การแยกเรซินแบบแห้งคือการดึงหัวเรซินออกจากวัตถุดิบกัญชาที่แห้งแล้ว โดยใช้วิธีกลเท่านั้น ไม่ใช้ตัวทำละลายและไม่ใช้น้ำ บทความนี้อธิบาย 3 วิธี วิธีแรกคือคีฟ (kief) ที่ตกผ่านตะแกรงซึ่งวางไว้บนโต๊ะทริม วิธีที่สองคือชาราส ซึ่งคลึงด้วยมือจากเรซินที่ติดนิ้ว วิธีที่สามคือการร่อนด้วยน้ำแข็งแห้ง ซึ่งใช้ความเย็นประมาณ −78.5 °C ทำให้หัวเรซินเปราะจนหักออกได้อย่างสะอาด
การร่อนด้วยน้ำแข็งแห้งทำได้เร็วและต้นทุนต่ำ แต่เป็นวิธีเดียวในสามวิธีนี้ที่มีอันตรายต่อร่างกายอย่างร้ายแรง เมื่ออุ่นขึ้น น้ำแข็งแห้งทุก 1 กิโลกรัมจะกลายเป็นก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ประมาณ 540 ลิตร ขั้นตอนส่วนใหญ่ด้านล่างมาจากคู่มือการแยกเรซินที่ผู้ปลูกที่บ้านคนหนึ่งเขียนขึ้น บทความนี้จะเรียกว่า “คู่มือ” คู่มือนี้ให้น้ำหนักกับอันตรายจากก๊าซน้อยเกินไป และยังหละหลวมมากเรื่องคุณภาพของวัตถุดิบที่นำมาใช้ ตอนที่ 2 จะอธิบายปัญหาทั้งสองข้อนี้อย่างละเอียด
คำเตือนด้านกฎหมาย – โปรดอ่านก่อน ในทางปฏิบัติ เรซินที่แยกจากช่อดอกกัญชาจะมี THC สูงกว่า 0.2% มาก ไม่ว่าจะเป็นคีฟ ดราย ซิฟท์ (dry sift) ชาราส หรือแฮช (hash) แบบอัด ในประเทศไทย สารสกัดกัญชาที่มี THC เกิน 0.2% เป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 5 การผลิต ครอบครอง หรือจัดหาให้ผู้อื่นโดยไม่มีใบอนุญาตเป็นความผิดทางอาญา ให้ถือว่าเรซินที่แยกได้เข้าข่ายเดียวกัน เว้นแต่สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) หรือสำนักงานคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามยาเสพติด (ป.ป.ส.) จะแจ้งเป็นอย่างอื่น ตอนที่ 2 จะอธิบายสถานะทางกฎหมาย ในประเทศอื่นอีกหลายประเทศในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความผิดเกี่ยวกับเรซินกัญชาอาจมีโทษรุนแรง บทความนี้เขียนเพื่อการศึกษา โดยอธิบายการแปรรูปในสถานที่ที่ได้รับอนุญาตหรือในงานวิจัย ไม่ใช่คู่มือสำหรับผลิตใช้เอง
1. เปรียบเทียบวิธีแยกเรซินทั้งสี่แบบ
เรซินกัญชาเกิดในต่อมเล็กๆ บนช่อดอกและใบที่อยู่ใกล้ช่อดอก ต่อมเหล่านี้เรียกว่าไทรโคม แต่ละต่อมมีหัวกลมอยู่บนก้านสั้นๆ ทุกวิธีพยายามหักหัวเหล่านี้ออกและแยกเนื้อพืชไว้ต่างหาก แต่ละวิธีต่างกันที่สิ่งที่ทำให้หัวหัก และวิธีเก็บหัวเรซิน
