Chăm sóc đất cho hemp ngoài trời và cây trồng ruộng ở Thái Lan: phân chuồng, dolomite, phân xanh, vi sinh có lợi và vòng luân canh ở Buriram

Bài này trả lời tám câu hỏi về đất ruộng mà người trồng ở vùng Đông Bắc Thái Lan hay hỏi. Các câu đi từ chuyện bón phân tới một vòng luân canh trọn năm. Ví dụ luân canh lấy từ Buriram, một tỉnh trồng lúa và sắn ở phía nam vùng Đông Bắc Thái Lan (Isan).

Lời khuyên viết cho cây trồng ruộng như ngô, sắn và hemp. Ruộng hemp ngoài trời cũng áp dụng y như vậy, vì hemp hút dinh dưỡng từ cùng một lớp đất với các cây trồng xung quanh.

Ghi chú của người dịch: trước khi đưa hemp vào bất kỳ vòng luân canh nào, bạn hãy đọc luật Thái phân biệt hemp và cần sa THC cao ở đâu. Sau đó hỏi cơ quan chức năng Thái xem cây của bạn cần loại giấy phép nào rồi mới gieo trồng. Phần hướng dẫn về đất dưới đây chỉ là kỹ thuật nông học. Nó không thay cho giấy phép.

1. Bón ngô, sắn hay hemp chỉ bằng phân hoá học, hoặc thêm cả phân chuồng, thì đất sẽ ra sao?

Kết quả khác nhau tuỳ bạn có bổ sung chất hữu cơ hay không.

  • Chỉ dùng NPK hoá học (loại phân cung cấp đạm, lân, kali ở dạng muối khoáng): qua nhiều năm, đất chua dần. Đất cũng bị nén chặt, chai cứng, và lượng vi sinh vật trong đất giảm đi.
  • Phân chuồng + phân compost (phân ủ) + NPK: đất giữ được chất hữu cơ nên vẫn màu mỡ. NPK nuôi cây trong vụ này, còn phân chuồng và compost giữ cho đất sống và tơi xốp.

Việc cần làm: cứ dùng NPK nếu bạn cần, nhưng mỗi năm hãy bón thêm phân chuồng và compost cho mọi thửa ruộng. Mục đích là chặn quá trình đất chua dần và chai cứng, vốn làm năng suất tụt sau vài vụ.

2. Nông dân Thái giữ đất khoẻ bằng cách nào?

Nông dân ở Thái Lan chủ yếu dựa vào ba cách, và kết hợp cả ba thì hiệu quả nhất.

  • Compost trộn than sinh học (biochar). Biochar là than làm từ phụ phẩm nông nghiệp, đốt trong điều kiện thiếu không khí. Nông dân Thái làm từ trấu, thân sắn hoặc lõi ngô. Trộn vào compost, biochar giúp đất giữ nước và giữ dinh dưỡng.
  • Phân xanh. Đây là cây trồng chỉ để cày vùi trở lại vào đất. Phổ biến là điền thanh (Sesbania, โสนแอฟริกัน) và muồng sợi (Sunn hemp, ปอเทือง). Câu 4 và câu 5 giải thích kỹ hơn.
  • Vi sinh có lợi. Phổ biến là Trichoderma, EM và Bacillus. Câu 6 giải thích tác dụng của từng loại.

Việc cần làm: bắt đầu từ phụ phẩm bạn đang có. Đem trấu, thân sắn hoặc lõi ngô của vụ này làm biochar, rồi trộn vào đống compost kế tiếp. Bạn đỡ tiền mua vật tư, và trả lại cho đất chính phụ phẩm của ruộng mình.

3. Dolomite là gì, và nên bón bao nhiêu?

Dolomite là bột đá nghiền có chứa canxi (Ca) và magie (Mg). Rải lên ruộng, dolomite trung hoà độ chua của đất, tức là làm tăng pH đất.

