การดูแลดินสำหรับกัญชงกลางแจ้งและพืชไร่ในไทย: ปุ๋ยคอก โดโลไมต์ ปุ๋ยพืชสด จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ และตัวอย่างการปลูกพืชหมุนเวียนที่บุรีรัมย์

บทความนี้ตอบ 8 คำถามเรื่องดินในแปลงปลูกที่ผู้ปลูกในภาคอีสานถามกันบ่อย เริ่มจากเรื่องปุ๋ย และจบที่การวางแผนปลูกพืชหมุนเวียนตลอดทั้งปี ตัวอย่างการหมุนเวียนพืชมาจากบุรีรัมย์ ซึ่งเป็นจังหวัดปลูกข้าวและมันสำปะหลังในอีสานตอนล่าง

คำแนะนำในบทความนี้ใช้กับพืชไร่ เช่น ข้าวโพด มันสำปะหลัง และกัญชง ใช้กับแปลงกัญชงกลางแจ้งได้แบบเดียวกัน เพราะกัญชงดึงธาตุอาหารจากดินเดียวกับพืชที่ปลูกอยู่รอบ ๆ

หมายเหตุผู้แปล: ก่อนนำกัญชงเข้าไปอยู่ในรอบการปลูกพืชหมุนเวียน ให้อ่านเรื่องกฎหมายไทยขีดเส้นแบ่งระหว่างกัญชงกับกัญชาที่มี THC สูงไว้ตรงไหน และสอบถามหน่วยงานรัฐว่าพืชของคุณต้องใช้ใบอนุญาตแบบไหนก่อนลงมือปลูก คำแนะนำเรื่องดินด้านล่างเป็นความรู้ด้านการเกษตรเท่านั้น ใช้แทนใบอนุญาตไม่ได้

1. ถ้าใส่แต่ปุ๋ยเคมีให้ข้าวโพด มันสำปะหลัง หรือกัญชง เทียบกับใส่ปุ๋ยคอกร่วมด้วย ดินจะเป็นอย่างไร?

ผลต่างกันตรงที่คุณเติมอินทรียวัตถุลงดินหรือเปล่า

  • ใส่แต่ปุ๋ยเคมี NPK (ปุ๋ยที่ให้ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส และโพแทสเซียมในรูปเกลือแร่): ใส่ไปหลายปี ดินจะเปรี้ยวขึ้น ดินจะแน่นและแข็ง และจุลินทรีย์ในดินจะลดลง
  • ใส่ปุ๋ยคอก ปุ๋ยหมัก และ NPK ร่วมกัน: ดินยังมีอินทรียวัตถุอยู่ จึงยังอุดมสมบูรณ์ NPK ให้อาหารพืชในฤดูนี้ ส่วนปุ๋ยคอกกับปุ๋ยหมักช่วยให้ดินมีชีวิตและร่วนซุย

สิ่งที่ควรทำ: ถ้ายังต้องใช้ NPK ก็ใช้ต่อได้ แต่ให้ใส่ปุ๋ยคอกและปุ๋ยหมักทุกแปลงทุกปีด้วย เพื่อกันไม่ให้ดินค่อย ๆ เปรี้ยวและแน่นขึ้น ซึ่งจะทำให้ผลผลิตลดลงในอีกไม่กี่ฤดู

2. เกษตรกรไทยดูแลให้ดินดีอยู่เสมอได้อย่างไร?

เกษตรกรไทยส่วนใหญ่ใช้ 3 วิธี และได้ผลดีที่สุดเมื่อใช้ร่วมกัน

  • ปุ๋ยหมักผสมถ่านชีวภาพ (biochar) ถ่านชีวภาพคือถ่านที่ได้จากการเผาเศษวัสดุการเกษตรแบบให้อากาศน้อย เกษตรกรไทยทำจากแกลบ ต้นมันสำปะหลัง หรือซังข้าวโพด เมื่อผสมลงในปุ๋ยหมัก ถ่านชนิดนี้ช่วยให้ดินเก็บน้ำและธาตุอาหารได้ดีขึ้น
  • ปุ๋ยพืชสด คือการปลูกพืชเพื่อไถกลบคืนลงดินโดยเฉพาะ ที่นิยมคือโสนแอฟริกันและปอเทือง ข้อ 4 และ 5 อธิบายไว้ละเอียด
  • จุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ ที่ใช้กันทั่วไปคือ Trichoderma (ไตรโคเดอร์มา), EM และ Bacillus ข้อ 6 อธิบายว่าแต่ละตัวทำหน้าที่อะไร

