Guano khô (phân chim, phân dơi) và phân chuồng phơi khô có thể chứa bào tử nấm và các loại bụi khác gây hại cho phổi. Cơ quan y tế Mỹ xếp việc dọn lượng lớn phân chim, phân dơi vào nhóm công việc rủi ro cao. Họ cũng chỉ rõ loại mặt nạ bảo vệ hô hấp cần dùng. Ở Thái Lan và Đông Nam Á, có hai bệnh khiến chuyện này càng quan trọng. Bệnh nấm Histoplasma (histoplasmosis) lây từ phân chim, phân dơi, còn bệnh Whitmore (melioidosis) lây từ đất ướt. Phần này giải thích cả hai rủi ro và cách chọn mặt nạ. Bài cũng nêu những biện pháp mà người trồng hoặc cơ sở đóng gói lại phân bón nên ghi vào quy trình làm việc bằng văn bản.
Phần 1 giải thích cách ủ phân nóng hoạt động và các tiêu chuẩn nhiệt độ – thời gian để diệt mầm bệnh. Phần đó cũng cho biết loại phân nào cần ủ.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1399
1. Bệnh nấm Histoplasma: rủi ro bào tử trong phân khô
Phân chim, phân dơi khô có thể chứa nấm Histoplasma capsulatum. Loại nấm này gây bệnh histoplasmosis. Bệnh bắt đầu ở phổi khi bạn hít phải bào tử nấm. Khi bạn xúc, quét hay xới một đống guano khô, bào tử sẽ bay vào không khí. Đây là mối nguy nghề nghiệp đã được công nhận và đã có hướng dẫn chính thức về cách phòng.
Ở Mỹ, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) lo việc này qua viện an toàn lao động trực thuộc. Viện đó là NIOSH (Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Mỹ). Hai cơ quan có chung một trang web tên Personal Protective Equipment | Histoplasmosis (Đồ bảo hộ cá nhân | Bệnh histoplasmosis), cập nhật ngày 18/1/2024. Trang này nêu hai việc rủi ro cao:
- dọn các đống phân chim hoặc phân dơi tích tụ lớn;
- vào hang động hoặc đường hầm có phân dơi.
Bệnh histoplasmosis là bệnh lưu hành tại Thái Lan, tức là bệnh có mặt thường xuyên ở đây. Thái Lan là một trong những nước châu Á đã ghi nhận bệnh này. Năm 2022, báo chí Thái đưa tin về một chùm ca bệnh ở tỉnh Nakhon Si Thammarat. Người mô tả đầu tiên là một bác sĩ chuyên khoa hô hấp của Bệnh viện Vichaiyut. Trong một nhóm đi bộ đường dài 10 người, có 7 người bị bệnh. Họ chỉ chui vào một hốc cây rỗng có dơi trú trong thời gian ngắn. Không ai phải chạm vào phân dơi, chỉ hít không khí trong hốc cây là đã đủ để nhiễm bệnh.
Phần lớn guano ở khu vực này được lấy từ hang động. Theo hướng dẫn của CDC, vào hang động hoặc đường hầm có phân dơi là việc rủi ro cao. Vì vậy, ai trực tiếp lấy guano từ hang hoặc chỗ dơi, chim trú đều nên coi đây là việc rủi ro cao.
Việc cần làm: Liệt kê mọi việc ở farm hoặc cửa hàng của bạn có làm bụi phân khô bay lên. Đánh dấu “rủi ro cao” cho việc lấy guano từ hang, từ chỗ dơi, chim trú và việc xử lý số lượng lớn.
2. CDC khuyến nghị gì cho việc rủi ro cao
Với các việc rủi ro cao nêu trên, trang của CDC/NIOSH khuyên dùng một trong hai loại mặt nạ sau:
- Mặt nạ lọc khí có quạt (PAPR – powered air-purifying respirator) gắn phin lọc đạt chuẩn. PAPR có quạt chạy pin để đẩy không khí qua phin lọc vào mũ trùm hoặc mặt nạ. Có dạng rộng (mũ trùm hoặc tấm che mặt không ôm sát) và dạng ôm kín (mặt nạ bịt kín vào mặt). Theo trang này, các loại phin lọc đạt chuẩn cho cả hai dạng là HE, PAPR100-N và PAPR100-P.
