ความเสียหายจากไรในกัญชาส่วนใหญ่มาจากไร 3 ชนิด ได้แก่ ไรแดงสองจุด (two-spotted spider mite) ไรขาว (broad mite) และไรสนิม (russet mite) หัวข้อนี้อธิบาย 3 เรื่องที่คุณต้องรู้เพื่อรับมือกับไรเหล่านี้
- วิธีแยกว่าเป็นไรชนิดไหน จะได้ไม่เสียเงินซื้อผลิตภัณฑ์ที่ไม่ตรงกับศัตรูพืชที่เจอ
- วงจรชีวิตของไรเป็นตัวกำหนดว่าควรพ่นเมื่อไร
- ทางเลือกด้านชีววิธีและสารเคมีที่ใช้ได้จริงกับพืชที่คนจะนำไปสูบหรือสูดไอ (vaporise)
ขั้นที่ 1: ดูให้แน่ว่าเป็นไรชนิดไหน
คุณต้องระบุชนิดไรก่อน เพราะไรทั้ง 3 ชนิดมีพฤติกรรมต่างกัน แต่ละชนิดทำลายต้นคนละส่วน และมองเห็นยากง่ายไม่เท่ากัน
| ไรแดงสองจุด | ไรขาวและไรสนิม | |
|---|---|---|
| ขนาด | มองเห็นได้ด้วยแว่นขยายพกพาราคาถูก (loupe หรือกล้องส่องพระ) | เล็กกว่ามาก มองด้วยแว่นขยายธรรมดาได้ยาก ควรใช้กล้องจุลทรรศน์ในการระบุชนิด |
| อาการเกิดที่ส่วนไหน | ใบแก่ | ไรขาว: ยอดอ่อนและช่อดอก ไรสนิม: มักเริ่มที่ใบล่างและลำต้น |
| สิ่งที่เห็น | จุดประ (จุดซีดเล็ก ๆ ตรงที่ไรดูดกินใบ) และใยบาง ๆ | ไรขาว: ยอดอ่อนบิดงอและแข็งกระด้าง ปลายใบมันวาวหรือม้วน ไรสนิม: ใบและลำต้นเป็นสีบรอนซ์คล้ายสนิม ขอบใบม้วนขึ้น |
| มักถูกเข้าใจผิดว่าเป็น | — | ปัญหาธาตุอาหาร หรือความเครียดจากความร้อน |
ไรขาวและไรสนิมมักถูกมองข้าม เพราะอาการคล้ายปัญหาการให้ปุ๋ยหรือปัญหาความร้อน คุณจึงอาจไปปรับสูตรปุ๋ยหรือปรับแอร์แทน ระหว่างนั้นไรก็ลามต่อไปเรื่อย ๆ
สิ่งที่ควรทำ:
- ใช้แว่นขยาย 10x–20x ส่องใบแก่หาจุดประและใย วิธีนี้ช่วยให้คุณพบไรแดงก่อนที่ใยจะลามออกไป
- ถ้ายอดอ่อนบิดงอ ปลายใบมันวาวหรือม้วน หรือใบและลำต้นกลายเป็นสีบรอนซ์ ให้ส่องยอดและใบที่มีอาการด้วยกำลังขยายสูงกว่านี้มากก่อนจะปรับสูตรปุ๋ย กล้องจุลทรรศน์เป็นวิธีที่เชื่อถือได้ที่สุดในการระบุไรขาวและไรสนิม ขั้นตอนนี้บอกได้ว่าไรเป็นต้นเหตุหรือไม่ คุณจะได้ไม่ต้องไปแก้ปัญหาธาตุอาหารที่ต้นไม่ได้เป็นจริง
หมายเหตุผู้แปล: ในห้องปลูกที่ไทยซึ่งร้อน 30–35 °C คนมักโทษว่ายอดบิดงอเพราะความร้อน ให้ส่องยอดด้วยกำลังขยายสูงก่อนจะสรุปว่าเป็นเพราะความร้อน แว่นขยายธรรมดามักมองไรขาวหรือไรสนิมได้ไม่ชัด แต่เลนส์ขยายแบบหนีบกล้องมือถือหรือกล้องจุลทรรศน์ USB มองเห็นได้ ถ้าอยากรู้ว่าสมาชิกคนอื่นใช้แบบไหน ให้ถามในหมวดอุปกรณ์และวัสดุ ถ้ายังไม่แน่ใจ ให้โพสต์ภาพระยะใกล้ที่ชัดเจนในหมวดห้องพยาบาลต้นไม้ และบอกด้วยว่าใช้กำลังขยายเท่าไร
ขั้นที่ 2: พ่นเป็นชุดหลายครั้ง เพราะไข่รอดจากสารพ่นส่วนใหญ่