สิ่งที่ควรทำ: เริ่มจากเศษวัสดุที่มีอยู่แล้ว นำแกลบ ต้นมันสำปะหลัง หรือซังข้าวโพดของฤดูนี้มาทำถ่านชีวภาพ แล้วผสมลงในกองปุ๋ยหมักกองถัดไป คุณจะประหยัดค่าซื้อปัจจัยการผลิต และได้นำเศษวัสดุจากแปลงกลับคืนสู่ดินของแปลงเอง

3. โดโลไมต์คืออะไร และควรใส่เท่าไร?

โดโลไมต์คือหินบดที่มีแคลเซียม (Ca) และแมกนีเซียม (Mg) เมื่อหว่านลงแปลง จะช่วยแก้ดินเปรี้ยว คือทำให้ค่า pH ของดินสูงขึ้น

อัตราที่ใช้ขึ้นอยู่กับว่าดินของคุณเปรี้ยวแค่ไหนในตอนนี้:

pH ของดิน โดโลไมต์ต่อเฮกตาร์ โดโลไมต์ต่อไร่ (1 ไร่ = 1,600 ตร.ม.)
ต่ำกว่า 5 500 กก./เฮกตาร์ ประมาณ 80 กก./ไร่
5 ถึง 5.5 200–300 กก./เฮกตาร์ ประมาณ 32–48 กก./ไร่

ตัวเลขต่อไร่แปลงมาจากอัตราต่อเฮกตาร์ในบทความต้นฉบับ

ถ้าไม่รู้ค่า pH ของดินก่อน ก็เลือกอัตราที่ถูกต้องไม่ได้ ชุดตรวจ pH ดินให้ค่าคร่าว ๆ ได้เร็วในแปลง ถ้าต้องการค่าที่เชื่อถือได้มากกว่า ให้ส่งตัวอย่างดินไปตรวจที่ห้องปฏิบัติการดิน เช่น ห้องปฏิบัติการของกรมพัฒนาที่ดิน

สิ่งที่ควรทำ: ตรวจ pH ดินของแต่ละแปลงก่อนซื้อโดโลไมต์ เพื่อเลี่ยงความผิดพลาด 2 แบบ คือเสียเงินซื้อปูนมาใส่แปลงที่ดินเกือบเป็นกลางอยู่แล้วโดยไม่จำเป็น หรือใส่น้อยเกินไปในแปลงที่ดินเปรี้ยวจัด

4. ปุ๋ยพืชสดคืออะไร?

ปุ๋ยพืชสดคือการปลูกพืชตระกูลถั่ว ซึ่งเป็นพืชที่ดึงไนโตรเจนจากอากาศมาเก็บไว้ในต้น ที่นิยมปลูกคือโสนแอฟริกัน (Sesbania rostrata) และปอเทือง ควรรู้ไว้ว่าปอเทือง (Sunn hemp) เป็นคนละพืชกับกัญชง แม้ชื่อภาษาอังกฤษจะมีคำว่า hemp เหมือนกัน

ใช้ปุ๋ยพืชสดได้ 2 วิธี:

  • ไถกลบตอนออกดอก โสนแอฟริกันออกดอกที่อายุ 45–60 วัน ปอเทืองออกดอกที่อายุ 60–90 วัน ไถกลบช่วงนี้จะได้ไนโตรเจนคืนลงดินมากที่สุด
  • ตัดแล้วคลุมไว้บนผิวดิน วิธีนี้เป็นระบบไม่ไถพรวน (no-till) คือไม่ต้องไถดิน ช่วยปกป้องผิวดินได้ แต่ไนโตรเจนจะค่อย ๆ ปล่อยออกมาช้ากว่า

สิ่งที่ควรทำ: จดวันหว่านเมล็ดไว้ แล้วไปดูแปลงเมื่อพืชอายุ 45 วัน (โสนแอฟริกัน) หรือ 60 วัน (ปอเทือง) พอเริ่มออกดอกให้ไถกลบหรือตัดทันที เพื่อให้ได้จังหวะที่พืชคืนไนโตรเจนให้ดินมากที่สุด

5. โสนแอฟริกันหรือปอเทือง: เลือกอะไรดี?

