Bọ trĩ là côn trùng biết bay, rất nhỏ. Chúng cào rách mặt lá rồi hút dịch bên trong tế bào. Cùng với nhện đỏ, đây là hai loại sâu hút nhựa hay gặp nhất khi trồng cần sa trong nhà. Phần này giúp bạn nhận ra bọ trĩ, biết chúng trốn ở đâu trong lúc hoá trưởng thành, loại thiên địch nào diệt được giai đoạn nào. Cuối bài là cách gộp tất cả thành một chương trình phòng trừ cả hai loại sâu trong phòng trồng nóng ở Thái.
Nhắc lại nhanh từ Phần 1 về nhện đỏ: loài nhện bắt mồi chuyên ăn nhện đỏ Phytoseiulus persimilis ngừng hoạt động khi trên 30 °C. Hai loài ăn tạp Neoseiulus californicus (hoạt động tới 32 °C) và Amblyseius andersoni sống được cả khi không có mồi, nên hợp với phòng nóng hơn [5]. Các giới hạn nhiệt độ này sẽ dùng lại trong chương trình phòng trừ chung bên dưới.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1236
Nhận biết bọ trĩ
Bọ trĩ rất nhỏ (1–2 mm), thân mảnh và dài. Loài hay gặp nhất trên cần sa là bọ trĩ hoa phương Tây (Frankliniella occidentalis). Đây là loài gây hại nhà kính ở khắp nơi trên thế giới.
| Bạn thấy gì | Nghĩa là gì |
|---|---|
| Vệt hoặc mảng màu bạc, màu đồng trên lá | Tế bào bị hút rỗng, không khí lọt vào nên phản chiếu ánh sáng |
| Chấm đen li ti trên lá | Phân của bọ trĩ |
| Con côn trùng nhỏ, thân dài trên lá và trong chùm hoa | Con trưởng thành, dài 1–1,5 mm, màu vàng nhạt tới nâu, chạy rất nhanh |
| Lá non, chồi non bị xoăn hoặc méo mó | Bọ trĩ chích hút nhiều trên mô non |
| Vết sẹo sẫm màu trên búp hoa | Vết chích hút trên hoa, làm giảm chất lượng và hạng hàng |
Nhện đỏ chủ yếu bò từ cây này sang cây khác. Bọ trĩ thì bay và nhảy, nên chỉ vài ngày là lan khắp phòng. Vì vậy, chỉ cần thấy một con bọ trĩ, bạn nên kiểm tra toàn bộ cây trong phòng, không chỉ cây vừa phát hiện.
Vòng đời, và nhộng thực sự nằm ở đâu
| Giai đoạn | Sống ở đâu |
|---|---|
| Trứng | Được đẻ vào bên trong mô lá |
| Ấu trùng tuổi 1 và tuổi 2 | Ăn trên mặt lá |
| Tiền nhộng và nhộng | Không ăn; nơi ở được giải thích bên dưới |
| Con trưởng thành | Ăn và sinh sản trên lá và hoa |
Khoảng thời gian giữa hai lần lột xác của ấu trùng gọi là một “tuổi”. Vì thế “ấu trùng tuổi 1” là ấu trùng nhỏ nhất. Ở giai đoạn tiền nhộng và nhộng, côn trùng ngừng ăn để biến thành con trưởng thành có cánh.
Lời khuyên thường gặp nói tiền nhộng và nhộng nằm trong giá thể. Do đó, chỉ cần xử lý đất là cắt được vòng đời. Điều này chỉ đúng một nửa, và nửa sai sẽ làm bạn tốn tiền.
Hai chương trình khuyến nông của trường đại học Mỹ (dịch vụ tư vấn công cho nông dân) cho thấy bức tranh đầy đủ hơn. Chương trình Quản lý dịch hại tổng hợp toàn bang của Đại học California (UC IPM) cho biết tiền nhộng và nhộng có mặt trong giá thể hoặc đất dưới các cây bị hại [2]. Tài liệu khuyến nông của Đại học Bang Kansas nói cụ thể hơn. Theo tài liệu này, bọ trĩ hoa phương Tây “hoá nhộng trong lá rụng, trên cây, và trong hoa đang nở của một số loại cây”. Dù vậy, cả hai giai đoạn này thường vẫn có mặt trong giá thể hoặc đất dưới kệ trồng [1][2].