| วิธี | หลักการทำงาน | น้ำ | อุณหภูมิ |
|---|---|---|---|
| ดราย ซิฟท์ (dry sift) / คีฟ (kief) จากโต๊ะทริม | หัวเรซินตกผ่านตะแกรง เศษพืชค้างอยู่ด้านบน | ไม่ใช้ | อุณหภูมิห้อง |
| ชาราส (คลึงด้วยมือ) | เรซินติดผิวมือ แล้วถูกคลึงรวมเป็นก้อน | ไม่ใช้ | อุณหภูมิห้อง |
| บับเบิลแฮช (bubble hash / ice water hash) | น้ำเย็นทำให้หัวเรซินเปราะ การกวนทำให้หัวหลุด แล้วตะแกรงหลายชั้นคัดแยกตามขนาด | ใช้ | ใกล้ 0 °C |
| การร่อนด้วยน้ำแข็งแห้ง | ความเย็นจัดทำให้หัวเรซินเปราะ การเขย่าดันหัวผ่านตะแกรงชั้นเดียว | ไม่ใช้ | ประมาณ −78.5 °C |
น้ำแข็งแห้งเป็นวิธีที่เย็นที่สุดในกลุ่มนี้ จึงทำให้หัวเรซินเปราะกว่าการใช้น้ำแข็ง วิธีนี้ไม่เติมน้ำเลยเหมือนดราย ซิฟท์ จึงไม่ต้องตากแห้งภายหลัง และไม่มีช่วงที่เรซินเปียกจนราหรือแบคทีเรียเจริญได้ ถ้าสนใจวิธีที่ใช้น้ำ อ่านเรื่องการสกัดด้วยน้ำแข็งและบับเบิ้ลแฮช และดูบอร์ดการสกัดแบบไร้ตัวทำละลายและแฮช
ข้อเสียคือ การร่อนด้วยน้ำแข็งแห้งผ่านตะแกรงเพียงชั้นเดียวในรอบเดียว จึงไม่ได้คัดหัวเรซินเป็นเกรดตามขนาดเหมือนชุดถุงกรองของวิธีน้ำแข็ง คุณภาพที่ได้จึงขึ้นกับตะแกรงที่คุณเลือก ไม่ได้มาจากการเก็บเรซินหลายเกรด
สิ่งที่ควรทำ: ตัดสินใจก่อนว่าคุณต้องการอะไร ถ้าต้องการเรซินหลายเกรดจากรุ่นการผลิตเดียว วิธีที่ใช้น้ำจะคัดแยกให้เอง ถ้าต้องการเลี่ยงขั้นตอนตากแห้งในอากาศชื้นของไทย วิธีแห้งช่วยเลี่ยงได้ แต่คุณต้องเลือกตะแกรงให้ถูกขนาด
2. คีฟจากโต๊ะทริมและชาราสแบบคลึงมือ
คีฟบนโต๊ะทริม
ระหว่างทริม หัวเรซินจะร่วงลงบนโต๊ะพร้อมเศษใบเล็กๆ วิธีดั้งเดิมคือวางตะแกรงละเอียดบนโต๊ะผิวเรียบ ซึ่งโต๊ะกระจกใช้ได้ดี หัวเรซินจะตกผ่านตะแกรง ส่วนเศษใบค้างอยู่ด้านบน เมื่อทริมเสร็จก็เก็บเรซินจากใต้ตะแกรง คุณไม่ต้องเปลี่ยนวิธีทริมเลย ตะแกรงแค่ช่วยเก็บเรซินที่ปกติจะถูกเช็ดทิ้งไปพร้อมเศษบนโต๊ะ
คู่มือระบุผ้าไหมสำหรับร่อนเกรดที่เรียกว่า “T-55” แต่ไม่ได้บอกขนาดรู ถ้าต้องการให้ทำซ้ำได้และจดบันทึกได้ ให้ใช้ตะแกรงโมโนฟิลาเมนต์ที่ระบุขนาดรูแทน ตะแกรงชนิดนี้ทอจากเส้นใยเดี่ยวผิวเรียบ และระบุขนาดรูเป็นไมครอน (µm หรือหนึ่งในพันของมิลลิเมตร) ลองตะแกรงหลายขนาดกับวัตถุดิบของคุณเอง เพื่อดูว่าขนาดไหนได้เรซินสะอาดที่สุด