Lượng bón tuỳ vào độ chua hiện tại của đất:

pH đất Dolomite mỗi hecta Dolomite mỗi rai (1 rai = 1.600 m²)
Dưới 5 500 kg/ha khoảng 80 kg/rai
5 đến 5,5 200–300 kg/ha khoảng 32–48 kg/rai

Số liệu theo rai được quy đổi từ liều theo hecta trong bài gốc.

Bạn không thể chọn liều nếu chưa biết pH đất. Bộ test pH đất cho kết quả nhanh ngay tại ruộng. Muốn số liệu chắc chắn hơn, hãy gửi mẫu đất tới phòng phân tích đất, ví dụ phòng của Cục Phát triển Đất đai (กรมพัฒนาที่ดิน).

Việc cần làm: đo pH đất của từng thửa trước khi mua dolomite. Mục đích là tránh hai sai lầm: tốn tiền mua vôi cho thửa đất gần trung tính vốn không cần, hoặc bón quá ít cho thửa đất rất chua.

4. Phân xanh là gì?

Phân xanh là cây họ đậu, nhóm cây lấy đạm từ không khí và tích lại trong thân lá. Hay dùng nhất là điền thanh Sesbania rostrata và muồng sợi (Sunn hemp). Lưu ý: muồng sợi là cây khác hẳn cây hemp (cần sa), dù tên tiếng Anh có chữ “hemp”.

Có hai cách dùng:

  • Cày vùi khi cây ra hoa. Điền thanh ra hoa sau 45–60 ngày, muồng sợi sau 60–90 ngày. Cày vùi lúc này trả lại cho đất nhiều đạm nhất.
  • Cắt rồi để lại trên mặt đất làm lớp phủ. Đây là cách không cày xới đất (no-till). Cách này che chắn mặt đất, nhưng đạm được giải phóng chậm hơn.

Việc cần làm: ghi lại ngày gieo, rồi kiểm tra ruộng ở ngày thứ 45 (điền thanh) hoặc ngày thứ 60 (muồng sợi). Thấy hoa là cày vùi hoặc cắt ngay. Mục đích là bắt đúng thời điểm cây trả lại nhiều đạm nhất.

5. Chọn điền thanh hay muồng sợi?

Hai cây khác nhau ở thời gian, lượng đạm và khối lượng thân lá.

Điền thanh (Sesbania) Muồng sợi (Sunn hemp)
Thời gian tới khi ra hoa 45–60 ngày 60–90 ngày
Lượng đạm cố định 80–100 kg N/ha (khoảng 13–16 kg/rai) 60–120 kg N/ha (khoảng 10–19 kg/rai)
Điểm mạnh chính Nhanh; ra hoa sớm hơn nên ruộng được giải phóng sớm hơn Nhiều thân lá (sinh khối) hơn để bồi chất hữu cơ

Chọn điền thanh khi khoảng trống giữa hai vụ chính ngắn. Chọn muồng sợi khi khoảng trống dài hơn và đất cần thêm nhiều chất hữu cơ.

Việc cần làm: đếm số ngày ruộng để trống từ lần thu hoạch cuối tới lần trồng kế tiếp. Dưới khoảng hai tháng thì gieo điền thanh; từ hai tới ba tháng thì gieo muồng sợi. Mục đích là xếp vụ phân xanh vừa khít khoảng trống mà không làm trễ vụ chính.

6. Trichoderma, EM và Bacillus là gì?

Đây là ba nhóm vi sinh có lợi được dùng trong nông nghiệp Thái:

  • Trichoderma là một loại nấm. Nó kìm hãm bệnh cây trong đất.
  • EM (Effective Microorganisms – vi sinh vật hữu hiệu) là hỗn hợp nhiều loại vi sinh. Nó giúp ủ compost nhanh hơn và giảm mùi hôi của compost và phân chuồng.
  • Bacillus subtilis là một loại vi khuẩn có lợi cho rễ và đất.

Ghi chú của người dịch: nếu một chế phẩm vi sinh được bán như thuốc trị bệnh hoặc trị sâu hại, hãy kiểm tra nó đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร) chưa, và dùng đúng theo nhãn. Xem thêm những gì bạn được phép phun theo GACP Thái.