Hệ quả đến ngay sau đó. Chế phẩm sinh học tưới vào đất không thể chạm tới nhộng nằm trên cây. Tài liệu của Đại học Bang Kansas cảnh báo rằng các tác nhân nhắm vào giai đoạn sống trong đất “có thể không kiểm soát hoặc kìm hãm đủ (tính theo tỷ lệ chết) các giai đoạn sống trong đất (nhộng) để tác động đáng kể tới quần thể bọ trĩ hoa phương Tây” [1]. Hãy coi xử lý đất là một lớp trong nhiều lớp phòng trừ, không phải bước giải quyết dứt điểm.
Việc cần làm: không để lá rụng nằm trên sàn hay trong chậu. Mục đích là loại bỏ số nhộng mà việc xử lý đất bỏ sót.
Bọ trĩ và virus: những gì đã được chứng minh trên cần sa
Trên nhiều loại cây trồng, bọ trĩ truyền nhóm virus thực vật tospovirus, trong đó có virus héo đốm cà chua (TSWV). Nhiều bài viết về cần sa nhắc lại điều này như một mối đe doạ đã được xác nhận. Với cần sa, các khảo sát tới nay chưa ủng hộ nhận định đó.
Năm 2021, một khảo sát rộng về virus và viroid trên cây gai dầu (hemp) ở bang Colorado (Mỹ) đã được công bố. Viroid là tác nhân gây bệnh còn nhỏ hơn cả virus. Khảo sát tìm thấy 7 loại virus và 1 viroid. Khảo sát không phát hiện TSWV hay bất kỳ tospovirus nào [4].
Thứ khảo sát tìm thấy với tỷ lệ cao là virus xoăn ngọn củ cải đường (BCTV), có trong 81% mẫu có triệu chứng (109/134 mẫu). Khảo sát cũng tìm thấy viroid tiềm ẩn cây hoa bia (hop latent viroid) và một số tác nhân khác [4]. BCTV do rầy lá củ cải đường truyền, không phải do bọ trĩ.
Vì vậy, bạn trừ bọ trĩ vì vết chích hút làm sẹo hoa, giảm chất lượng và hạng hàng. Đừng trừ chúng vì một nguy cơ virus trên cần sa mà chưa ai chứng minh được. Nếu nhà cung cấp hay bài viết nào nói khác, hãy hỏi thông tin đó lấy từ nghiên cứu nào trên cần sa.
Thiên địch trị bọ trĩ
Trên cây (diệt ấu trùng):
| Thiên địch | Giai đoạn bị diệt |
|---|---|
| Neoseiulus cucumeris (tên cũ Amblyseius cucumeris) | Chỉ ấu trùng tuổi 1 [1] |
| Amblyseius swirskii | Ấu trùng tuổi 1 và tuổi 2 [1]; ăn cả trứng và ấu trùng non của bọ phấn trắng. Hoạt động ở 20–32 °C, không hoạt động dưới 18 °C; kém hiệu quả khi độ ẩm tương đối (RH) dưới 60% [5] |
| Các loài Orius (bọ xít bắt mồi cỡ nhỏ) | Mọi giai đoạn của bọ trĩ, kể cả con trưởng thành. Đắt hơn nhưng rất hiệu quả |
Trong giá thể (diệt tiền nhộng và nhộng):
| Tác nhân | Ghi chú |
|---|---|
| Stratiolaelaps scimitus (tên cũ Hypoaspis miles) | Loài nhện bắt mồi sống trong đất; diệt được cả ấu trùng ruồi nấm (fungus gnat) |
| Steinernema feltiae | Loài giun tròn rất nhỏ (tuyến trùng) ký sinh và giết côn trùng, dùng bằng cách hoà nước tưới đẫm vào giá thể |
Cả hai tác nhân trong đất đều đáng dùng. Riêng việc trị ruồi nấm đã đủ lý do để dùng S. scimitus. Nhưng vì nhiều nhộng nằm trên cây, đừng dồn ngân sách vào tác nhân trong đất như thể đó là lời giải trọn vẹn cho bọ trĩ.
