã chuyển cam, nâu hoặc đỏ (tuỳ giống) |
| Trichome trên cola đỉnh | Phần lớn đã đục; tỉ lệ hổ phách tuỳ mục tiêu của bạn |
| Trichome trên bông dưới | Nếu định thu hoạch nhiều đợt: còn nhiều trichome trong và đục hơn cola đỉnh |
| Nhuỵ mới | Đã ngừng mọc hoặc rất ít, cho thấy đài hoa đã hình thành xong |
| Độ phát triển đài hoa | Lá bắc (bract) phồng rõ; đỉnh sinh trưởng (meristem) không còn mọc thêm |
| Độ đậm của mùi | Đang ở mức cao nhất; mùi rõ nhất vào sáng sớm, trước khi bật đèn |
| Kiểm tra Botrytis | Thấy mốc ở bất kỳ đâu thì thu hoạch ngay, bất kể trichome ra sao |
| Chỗ phơi sấy | Sẵn sàng trước khi cắt: tối, mát, có kiểm soát độ ẩm, gió nhẹ thổi gián tiếp |
| Thông tin giống | Coi thời gian ra hoa do nhà lai tạo công bố là mức tối thiểu, không phải ngày cố định |
Việc nên làm: In bảng này ra, vào ngày thu hoạch thì đánh dấu từng dòng cho mỗi cây hoặc mỗi lô. Lưu tờ này cùng sổ ghi chép của vụ. Sau này bạn có thể đối chiếu với chất lượng hoa khô thực tế.
Sau khi cắt
Chất lượng vụ thu hoạch chưa được định đoạt vào ngày cắt. Cùng một loại cây nhưng phơi sấy và ủ trong điều kiện khác nhau sẽ cho kết quả khác nhau. Phần lớn khác biệt đó nằm ở khâu phơi sấy và ủ.
Việc nên làm: Bắt đầu với bài Tổng quan về Thu hoạch, Phơi sấy & Ủ, bài này tóm tắt cả ba giai đoạn. Sau đó đọc hướng dẫn đầy đủ về phơi sấy và ủ. Trước ngày thu hoạch, cho phòng phơi chạy không một ngày và ghi lại nhiệt độ, độ ẩm. Việc này cho bạn biết phòng có giữ được điều kiện cần thiết khi đã treo đầy cây ướt hay không.
Nguồn được nhắc đến trong bài
- Rx Green Technologies, “Cannabis Flushing: What a Controlled Trial Actually Found”, thử nghiệm nội bộ thực hiện năm 2019 (báo cáo đề tháng 11/2019), chưa qua bình duyệt: https://www.rxgreentechnologies.com/rxgt_trials/flushing-trial/
- Saloner A., Sade Y. và Bernstein N. (2024). “To flush or not to flush: Does flushing the growing media affect cannabinoid and terpenoid production in cannabis?” Industrial Crops and Products 220, 119157. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2024.119157
- Các nghiên cứu về khả năng gắn thụ thể của cannabinol, được dẫn ở Phần 1 cho thông tin CBN gắn vào thụ thể CB1 yếu hơn THC khoảng 10 lần. Số liệu khác nhau tuỳ nghiên cứu và phương pháp, ví dụ Rhee và cộng sự (1997), Journal of Medicinal Chemistry 40: 3228.
Nếu bạn đã thử xả phân hoặc thu hoạch nhiều đợt trong vườn của mình, hãy đăng kết quả ngay dưới topic này. Kết quả trong điều kiện Thái Lan và Đông Nam Á đặc biệt có ích cho những người trồng khác.