สารพ่นกำจัดไรส่วนใหญ่ออกฤทธิ์แบบสัมผัสตัว (contact) คือฆ่าได้เฉพาะไรที่โดนละอองโดยตรง และแทบไม่มีฤทธิ์ตกค้างบนใบ สารพ่นกลุ่มนี้ส่วนใหญ่ฆ่าไข่ไรไม่ได้
พ่นครั้งเดียวจึงฆ่าได้แค่ตัวเต็มวัย จากนั้นไข่จะฟักออกมาเป็นไรรุ่นใหม่ ด้วยเหตุนี้ จำนวนวันระหว่างการพ่นแต่ละครั้งจึงสำคัญกว่าการเลือกว่าจะใช้ผลิตภัณฑ์ตัวไหน
สิ่งที่ควรทำ:
- วางแผนพ่นเป็นชุดหลายครั้ง ไม่ใช่พ่นครั้งเดียว กำหนดวันพ่นครั้งถัดไปให้โดนไรที่ฟักหลังการพ่นครั้งก่อน ก่อนที่มันจะโตพอวางไข่ได้ ในสภาพร้อนและแห้ง ไรแดงสองจุดครบวงจรชีวิตได้ในราว 7 วัน ช่วงห่างระหว่างการพ่นจึงต้องสั้นกว่านั้น ถ้าฉลากผลิตภัณฑ์ระบุระยะห่างไว้ ให้ทำตามฉลาก
- ทำเครื่องหมายใบที่มีไรไว้สักสองสามใบ นับไรที่ยังมีชีวิตบนใบเหล่านั้นก่อนพ่นทุกครั้ง และจดวันที่พ่นทุกครั้ง วิธีนี้บอกได้ว่าจำนวนไรลดลงต่อเนื่องระหว่างรอบพ่น หรือกลับมาเพิ่มอีก
- ถ้าจำนวนไรกลับมาเพิ่มหลังพ่นได้ไม่กี่วัน แปลว่าไข่ฟักแล้ว ให้ร่นช่วงห่างให้สั้นลง หรือเพิ่มการพ่นอีกครั้งภายในขอบเขตที่ฉลากอนุญาต
หมายเหตุผู้แปล: ไรเจริญเติบโตเร็วขึ้นเมื่ออากาศร้อน ระยะห่างการพ่นที่เหมาะกับห้องปลูกอากาศเย็นในยุโรปอาจยาวเกินไปสำหรับห้องที่ร้อน 32 °C ในไทย ให้นับไรตามวิธีข้างต้น ตัวเลขที่นับได้จะบอกว่าช่วงห่างที่คุณใช้สั้นพอสำหรับสภาพห้องของคุณเองหรือไม่
ขั้นที่ 3: ปรับสภาพอากาศ เพราะไรขยายพันธุ์เร็วที่สุดในอากาศอุ่น แห้ง และนิ่ง
ไรขยายพันธุ์เร็วที่สุดในอากาศอุ่นและแห้งที่ไม่มีลมไหลเวียน ถ้าห้องของคุณยังเป็นแบบนั้นอยู่ ไรจะกลับมาอีกระหว่างรอบพ่น การแก้ปัญหาไรจึงมักต้องแก้สภาพอากาศในห้องไปพร้อมกัน
สิ่งที่ควรทำ:
- วัดอุณหภูมิและความชื้นที่ระดับความสูงของทรงพุ่ม ทั้งกลางวันและกลางคืน ต่อเนื่อง 1 สัปดาห์ คุณจะรู้ว่าช่วงเวลาไหนห้องร้อนและแห้งที่สุด
- เพิ่มการไหลเวียนอากาศจนใบขยับเบา ๆ ทั่วทั้งทรงพุ่ม รวมถึงตามมุมห้อง เพื่อกำจัดจุดอับลมที่ไรเพิ่มจำนวนเร็วที่สุด
- ปรับห้องให้พ้นจากสภาพร้อนและแห้งเท่าที่ทำได้ แต่อย่าเพิ่มความชื้นในระยะออกดอกจนเสี่ยงเชื้อรามากขึ้น อ่านเรื่องอุณหภูมิกับความชื้นส่งผลร่วมกันอย่างไรได้ที่ค่าความต่างของความดันไอ (VPD)
หมายเหตุผู้แปล: สภาพอากาศในไทยเป็นปัญหาได้ทั้งสองทาง ช่วงเดือนที่ร้อนและแห้งก่อนเข้าหน้าฝน ต้นที่ปลูกกลางแจ้งและในโรงเรือนจะอยู่ในอากาศแบบที่ไรชอบพอดี ในห้องปลูกในร่ม แอร์ทำให้อากาศแห้งได้ทุกฤดู เมื่อไฟดับ พัดลมจะหยุดและห้องจะร้อนขึ้น ไรจึงได้อากาศร้อนและนิ่ง ส่วนหน้าฝนอากาศชื้นอยู่แล้ว อย่าดันความชื้นให้สูงขึ้นอีกในช่วงปลายการออกดอก เพราะจะเพิ่มความเสี่ยงของโรคเน่าช่อดอก (โบไทรทิส) และราแป้ง ให้เทียบบันทึกสภาพอากาศกับระยะการเติบโตของพืชก่อนจะเปลี่ยนอะไร