Chương trình trị bọ trĩ nhiều lớp:
- Thả A. swirskii (phòng nóng) hoặc N. cucumeris lên tán cây từ tuần 1, trước khi bọ trĩ xuất hiện. Mục đích là bắt ấu trùng non ngay khi chúng nở.
- Bổ sung S. scimitus vào giá thể lúc chuyển chậu, để diệt nhộng và ruồi nấm trong chậu.
- Tưới đẫm S. feltiae khi bọ trĩ đang phát mạnh, để tăng sức ép lên các giai đoạn trong đất.
- Thả thêm Orius nếu số lượng không giảm khi chỉ dùng nhện bắt mồi, vì Orius ăn được cả con trưởng thành.
- Dùng bẫy dính để theo dõi, không phải để diệt. Treo bẫy dính màu xanh dương hoặc vàng phía trên tán cây [1]. Màu xanh dương hút bọ trĩ hoa phương Tây tốt nhất. UC IPM khuyên dùng màu vàng, vì bẫy vàng bắt được cả sâu hại khác và cho bạn thấy rõ hơn trong phòng có gì [2]. Đếm số con dính bẫy mỗi tuần để biết số lượng đang tăng hay giảm.
Ghi chú của người dịch: Giống như với nhện bắt mồi, hãy hỏi nhà cung cấp tại Thái họ có loại thiên địch và tuyến trùng trị bọ trĩ nào trong danh sách trên, và họ giữ lạnh hàng thế nào khi vận chuyển. Trên lý thuyết, A. swirskii hợp với phòng nóng ở Thái nhất vì là loài duy nhất ở đây được ghi hoạt động tới 32 °C.
Các cách trị bọ trĩ khác
Spinosad được làm từ một hoạt chất tự nhiên do vi khuẩn đất Saccharopolyspora spinosa tạo ra. Hoạt chất này được phép dùng trong canh tác hữu cơ và trị bọ trĩ rất tốt. Nhưng nó đã bắt đầu mất tác dụng. Bọ trĩ hoa phương Tây kháng spinosad đã được ghi nhận trong nhà kính ở vùng đông nam Tây Ban Nha [3]. Tài liệu của Đại học Bang Kansas cũng ghi nhận các quần thể giảm nhạy hoặc kháng spinosad ở Florida và Úc [1].
Vì vậy, hãy luân phiên các cơ chế tác động. Cơ chế tác động là cách một sản phẩm giết sâu hại; đổi nhóm cơ chế giúp làm chậm tính kháng. Đừng xây chương trình chỉ dựa vào spinosad. Spinosad độc với ong, nên không dùng ngoài trời khi cây xung quanh đang thụ phấn.
Dầu neem trị được ấu trùng bọ trĩ nếu bạn phun phủ kín mọi mặt lá. Giới hạn cũng giống như với nhện đỏ: ngừng dùng sau khoảng tuần 3 của giai đoạn ra hoa vì ảnh hưởng tới mùi vị.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, chỉ dùng spinosad, neem hay bất kỳ sản phẩm phòng trừ sâu hại nào đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng như hướng dẫn trên nhãn. Nếu bạn đang hướng tới chứng nhận GACP, hãy hỏi đơn vị đánh giá trước khi phun. Xem thêm Những gì bạn được phép phun lên cần sa theo GACP Thái Lan.
Vệ sinh phòng và rào chắn:
- Cắt bỏ và tiêu huỷ lá bị hại nặng, để trứng nằm bên trong lá không nở ra trong phòng.
- Giữ sàn sạch, vì nhộng trú trong rác lá.
- Bọc cửa hút gió bằng lưới 145 micron (0,145 mm). Đây là cỡ mắt lưới UC IPM đưa ra để ngăn bọ trĩ [2].