พืชสองชนิดนี้ต่างกันที่ระยะเวลา ปริมาณไนโตรเจน และปริมาณมวลต้น

โสนแอฟริกัน ปอเทือง
ระยะเวลาถึงออกดอก 45–60 วัน 60–90 วัน
ไนโตรเจนที่ตรึงได้ 80–100 กก. N/เฮกตาร์ (ประมาณ 13–16 กก./ไร่) 60–120 กก. N/เฮกตาร์ (ประมาณ 10–19 กก./ไร่)
จุดเด่น โตเร็ว ออกดอกเร็วกว่า จึงคืนแปลงให้ปลูกพืชต่อได้เร็วกว่า ได้มวลต้น (ชีวมวล) มากกว่า ช่วยเพิ่มอินทรียวัตถุ

เลือกโสนแอฟริกันเมื่อช่วงว่างระหว่างพืชหลักสองรอบมีเวลาสั้น เลือกปอเทืองเมื่อช่วงว่างยาวกว่า และดินต้องการอินทรียวัตถุเพิ่ม

สิ่งที่ควรทำ: นับจำนวนวันที่แปลงว่างระหว่างการเก็บเกี่ยวรอบล่าสุดกับการปลูกรอบถัดไป ถ้าว่างไม่ถึงประมาณ 2 เดือน ให้หว่านโสนแอฟริกัน ถ้าว่าง 2–3 เดือน ให้หว่านปอเทือง เพื่อให้ปุ๋ยพืชสดลงช่วงว่างได้พอดี โดยไม่ทำให้พืชหลักต้องเลื่อนวันปลูก

6. Trichoderma, EM และ Bacillus คืออะไร?

ทั้งสามเป็นจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ที่ใช้กันในการเกษตรไทย:

  • Trichoderma (ไตรโคเดอร์มา) เป็นเชื้อรา ช่วยยับยั้งโรคพืชในดิน
  • EM (Effective Microorganisms) หรือจุลินทรีย์ที่มีประสิทธิภาพ เป็นจุลินทรีย์หลายชนิดรวมกัน ช่วยให้ปุ๋ยหมักย่อยสลายเร็วขึ้น และลดกลิ่นของปุ๋ยหมักและปุ๋ยคอก
  • Bacillus subtilis เป็นแบคทีเรียที่เป็นประโยชน์ต่อรากและดิน

หมายเหตุผู้แปล: ถ้าผลิตภัณฑ์จุลินทรีย์ตัวไหนขายโดยระบุว่าใช้ป้องกันกำจัดโรคหรือศัตรูพืช ให้ตรวจว่าขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตรแล้ว และใช้ตามที่ฉลากระบุ อ่านเพิ่มเติมที่สารที่พ่นได้ตามกฎหมายภายใต้ GACP ของไทย

สิ่งที่ควรทำ: ใส่ EM ตอนตั้งกองปุ๋ยหมัก เพื่อให้ย่อยเร็วขึ้นและกลิ่นน้อยลง ส่วนแปลงที่เคยเป็นโรครากมาก่อน ให้ผสม Trichoderma หรือ Bacillus ลงในดินปลูก เพื่อให้จุลินทรีย์แต่ละตัวได้ทำงานที่ตัวเองถนัดที่สุด

7. “การรมชีวภาพ” คืออะไร?

บทความต้นฉบับอธิบายว่าเป็นการรมด้วยไอระเหยจากธรรมชาติ ทำจากพริก กระเทียม ตะไคร้ สะเดา หรือจุลินทรีย์ ใช้ไล่ศัตรูพืช ฆ่าเชื้อ และลดกลิ่น

หมายเหตุผู้แปล: คำตอบข้อนี้ต้องระวัง สารพ่นหรือสารสกัดจากพริก กระเทียม ตะไคร้ หรือสะเดา ส่วนใหญ่ทำหน้าที่ไล่แมลง ไม่ใช่สารรมที่แท้จริง เพราะสารรมจะออกฤทธิ์ในรูปก๊าซภายในดินหรือในพื้นที่ปิด และยังไม่มีหลักฐานที่ดีพอว่าสารเหล่านี้ฆ่าเชื้อในดินได้ ในทางวิชาการเกษตร “การรมดินชีวภาพ (biofumigation)” มักหมายถึงการไถกลบพืชตระกูลกะหล่ำและผักกาด ซึ่งจะปล่อยสารที่ช่วยต้านศัตรูพืชและโรคในดิน