- Mặt nạ toàn mặt gắn phin lọc dòng 100. Mặt nạ này che cả mắt, mũi và miệng, và bạn thở qua phin lọc. Phin dòng 100 là cấp lọc cao nhất trong hệ thống của Mỹ, có ký hiệu N100, R100 hoặc P100. Hiệu suất lọc của loại phin này là 99,97%.
Trang này coi khẩu trang lọc bụi dùng một lần như N95 là lựa chọn cuối cùng. Theo trang, loại khẩu trang này “chỉ có hệ số bảo vệ ấn định là 10”. Như vậy, mức bảo vệ của nó chỉ bằng 20% so với PAPR (hệ số bảo vệ 25–50). Nó cũng chỉ bằng 20% so với mặt nạ lọc khí toàn mặt (hệ số bảo vệ 50). Chỉ dùng N95 khi không có PAPR hoặc mặt nạ toàn mặt gắn phin dòng 100.
Với việc rủi ro trung bình như xới đất ngoài trời hay làm nông, trang này khuyên cân nhắc dùng mặt nạ nửa mặt. Nhóm này gồm cả khẩu trang lọc bụi như N95.
Việc cần làm: Với mỗi việc rủi ro cao trong danh sách, ghi rõ người làm sẽ dùng loại nào trong hai loại mặt nạ được khuyến nghị.
3. Chọn mặt nạ: N95, PAPR và hệ số bảo vệ
Hệ số bảo vệ ấn định (APF – assigned protection factor) cho biết mặt nạ đeo đúng cách giảm được bao nhiêu phần lượng bụi bạn hít vào. Với APF 10, bạn hít vào khoảng 1/10 lượng bụi có trong không khí xung quanh. Với APF 50, bạn chỉ hít vào khoảng 1/50. Số càng cao thì bảo vệ càng tốt.
Các loại chính gồm:
- Khẩu trang N95 hoặc FFP2. Đây là khẩu trang dùng một lần, lọc không khí khi bạn hít qua nó. FFP2 là cấp lọc của châu Âu, thường được coi là tương đương N95 của Mỹ. Khẩu trang chỉ có tác dụng khi ôm kín vào mặt.
- Mặt nạ nửa mặt. Mặt nạ bằng cao su hoặc silicone che mũi và miệng, dùng lại được, có phin lọc thay được.
- Mặt nạ toàn mặt. Loại này che cả mắt và bịt kín quanh toàn bộ khuôn mặt. Khi gắn phin dòng 100, đây là một trong hai lựa chọn CDC khuyên dùng cho việc rủi ro cao.
- PAPR. Quạt đẩy không khí đã lọc vào mũ trùm hoặc mặt nạ. Bạn thở dễ hơn vì không phải tự hít không khí qua phin lọc.
Khoảng “25–50” mà CDC đưa ra cho PAPR là con số đã được đơn giản hóa. Cơ quan Quản lý An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Mỹ (OSHA) đưa số chính xác trong tiêu chuẩn bảo vệ hô hấp của mình (29 CFR 1910.134, Bảng 1):
| Loại mặt nạ | APF theo OSHA |
|---|---|
| PAPR với tấm che mặt dạng rộng | 25 |
| PAPR với mặt nạ nửa mặt | 50 |
| PAPR với mặt nạ toàn mặt ôm kín | 1.000 |
| PAPR với mũ bảo hộ hoặc mũ trùm | 25, trừ khi nhà sản xuất có bằng chứng thử nghiệm đạt mức 1.000 |
Khi xử lý guano khô số lượng lớn, hãy dùng mặt nạ có APF từ 25 trở lên. Tài liệu nền cho nguyên tắc này là ấn phẩm của NIOSH Histoplasmosis: Protecting Workers at Risk (Bệnh histoplasmosis: Bảo vệ người lao động có nguy cơ), bản sửa đổi (DHHS (NIOSH) Publication No. 2005-109, tháng 12/2004).