เศษทริมต้องแห้งดีก่อนนำมาร่อน วิธีตากแห้งและการทดสอบด้วยการงอก้าน (ก้านที่แห้งพอจะหักดังเป๊าะ ไม่งอ) อธิบายไว้ในเรื่องการตากแห้งโดยไม่ทำให้ผลผลิตเสียหาย การเก็บเกี่ยว การตากแห้ง และการบ่มในอากาศร้อนของไทย และการเก็บเกี่ยวและการตากแห้งในสภาพอากาศร้อนชื้น
ชาราส
ถ้าทริมด้วยมือ เรซินจะสะสมที่ปลายนิ้ว เทคนิคดั้งเดิมเริ่มจากการขูดเศษใบที่ติดนิ้วออกก่อน จากนั้นถูนิ้วเข้าหากันเหนือถ้วยเล็กๆ จนเรซินจับตัวเป็นเม็ดเล็ก สุดท้ายจึงคลึงเม็ดเล็กๆ รวมกันเป็นก้อนเดียว ชาราสแบบดั้งเดิมถูจากต้นที่ยังไม่ได้ตัด ส่วนแบบโต๊ะทริมใช้หลักการเดียวกันกับวัตถุดิบที่แห้งแล้ว
สุขอนามัย
ผลิตภัณฑ์ที่ทำโดยใช้มือเปล่าสัมผัสไม่ผ่านเกณฑ์สุขอนามัยของ GACP (การปฏิบัติทางการเกษตรและการเก็บเกี่ยวที่ดี ซึ่งเป็นมาตรฐานของฟาร์มกัญชาที่ได้รับการรับรอง) หรือ GMP (หลักเกณฑ์วิธีการที่ดีในการผลิต ซึ่งเป็นมาตรฐานการแปรรูปยา) ดังนั้นจึงไม่ควรใช้วิธีทำชาราสกับวัตถุดิบใดๆ ที่จะส่งต่อให้ผู้อื่น บทความนี้อธิบายไว้เพื่อให้คุณเข้าใจเทคนิคเท่านั้น ไม่ได้แนะนำให้ทำ
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าคุณทริมด้วยมืออยู่แล้ว การวางตะแกรงที่ระบุขนาดไว้ใต้จุดทริมเป็นขั้นตอนที่ถูกที่สุด เริ่มจากตะแกรง 2–3 ขนาดไมครอน แล้วจดว่าขนาดไหนมีเศษสีเขียวปนน้อยที่สุด
3. การร่อนด้วยน้ำแข็งแห้ง: อุปกรณ์
- ตะแกรง ใช้ผ้าไนลอน ห้ามใช้ถุงน่อง เพราะถุงน่องจะขาดเมื่อเขย่าและทำให้เศษพืชร่วงลงไปปนในเรซิน คู่มือเลือกผ้าโดยใช้ตาดูหลังจากลองผ้าหลายลายทอ ส่วนสถานที่ผลิตควรใช้ตะแกรงโมโนฟิลาเมนต์เกรดอาหารหรือเกรดห้องปฏิบัติการที่ระบุขนาดไมครอน ตะแกรงแบบนี้ให้ผลเหมือนเดิมทุกครั้ง บันทึกลงเอกสารได้ และทำความสะอาดได้
- ภาชนะสำหรับเขย่า ใช้กระป๋องโลหะขนาดประมาณ 2 ลิตร ตะแกรงที่ขึงปิดปากกระป๋องจะช่วยให้ก๊าซระบายออกได้ ห้ามปิดฝาสนิทเด็ดขาด
- พื้นรองรับเรซิน ใช้ถาดใหญ่ปูกระดาษไขสำหรับอบขนม วางบนแผ่นทำความร้อนไฟฟ้าที่ตั้งไว้ระดับต่ำ แผ่นทำความร้อนเป็นสิ่งที่ผู้เขียนคู่มือเพิ่มเข้ามาเอง และช่วยแก้ปัญหาที่เกิดขึ้นจริง หัวเรซินที่เพิ่งออกจากน้ำแข็งแห้งจะแข็งและไม่เกาะกัน การอุ่นเล็กน้อยทำให้หัวเรซินนิ่มพอที่จะอัดได้ ถาดควรอุ่นแค่นิดๆ เท่านั้น