หมายเหตุผู้แปล: สารที่ทำเองไม่ใช่ผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียน ตามกฎระเบียบของไทย ให้ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ป้องกันกำจัดศัตรูพืชที่ขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร และใช้ตามที่ฉลากระบุ ข้อนี้สำคัญยิ่งขึ้นถ้าคุณส่งผลผลิตให้ผู้ซื้อที่มีใบอนุญาตหรือได้รับการรับรอง เพราะผู้ซื้ออาจตรวจหาสารตกค้าง

สิ่งที่ควรทำ: ถ้ามีปัญหาศัตรูพืช ให้ระบุให้ได้ก่อนว่าเป็นศัตรูพืชชนิดไหน แล้วจึงเลือกผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนสำหรับศัตรูพืชชนิดนั้น เพื่อแก้ที่ต้นเหตุจริงด้วยสารที่ใช้ได้ถูกกฎหมาย และแสดงให้ผู้ตรวจประเมินดูได้

8. การปลูกพืชหมุนเวียนที่ดีในบุรีรัมย์มีหน้าตาอย่างไร?

รูปแบบดั้งเดิม ของบุรีรัมย์คือ ปลูกข้าวในฤดูฝน และปลูกมันสำปะหลังหรืออ้อยในฤดูแล้ง โดยปลูกถั่วลิสงแซมระหว่างแถว

รูปแบบสมัยใหม่ เพิ่มปุ๋ยพืชสดเข้าไป เพื่อฟื้นดินทุกปี:

  1. ฤดูแล้ง: มันสำปะหลังปลูกร่วมกับถั่วลิสง
  2. ก่อนฝนมา: ปลูกโสนแอฟริกันหรือปอเทือง แล้วไถกลบ
  3. ฤดูฝน: ข้าวหรือข้าวโพด ร่วมกับถั่วเหลืองหรือถั่วลิสง
  4. ปลายฤดูฝน: ปลูกปอเทืองเป็นพืชคลุมดิน เพื่อปกป้องหน้าดิน

ถั่วลิสงและถั่วเหลืองเป็นพืชตระกูลถั่วเหมือนปุ๋ยพืชสด จึงช่วยเติมไนโตรเจนให้ดินด้วย ส่วนพืชคลุมดินช่วงปลายฝนช่วยไม่ให้หน้าดินที่โล่งถูกน้ำฝนชะล้างไป

หมายเหตุผู้แปล: บทความต้นฉบับไม่ได้บอกว่ากัญชงควรอยู่ช่วงไหนของรอบนี้ ช่วงที่ต่อจากปุ๋ยพืชสดเหมาะกับพืชที่ต้องการธาตุอาหารมาก เช่น กัญชงหรือข้าวโพด เพราะดินเพิ่งได้รับไนโตรเจนและอินทรียวัตถุ รากกัญชงไม่ชอบดินที่มีน้ำขัง จึงควรเลี่ยงที่ลุ่มน้ำท่วมขังในช่วงฝนชุก ให้ปลูกบนแปลงยกร่องหรือที่ดอนที่ระบายน้ำดีแทน ให้ถือว่าการใส่กัญชงเข้าไปในรอบเป็นการทดลอง ปลูกแปลงเล็กก่อน แล้วเทียบผลผลิตและสุขภาพต้นกับส่วนที่เหลือของแปลง

สิ่งที่ควรทำ: วาดแปลงของคุณลงกระดาษ แล้วเขียนว่าแต่ละฤดูใน 12 เดือนข้างหน้าจะปลูกพืชอะไร ถ้าทำได้ ให้ปลูกปุ๋ยพืชสดก่อนพืชหลักทุกรอบ เพื่อฟื้นดินทุกปี แทนที่จะใช้ดินจนโทรม

คำถามของคุณ

คุณปลูกอยู่ที่บุรีรัมย์หรือจังหวัดอื่นในอีสานหรือเปล่า? โพสต์ค่า pH ดิน ช่วงเวลาที่ปลูกปุ๋ยพืชสด หรือรอบการปลูกพืชหมุนเวียนของคุณไว้ใต้กระทู้นี้ เพื่อให้ผู้ปลูกคนอื่นได้เปรียบเทียบกัน