Cách chọn mặt nạ theo từng việc:
| Công việc | Mức bảo vệ tối thiểu |
|---|---|
| Lấy guano từ hang hoặc chỗ dơi, chim trú; dọn các đống phân tích tụ lớn; sang bao guano khô số lượng lớn | APF từ 25 trở lên: PAPR gắn phin lọc đạt chuẩn, hoặc mặt nạ toàn mặt gắn phin dòng 100. Chỉ dùng N95 khi không có cả hai loại này |
| Mở và dùng bao guano khô đã qua chế biến | APF từ 25 trở lên, đồng thời làm ẩm vật liệu và mở bao nhẹ tay |
| Phân gia cầm khô số lượng lớn | Tối thiểu khẩu trang N95/FFP2 đeo kín; tốt hơn là áp dụng cùng biện pháp như với guano (mục 4) |
| Mở và dùng perlite | Tối thiểu khẩu trang N95/FFP2 đeo kín, đồng thời cho một chút nước vào bao khi mở |
| Xới đất ngoài trời, việc đồng áng nói chung | Cân nhắc mặt nạ nửa mặt, kể cả khẩu trang lọc bụi như N95 |
| Đất, phân ủ hoặc phân chuồng ướt | Găng tay và ủng cao su, che kín vết thương hở (mục 6) |
Mặt nạ ôm kín chỉ bảo vệ bạn khi mép mặt nạ bịt sát vào da. Nếu có râu dưới mép mặt nạ, không khí sẽ lọt vào qua khe mà không đi qua phin lọc. Mặt nạ “đeo kín” là mặt nạ không hở chỗ nào khi bạn hít vào.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, khẩu trang loại N95 dễ mua vì nhiều người dùng trong mùa khói bụi PM2.5. PAPR và mặt nạ toàn mặt thường bán qua các nhà cung cấp thiết bị bảo hộ lao động công nghiệp. Mặt nạ toàn mặt thường rẻ hơn PAPR, nên là lựa chọn đầu tiên hợp lý cho cơ sở nhỏ. Nếu không mua được cả hai loại, hãy giảm rủi ro bằng những cách khác. Làm ẩm vật liệu, làm ngoài trời và đứng ở đầu gió, mỗi lần chỉ xử lý một lượng nhỏ. Chỉ dùng N95 như lựa chọn cuối cùng theo đúng khuyến nghị của CDC. Sạc đầy pin PAPR trước mỗi lần làm và để sẵn một pin dự phòng phòng khi mất điện.
Việc cần làm: Mua mặt nạ đủ chuẩn cho việc rủi ro cao nhất trong danh sách của bạn. Trước mỗi lần làm, kiểm tra xem mặt nạ của từng người có kín không.
4. Quy trình bằng văn bản cho việc đóng gói lại guano số lượng lớn
Nhiều nhà phân phối phân bón trong khu vực mua guano số lượng lớn rồi đóng gói lại. Khẩu trang chống bụi thông thường không đủ cho việc này. Khi đổ guano khô số lượng lớn trong phòng kín, bụi sẽ lơ lửng trong không khí rất lâu. Hãy ghi các biện pháp sau vào quy trình thao tác chuẩn (SOP), tức là bản hướng dẫn từng bước bằng văn bản mà mọi người làm đều phải theo:
- Bảo vệ hô hấp từ APF 25 trở lên cho mọi người đổ hoặc đóng gói lại, không chỉ đeo khẩu trang N95. Tức là dùng PAPR, hoặc mặt nạ toàn mặt gắn phin dòng 100. Mục đích: người đứng gần bụi nhất được bảo vệ tốt nhất.
- Làm ẩm nhẹ vật liệu trước khi xúc, đổ. Mục đích: ngay từ đầu đã có ít bụi bay vào không khí hơn.