- น้ำแข็งแห้ง พร้อมถุงซิปล็อกสำหรับช่องแช่แข็งและค้อนสำหรับทุบ
หมายเหตุผู้แปล: ในไทย น้ำแข็งแห้งมักซื้อจากผู้จำหน่ายก๊าซอุตสาหกรรมหรือผู้ขายน้ำแข็ง น้ำแข็งแห้งระเหิดเป็นก๊าซตลอดเวลา แม้จะอยู่ในกล่อง จึงควรซื้อให้ใกล้เวลาที่จะใช้ ให้ขนส่งในกล่องเก็บความเย็นที่ไม่ได้ปิดสนิทจนอากาศผ่านไม่ได้ ห้ามขนในห้องโดยสารรถยนต์ที่ปิดมิดชิด ตอนที่ 2 จะอธิบายเหตุผล ตะแกรงโมโนฟิลาเมนต์ที่ระบุขนาดมีขายในรูปถุงกรองหรือตะแกรงร่อนสำหรับห้องปฏิบัติการ ลองถามบริษัทที่จำหน่ายอุปกรณ์ห้องปฏิบัติการ หรือถามสมาชิกคนอื่นในบอร์ดอุปกรณ์และวัสดุสิ้นเปลือง ว่าหาซื้อได้จากที่ไหน
สิ่งที่ควรทำ: ก่อนซื้ออุปกรณ์ ให้เขียนรายการตามข้างบนแล้วติ๊กทีละข้อ อย่าเริ่มทำถ้ายังไม่มีตะแกรงที่ระบุขนาดไมครอนและภาชนะที่ไม่มีฝา
4. การร่อนด้วยน้ำแข็งแห้ง: ขั้นตอนทีละขั้น
ใช้น้ำแข็งแห้งเท่าไร คู่มือใช้น้ำแข็งแห้ง 0.25–0.5 กิโลกรัมต่อวัตถุดิบ 30–60 กรัม คิดเป็นประมาณ น้ำแข็งแห้ง 8 ส่วนต่อวัตถุดิบ 1 ส่วนโดยน้ำหนัก ตามอัตราส่วนนี้ น้ำแข็งแห้ง 0.5 กิโลกรัมใช้กับวัตถุดิบได้ประมาณ 60 กรัม และ 1 กิโลกรัมใช้ได้ประมาณ 120 กรัม
- อุ่นถาด วางถาดที่ปูกระดาษไขไว้บนแผ่นทำความร้อนประมาณ 20 นาที
- เตรียมวัตถุดิบ หักวัตถุดิบเป็นชิ้นเล็ก และเอาก้านออกให้หมดเท่าที่ทำได้ เพราะก้านจะทำให้ตะแกรงขาด จากนั้นใส่วัตถุดิบลงในกระป๋อง
- ทุบน้ำแข็งแห้ง ในถุงซิปล็อกด้วยค้อน โดยสวมอุปกรณ์ป้องกันดวงตา ใส่น้ำแข็งแห้งที่ทุบแล้วไว้บนวัตถุดิบ แล้วรัดตะแกรงปิดปากกระป๋องด้วยหนังยางให้ตึง
- เขย่า กระป๋องเหนือกระดาษไข โดยคว่ำกระป๋องลงระหว่างเขย่า ถ้าตะแกรงหย่อน เศษใบจะหลุดผ่านลงมา คู่มือเขย่าประมาณ 3 นาทีสำหรับวัตถุดิบ 30 กรัม
- รอให้เรซินอุ่นขึ้น ใช้ถาดอีกใบครอบเรซินไว้ประมาณ 10 นาที เพื่อให้หัวเรซินที่เย็นจัดนิ่มลง จากนั้นจึงอัด (ดูหัวข้อ 5)
เรซินที่อัดไม่ติด บางพันธุ์ปลูก (cultivar) ให้ผงที่ไม่จับตัวกัน คู่มือแก้ปัญหานี้โดยกวนผงในน้ำสะอาดที่เย็นสักครู่ แล้วกรองผ่านตัวกรองละเอียด ซับให้แห้ง ปั้นเป็นก้อน และตากแห้งอย่างน้อย 2 วัน ขั้นตอนนี้เติมน้ำกลับเข้าไป ทั้งที่วิธีแห้งตั้งใจจะไม่ใช้น้ำ ในไทยความชื้นสัมพัทธ์มักอยู่ที่ 80–90% การตากในอากาศห้อง 2 วันจึงเสี่ยงขึ้นราจริงๆ ถ้าจำเป็นต้องใช้ขั้นตอนนี้ ให้ทำให้แห้งเร็วโดยเปิดพัดลมเป่าหรือตากในห้องที่มีเครื่องลดความชื้น จากนั้นส่งตัวอย่างจากรุ่นการผลิตนั้นไปตรวจเชื้อจุลินทรีย์ที่ห้องปฏิบัติการ