- Không mặc quần áo màu xanh dương hoặc vàng vào phòng trồng. Bọ trĩ bị hai màu này thu hút, đó cũng là lý do bẫy dính dùng chúng, và bọ trĩ có thể bám theo người bạn vào phòng.
Nói gọn về tính kháng: UC IPM khuyên với loài này: “kháng thuốc trừ sâu là vấn đề lớn với bọ trĩ hoa phương Tây, vì vậy hãy luân phiên các cơ chế tác động của những loại thuốc đã biết là hiệu quả và đừng chỉ dựa vào thuốc trừ sâu” [2].
Chương trình phòng trừ chung cho cả hai loại sâu
Bảng dưới gộp việc trị nhện đỏ và bọ trĩ thành một chương trình, theo từng lớp. Cách làm này theo quản lý dịch hại tổng hợp (IPM).
| Lớp | Việc cần làm | Khi nào |
|---|---|---|
| Phòng ngừa | Cách ly cây con (clone) mới 7 ngày trước khi đưa vào phòng. Bọc lỗ thông gió bằng lưới 145 µm. Vệ sinh giữa các vụ. | Luôn luôn |
| Theo dõi | Soi mặt dưới lá bằng kính lúp cầm tay. Treo bẫy dính xanh dương hoặc vàng. | Hằng tuần |
| Nền sinh học | N. californicus hoặc A. andersoni (nhện đỏ) + A. swirskii hoặc N. cucumeris (bọ trĩ) + S. scimitus (giá thể) | Lúc chuyển chậu |
| Xử lý sớm | Phun điểm neem hoặc xà phòng diệt côn trùng lên các cây bị hại | Ngay khi thấy dấu hiệu đầu tiên |
| Xử lý dứt điểm | P. persimilis (nhện đỏ, chỉ khi dưới 30 °C) hoặc Orius (bọ trĩ); spinosad dùng luân phiên | Khi số lượng vượt ngưỡng hành động của bạn |
| Biện pháp cuối | Phun thuốc hoá học đặc trị, luân phiên theo cơ chế tác động | Chỉ khi biện pháp sinh học thất bại |
Cách ly cây con mới 7 ngày giúp sâu hại đang ẩn có thời gian lộ ra trước khi vào phòng chính. Ghi chú của người dịch: Mua cây con từ farm khác là đường phổ biến mang nhện đỏ, bọ trĩ và bệnh như viroid tiềm ẩn cây hoa bia vào phòng. Hãy cách ly đủ 7 ngày và soi kỹ bằng kính lúp trước khi cho vào phòng.
Vận hành chương trình trong khí hậu nhiệt đới
Hầu hết khuyến cáo về thiên địch và mật độ thả đang lưu hành đều lấy từ nhà kính ở các nước ôn đới. Ở Thái Lan và các nước Đông Nam Á, có ba điểm cần điều chỉnh.
Đo nhiệt độ tán cây trước khi đặt mua thiên địch. P. persimilis không hoạt động trên 30 °C, còn A. swirskii không hoạt động dưới 18 °C [5]. Trong phòng trồng ở Thái, giới hạn trên gần như luôn là giới hạn quyết định. Điều đó loại bỏ loài chuyên trị nhện đỏ tốt nhất, và hướng bạn sang N. californicus (tới 32 °C) và A. andersoni.
Độ ẩm cao vừa có lợi vừa có hại. Độ ẩm cao làm nhện đỏ phát triển chậm lại và hợp với mọi thiên địch trong bài, vì tất cả đều được ghi là kém hiệu quả khi RH dưới 60–70% [5]. Nhưng nó cũng làm tăng nguy cơ nấm mốc xám (Botrytis) và phấn trắng cuối giai đoạn ra hoa. Hãy dùng độ ẩm để khắc chế nhện đỏ ở giai đoạn sinh trưởng. Khi ra hoa, nguy cơ bệnh thường quan trọng hơn.