- Dùng hệ thống hút bụi cục bộ, tức là máy hút kéo không khí đi ngay tại chỗ sinh ra bụi. Nếu không có thì làm ngoài trời và đứng ở đầu gió. Mục đích: bụi bị đưa ra xa người làm.
- Mặc đồ bảo hộ liền thân và đeo găng tay dùng một lần, cởi ra trước khi rời khu làm việc. Mục đích: không mang bụi vào văn phòng, lên xe hay về nhà.
- Không cho người khác vào khu vực trong lúc đang làm. Mục đích: chỉ cần hít không khí gần đó là đã có thể nhiễm histoplasmosis, dù không chạm vào vật liệu.
Ghi chú của người dịch: Mặc đồ liền thân và đeo mặt nạ toàn mặt ở nhiệt độ 30–35 °C rất khó chịu. Hãy xếp việc này vào sáng sớm khi trời còn mát và bố trí giờ nghỉ ở chỗ ngoài khu có bụi. Không cho ai không tham gia vào khu vực, kể cả nhân viên khác và khách hàng.
Việc cần làm: Viết 5 biện pháp trên thành một bản SOP dài 1 trang. Hướng dẫn SOP này cho mọi người xử lý guano số lượng lớn trước ca làm tiếp theo của họ.
5. Bụi perlite và bụi phân chuồng khô
Hai loại bụi khác cũng cần đưa vào cùng bản SOP:
- Bụi perlite nhìn chung được xếp vào loại bụi gây khó chịu, không phải bụi độc. Tuy vậy, một số sản phẩm có thể lẫn một lượng nhỏ silica tinh thể, loại bụi khoáng gây hại khi hít vào. Hãy xem phiếu an toàn hóa chất (SDS). Đây là tài liệu của nhà cung cấp, ghi các mối nguy của sản phẩm và cách xử lý. Khi mở bao, xịt một chút nước vào trong bao. Đeo tối thiểu khẩu trang N95/FFP2 ôm kín.
- Phân gia cầm khô và các sản phẩm phân chuồng khô tương tự tạo ra bụi chứa vi sinh vật và nội độc tố (endotoxin). Nội độc tố là các mảnh vỡ của thành tế bào vi khuẩn, gây kích ứng phổi khi hít vào. Đeo tối thiểu khẩu trang N95/FFP2 ôm kín. Nếu xử lý số lượng lớn thì tốt hơn nên áp dụng cùng biện pháp như với guano.
Việc cần làm: Xin nhà cung cấp SDS của mọi loại perlite bạn dùng và lưu lại trong hồ sơ. Đặt một bình xịt nước cạnh kho perlite và kho phân chuồng.
6. Bệnh Whitmore (melioidosis): rủi ro từ đất ướt ở Isan và Lào
Burkholderia pseudomallei là vi khuẩn gây bệnh melioidosis, ở Việt Nam thường gọi là bệnh Whitmore. Vi khuẩn này sống trong đất và nước mặt. Đây là rủi ro lớn ở vùng Đông Bắc Thái Lan (Isan) và nước láng giềng Lào. Số ca bệnh tăng cao nhất vào mùa mưa. Vi khuẩn vào cơ thể chủ yếu qua vết cắt và vết thương ngoài da. Người ta cũng có thể nhiễm khi hít phải hoặc nuốt phải đất, nước có vi khuẩn.
Bệnh tiểu đường là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất khiến melioidosis trở nặng.
Khi xử lý đất, phân ủ hoặc phân chuồng ướt:
- đeo găng tay và đi ủng cao su;
- che kín mọi vết thương hở;
- không đi chân trần và không để chân ngâm trong nước khi làm;
- nếu bạn bị tiểu đường, hãy làm đúng tất cả các điều trên, không bỏ điều nào.
Nếu bị sốt sau khi tiếp xúc với đất, hãy đi khám và kể cho bác sĩ về lần tiếp xúc đó. Nhờ vậy bác sĩ có đủ thông tin để nghĩ tới khả năng mắc melioidosis.