หมายเหตุผู้แปล: ในห้องที่ 30–35 °C น้ำแข็งแห้งจะระเหิดเป็นก๊าซเร็วกว่าในพื้นที่อากาศเย็น ปริมาณเท่าเดิมจึงหมดเร็วกว่า เมื่อเรซินที่เย็นจัดอุ่นขึ้น มันจะดึงความชื้นจากอากาศชื้นเข้ามา เหมือนหยดน้ำที่เกาะด้านนอกแก้วน้ำเย็น การครอบเรซินไว้ระหว่างรอให้อุ่นขึ้นตามขั้นตอนที่ 5 ช่วยลดปัญหานี้ได้ ในอากาศร้อนของไทย ถาดอาจอุ่นอยู่แล้วโดยไม่ต้องใช้แผ่นทำความร้อน ให้ใช้มือแตะเช็กดู เพราะต้องการให้ถาดอุ่นแค่นิดๆ ถ้าไฟดับ แผ่นทำความร้อนจะหยุดทำงาน แต่ในห้องที่อุ่นอยู่แล้ว เรื่องนี้มีผลน้อยกว่าในห้องที่หนาว
สิ่งที่ควรทำ: รอบแรกให้ทำรุ่นเล็กๆ ใช้วัตถุดิบประมาณ 30 กรัม แล้วจดน้ำหนักน้ำแข็งแห้ง เวลาเขย่า ขนาดตะแกรง และปริมาณเรซินที่ได้ บันทึกเหล่านี้จะบอกคุณว่ารอบต่อไปควรปรับอะไร
ก่อนร่อนด้วยน้ำแข็งแห้งทุกครั้ง ให้อ่านส่วนความปลอดภัยในตอนที่ 2 โดยสรุปคือ ทำงานในที่ที่อากาศถ่ายเทดีหรือกลางแจ้งเท่านั้น สวมถุงมือกันความเย็นและอุปกรณ์ป้องกันดวงตา และห้ามใส่น้ำแข็งแห้งไว้ในภาชนะที่ปิดสนิท
5. การอัดและการพักเรซิน
- การอัด ถ้าปริมาณน้อยใช้มืออัดได้ คู่มืออัดครั้งละ 1–4 กรัม โดยนวดเรซินเข้าไปที่มุมถุงซิปล็อก หรือจะใช้เครื่องอัดก็ได้ ระหว่างอัดทีละส่วน ให้ปิดเรซินที่เหลือไว้เสมอ
- ความร้อน วิธีอัดส่วนใหญ่ใช้ความร้อนเล็กน้อย ถ้าต้องการอัดด้วยความร้อนและแรงกด ดูเรื่องโรซิน (rosin)
- เครื่องอัดแบบดัดแปลง แม่แรงไฮดรอลิกหรือแม่แรงยกรถสร้างแรงกดสูงมาก และไม่ได้ออกแบบมาสำหรับงานนี้ ให้ใช้แม่พิมพ์อัดที่ทำมาเพื่องานนี้ และเอามือออกให้พ้นจุดที่มีแรงกด
- เครื่องเคลือบบัตร คู่มือสำหรับการทำปริมาณน้อยบางฉบับดัดแปลงเครื่องเคลือบบัตรที่ใช้ในสำนักงาน แต่ซองเคลือบไม่ใช่วัสดุสำหรับสัมผัสอาหาร จึงไม่ควรนำมาให้ความร้อนกับสิ่งที่คนจะนำไปใช้ ไม่แนะนำวิธีนี้