Việc cần làm: dùng EM khi đắp đống compost, để phân hoai nhanh và bớt mùi. Bổ sung Trichoderma hoặc Bacillus vào đất trồng của những thửa từng bị bệnh rễ. Mục đích là để mỗi loại vi sinh làm đúng việc nó giỏi nhất.

7. “Xông hơi sinh học” là gì?

Bài gốc mô tả đây là cách xông hơi tự nhiên làm từ ớt, tỏi, sả, neem hoặc vi sinh. Nó được dùng để xua sâu bọ, khử trùng và giảm mùi.

Ghi chú của người dịch: câu trả lời này cần đọc cẩn thận. Dịch phun hay dịch chiết từ ớt, tỏi, sả hoặc neem chủ yếu có tác dụng xua côn trùng. Chúng không phải thuốc xông hơi thực sự, loại hoạt động ở dạng khí trong đất hoặc trong không gian kín. Cũng chưa có bằng chứng rõ ràng là chúng khử trùng được đất. Trong nông học, “xông hơi sinh học” (biofumigation) thường là cày vùi các cây họ cải, mù tạt. Khi phân huỷ, các cây này nhả ra hợp chất chống sâu bệnh trong đất.

Ghi chú của người dịch: hỗn hợp tự pha không phải sản phẩm đã đăng ký. Theo quy định của Thái, chỉ dùng thuốc trừ sâu bệnh đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng theo nhãn. Điều này càng quan trọng nếu sản phẩm của bạn bán cho bên mua có giấy phép hoặc chứng nhận, vì họ có thể kiểm tra dư lượng.

Việc cần làm: nếu vấn đề là sâu bệnh, hãy xác định đúng loại sâu bệnh trước, rồi chọn sản phẩm đã đăng ký cho đúng loại đó. Mục đích là xử lý đúng nguyên nhân, bằng thứ bạn được phép dùng và trình được cho người thanh tra.

8. Một vòng luân canh tốt ở Buriram trông như thế nào?

Cách trồng truyền thống ở Buriram là lúa vào mùa mưa, sắn hoặc mía vào mùa khô, xen lạc giữa các hàng.

Cách trồng hiện đại thêm phân xanh để mỗi năm đất được bồi lại:

  1. Mùa khô: sắn xen lạc.
  2. Ngay trước mùa mưa: gieo điền thanh hoặc muồng sợi, rồi cày vùi.
  3. Mùa mưa: lúa hoặc ngô, xen đậu nành hoặc lạc.
  4. Cuối mùa mưa: trồng muồng sợi làm cây che phủ để bảo vệ đất.

Lạc và đậu nành cũng là cây họ đậu như cây phân xanh, nên chúng cũng bổ sung đạm cho đất. Lớp cây che phủ cuối mùa mưa giữ cho đất không bị trơ trọi và bị nước cuốn trôi.

Ghi chú của người dịch: bài gốc không nói hemp nằm ở chỗ nào trong vòng luân canh này. Vị trí ngay sau vụ phân xanh hợp với cây cần nhiều dinh dưỡng như hemp hay ngô, vì đất vừa được bổ sung đạm và chất hữu cơ. Rễ hemp không chịu được đất úng, nên tránh các thửa trũng hay ngập vào cao điểm mùa mưa. Thay vào đó, hãy trồng trên luống cao hoặc ruộng gò thoát nước tốt. Coi mọi vụ hemp là vụ thử: trồng một ô nhỏ trước, rồi so năng suất và sức khoẻ cây với phần còn lại của ruộng.

Việc cần làm: vẽ các thửa ruộng của bạn ra giấy, ghi cây gì trồng vào mùa nào trong 12 tháng tới. Nếu được, hãy xếp một vụ phân xanh trước mỗi vụ chính. Mục đích là mỗi năm bồi lại đất, thay vì vắt kiệt nó.

Câu hỏi của bạn

Bạn đang trồng ở Buriram hay nơi khác trong vùng Isan? Hãy đăng số đo pH đất, thời điểm gieo phân xanh hoặc vòng luân canh của bạn ngay dưới topic này, để những người trồng khác cùng so sánh.