Ghi chú của người dịch: Ở nhiều farm, mùa mưa cũng là mùa chính để trộn đất và đảo đống ủ. Hãy để sẵn găng tay và ủng ngay cạnh đống ủ, để không ai làm tay không vì nghĩ “chỉ một chút thôi”. Hãy hỏi riêng và tế nhị xem nhân viên có bị tiểu đường không. Như vậy bạn có thể giải thích quy định này cho họ thật rõ.
Việc cần làm: Đặt găng tay, ủng cao su và băng dán chống nước ở mọi chỗ xử lý đất hoặc phân ủ ướt.
7. Quy định bảo hộ bằng văn bản cho farm hoặc cửa hàng của bạn
Tóm lại, mức bảo hộ cho từng loại vật liệu như sau:
- Guano khô số lượng lớn: APF từ 25 trở lên (PAPR, hoặc mặt nạ toàn mặt gắn phin dòng 100).
- Phân chuồng khô và perlite: tối thiểu khẩu trang N95/FFP2 ôm kín, đồng thời xịt nước vào bao perlite khi mở.
- Đất và phân ủ ướt: găng tay và ủng, che kín vết thương hở.
Việc cần làm: In quy định này ra và dán ở lối vào mọi khu vực chứa hoặc xử lý guano, phân chuồng, perlite hay phân ủ.
8. Điều gì đã được xác nhận, điều gì chưa
Đã xác nhận:
- Khuyến nghị của CDC/NIOSH về mặt nạ khi xử lý phân chim, phân dơi, và các hệ số bảo vệ của OSHA ở mục 3.
- Histoplasmosis là bệnh lưu hành tại Thái Lan.
- Melioidosis tập trung ở vùng Đông Bắc Thái Lan, và tiểu đường là yếu tố nguy cơ chính của bệnh này.
Biện pháp phòng ngừa, chưa phải kết quả đo đạc: lời khuyên về perlite (N95/FFP2 kèm làm ẩm) chỉ là mức tối thiểu. Hàm lượng silica khác nhau tùy sản phẩm, nên hãy xem SDS.
Nếu bạn xử lý guano hoặc phân chuồng số lượng lớn, hãy chia sẻ phần bảo vệ hô hấp trong SOP của bạn ngay dưới topic này. Hãy cho biết nó khác gì so với hướng dẫn của CDC/NIOSH ở trên. Như vậy người trồng và cơ sở đóng gói khác có thể so sánh với quy trình của chính họ.
Tài liệu tham khảo
- CDC/NIOSH. Personal Protective Equipment | Histoplasmosis (2024). https://www.cdc.gov/niosh/histoplasmosis/prevention/personal-protective-equipment.html
- NIOSH. Histoplasmosis: Protecting Workers at Risk, bản sửa đổi. DHHS (NIOSH) Publication No. 2005-109, 2004. https://stacks.cdc.gov/view/cdc/209861
- OSHA. 29 CFR 1910.134, Table 1: Assigned Protection Factors. https://www.osha.gov/laws-regs/regulations/standardnumber/1910/1910.134
Bài viết này cung cấp thông tin kỹ thuật về trồng trọt và an toàn lao động cho người đọc hoạt động hợp pháp tại nơi mình sống. Đây không phải lời khuyên y tế. Nếu bạn đã tiếp xúc nhiều với phân chim hoặc phân dơi và có triệu chứng về hô hấp, hãy đi khám và kể cho bác sĩ về lần tiếp xúc đó. Mỗi nước quản lý việc trồng cần sa theo cách khác nhau. Tại Thái Lan, hoa cần sa là thảo dược được kiểm soát theo quy định của Bộ Y tế Công cộng. Việc bán, chế biến, nghiên cứu và xuất khẩu hoa cần sa đều phải có giấy phép. Hãy kiểm tra luật địa phương trước khi trồng. Nội dung bài không phải tư vấn pháp lý.