- การพัก เรซินที่เพิ่งอัดเสร็จจะอุ่นกว่าอุณหภูมิห้องและยังคายความชื้นอยู่ คู่มือวางเรซินไว้ในชามแบบเปิดประมาณ 30 นาที แล้วใส่โหลปิดสนิทเก็บไว้ในที่มืด 3–4 วัน การพักสั้นๆ ก่อนเก็บในภาชนะปิดสนิทเป็นวิธีที่ทำกันทั่วไป และมีประโยชน์ที่ชัดเจนเพียงข้อเดียว คือช่วยให้ความชื้นกระจายทั่วทั้งก้อน ประโยชน์อื่นที่มีคนอ้างกันยังไม่มีหลักฐานพิสูจน์
สิ่งที่ควรทำ: ใช้เครื่องอัดที่ทำมาเพื่องานนี้ พักเรซินแต่ละก้อนในที่เปิด 30 นาที แล้วเก็บในโหลปิดสนิทในที่มืด 3–4 วัน
6. การเลือกต้นและการประเมินคุณภาพเรซิน
รูปร่างก้านไทรโคม คู่มืออ้างว่าก้านไทรโคมมี 2 แบบ คือแบบ “งอเป็นตะขอ” และแบบ “ตรง” โดยบอกว่าแบบตะขอจะดึงเศษใบและก้านผ่านตะแกรงลงมาด้วย คู่มือจึงสรุปว่าเรซินที่สะอาดที่สุดมาจากสายพันธุ์ที่ก้านส่วนใหญ่เป็นแบบตรง แต่ไม่พบงานวิจัยด้านโครงสร้างพืชที่ตีพิมพ์แล้วฉบับใดที่แบ่งไทรโคมกัญชาแบบนี้ หรือที่เชื่อมรูปร่างก้านกับความบริสุทธิ์ของเรซิน ให้ถือว่าเป็นข้อสังเกตส่วนตัวของผู้เขียนคู่มือ คำอธิบายนี้ฟังดูมีเหตุผล แต่ยังไม่ใช่กฎที่พิสูจน์แล้วสำหรับใช้เลือกต้น
ข้อที่เชื่อถือได้มากกว่าคือ แต่ละสายพันธุ์ให้เรซินสะอาดในปริมาณที่ต่างกันมาก บางพันธุ์เหมาะกับการแยกด้วยน้ำ บางพันธุ์เหมาะกับการร่อนแห้ง และบางพันธุ์ให้เรซินส่วนใหญ่ติดอยู่ที่นิ้ว การดูช่อดอกบอกไม่ได้ว่าต้นไหนเป็นแบบไหน ต้องทดลองทำรุ่นเล็กๆ จากต้นที่เป็นตัวเลือกแต่ละต้นจึงจะรู้
สัญญาณบอกคุณภาพ คนทำแฮชใช้หลักสังเกตคร่าวๆ 2 ข้อ ข้อแรกคือสี เรซินสีทองอ่อนดีกว่าสีเขียวอมน้ำตาล ข้อที่สองคือลักษณะเมื่อโดนความร้อน เรซินบริสุทธิ์จะละลายและเดือดเป็นฟอง ส่วนเรซินที่มีเศษพืชปนมักไหม้เกรียม สัญญาณทั้งสองข้อนี้พิสูจน์ความบริสุทธิ์หรือปริมาณแคนนาบินอยด์ไม่ได้ สิ่งที่พิสูจน์ได้มีเพียงผลตรวจจากห้องปฏิบัติการและใบรับรองผลการวิเคราะห์ (COA ซึ่งเป็นรายงานผลตรวจที่แล็บออกให้เป็นลายลักษณ์อักษร)
สิ่งที่ควรทำ: สำหรับต้นที่กำลังพิจารณาแต่ละต้น ให้ทดลองทำรุ่นเล็กๆ ด้วยทุกวิธีที่คุณทำได้อย่างถูกกฎหมาย แล้วจดพันธุ์ปลูก ขนาดตะแกรง และปริมาณเรซินที่ได้ต่อวัตถุดิบ 100 กรัม ส่งตัวอย่างที่ดีที่สุดไปตรวจที่แล็บ ก่อนตัดสินใจว่าจะเก็บต้นไหนไว้
อ่านต่อตอนที่ 2: น้ำแข็งแห้ง ดราย ซิฟท์ และชาราส: อันตรายจากคาร์บอนไดออกไซด์และความเย็นจัด วัตถุดิบขึ้นรา กฎหมายไทย และเช็กลิสต์ (ตอนที่ 2 จาก 2)