Thiên địch là sinh vật sống, dễ chết, và phần lớn phải nhập khẩu. Thời gian vận chuyển và chuỗi lạnh không đứt quãng quyết định gói thiên địch tới nơi còn sống hay không. Hãy lên kế hoạch thả phòng ngừa để đặt hàng trước được. Một đơn hàng khẩn cấp phải sống sót qua chuyến giao hàng nóng.
Ghi chú của người dịch: Phòng trồng ở Thái có thêm hai rủi ro. Mất điện làm máy lạnh ngừng, nhiệt độ tán cây có thể vượt 30 °C chỉ trong vài giờ. Lúc đó nhện đỏ phát mạnh còn P. persimilis ra khỏi khoảng hoạt động. Vào mùa mưa, không khí bên ngoài rất ẩm làm tăng nguy cơ bệnh khi ra hoa. Hãy ghi sổ hằng ngày nhiệt độ cao nhất, độ ẩm thấp nhất và cao nhất ở độ cao tán cây. Mục đích là biết phòng của bạn thực sự nuôi được loài thiên địch nào, và khi nào nguy cơ bệnh đang tăng.
Xử lý khẩn cấp
Nhện đỏ, đã thấy mạng tơ:
- Chuyển các cây bị hại ra xa cây khác, để nhện không lan thêm.
- Cắt bỏ và tiêu huỷ những phần có nhiều mạng tơ nhất. Cho vào túi và buộc kín trước khi mang ra khỏi phòng.
- Xịt tia nước mạnh lên phần lá còn lại, cả mặt trên và mặt dưới.
- Phun neem pha xà phòng lúc tắt đèn.
- Chỉ đặt P. persimilis khi giữ được phòng dưới 30 °C và RH trên 70%. Nếu không, tiếp tục dùng thiên địch ăn tạp và chương trình phun.
- Lặp lại xịt nước và phun neem 3 ngày một lần trong 2 tuần, để diệt từng lứa mới nở.
Bọ trĩ, lá đã bạc nhiều:
- Cắt bỏ những lá bị hại nặng nhất.
- Phun spinosad lên lá, rồi đổi sang cơ chế tác động khác ở lần phun sau.
- Tưới đẫm S. feltiae vào giá thể, biết rằng nó chỉ chạm tới một phần số nhộng.
- Treo bẫy dính để bắt con trưởng thành đang bay và đo xem số lượng có thực sự giảm không.
- Thả Orius nếu bạn mua được.
- Lặp lại sau 5–7 ngày, để diệt lứa tiếp theo nở ra từ trứng nằm trong lá.
Bạn đã gặp loại sâu hại nào trong hai loại này? Thiên địch có hiệu quả trong phòng của bạn không, hay bạn phải chuyển sang phun thuốc? Hãy chia sẻ kết quả, nhiệt độ phòng và câu hỏi ngay dưới topic này để những người trồng khác cùng học hỏi.
Tài liệu tham khảo
- Cloyd, R.A. (2010). Western Flower Thrips Management on Greenhouse-Grown Crops. Kansas State University Research and Extension, MF-2922.
- University of California Statewide IPM Program. Thrips — Floriculture and Ornamental Nurseries, UC Pest Management Guidelines.
- Bielza, P., et al. (2007). Resistance to spinosad in the western flower thrips, Frankliniella occidentalis (Pergande), in greenhouses of south-eastern Spain. Pest Management Science. doi:10.1002/ps.1388
- Chiginsky, J., et al. (2021). First insights into the virus and viroid communities in hemp (Cannabis sativa). Frontiers in Agronomy, 3, 778433.
- Koppert Biological Systems. Thông tin kỹ thuật sản phẩm cho Phytoseiulus persimilis, Neoseiulus californicus, Amblyseius swirskii và Amblyseius andersoni (dữ liệu của nhà cung cấp).
Bài viết thuộc loạt bài giáo dục của Cộng đồng Asiannabis về quản lý sâu bệnh. Nội dung chỉ nhằm mục đích giáo dục, trong phạm vi các khu vực pháp lý cho phép trồng cần sa hợp pháp.