ขั้นที่ 4: เลือกวิธีที่ใช้ได้กับพืชที่คนจะสูดเข้าปอด
ทางเลือกมี 2 แบบ:
- การควบคุมโดยชีววิธี (biological control) คือการใช้สิ่งมีชีวิตจัดการไร เช่น ไรตัวห้ำที่กินไรศัตรูพืช
- ทางเลือกด้านสารเคมี ได้แก่ สารกำจัดไร (acaricide — ผลิตภัณฑ์ที่ผลิตมาเพื่อฆ่าไรโดยเฉพาะ) และน้ำยาล้างใบ
ช่อดอกกัญชาจะถูกเผาหรือให้ความร้อนแล้วสูดเข้าไป สิ่งที่ผลิตภัณฑ์ทิ้งไว้บนดอกจึงสำคัญกว่าในพืชอาหารหลายชนิด คำถามจึงไม่ใช่แค่ “ฆ่าไรได้ไหม” แต่ต้องถามด้วยว่า “ใช้กับพืชนี้ในระยะนี้ได้โดยไม่เหลือสารตกค้างบนดอกหรือไม่”
สิ่งที่ควรทำ:
- อ่านฉลากก่อนซื้อ ตรวจว่าฉลากครอบคลุมพืชและระยะการเติบโตของคุณ ดูระยะห่างการพ่น และต้องเว้นนานเท่าไรก่อนเก็บเกี่ยว ข้อมูลนี้บอกว่าคุณใช้ผลิตภัณฑ์นั้นได้หรือไม่ และใช้ได้ถึงสัปดาห์ไหน
- จัดการไรให้จบตั้งแต่ระยะเจริญเติบโตทางลำต้นเมื่อทำได้ เพราะเมื่อเริ่มออกดอก ทางเลือกจะแคบลง
- ถ้าคุณขายหรือส่งออกช่อดอก ให้ส่งตรวจสารตกค้าง อ่านสารพิษตกค้างจากสารกำจัดศัตรูพืชในกัญชา เพื่อดูว่าแล็บตรวจอะไร และทำไมล็อตที่ปนเปื้อนมักแก้ไขให้ผ่านเกณฑ์ไม่ได้
หมายเหตุผู้แปล: ในประเทศไทย ให้ใช้เฉพาะสารกำจัดศัตรูพืชที่ขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร และใช้ตามที่ฉลากระบุ ตอนนี้ยังไม่มีรายชื่อผลิตภัณฑ์ที่อนุมัติให้ใช้กับกัญชาโดยเฉพาะ อ่านสารที่พ่นบนกัญชาได้ตามกฎหมายภายใต้ GACP ของไทย ก่อนเลือก และตรวจสถานะการขึ้นทะเบียนของทุกผลิตภัณฑ์ด้วยตัวเอง รวมถึงผลิตภัณฑ์ที่มีรีวิวในหัวข้อที่ลิงก์ไว้ด้านล่าง
หมายเหตุผู้แปล: ในอากาศร้อนแบบไทย ไรตัวห้ำทำงานได้ต่างไปจากในสภาพอากาศที่เย็นกว่า การเปรียบเทียบไรตัวห้ำ 2 ชนิดที่ 30–32 °C แสดงให้เห็นว่าการเลือกชนิดสำคัญแค่ไหน ตรวจให้แน่ว่าชนิดที่คุณต้องการมีขายในไทยจริงก่อนจะวางแผนโดยพึ่งมัน ส่วนวิธีใช้ตัวห้ำร่วมกับผลิตภัณฑ์จุลินทรีย์และการสลับกลุ่มสารพ่น อ่านได้ที่การจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสาน (IPM) ตอนที่ 2 ถ้าต้องการหาแหล่งซื้อตัวห้ำ ให้ถามตัวแทนจำหน่ายอย่างเป็นทางการของผลิตภัณฑ์นั้นในไทย หรือถามสมาชิกในหัวข้อนั้น
ขั้นที่ 5: กันไรไว้นอกห้องเมื่อนำกิ่งชำเข้ามา
หมายเหตุผู้แปล: กิ่งชำ (clone) และต้นแม่จากฟาร์มอื่นเป็นช่องทางที่ไรเข้าห้องปลูกบ่อย ไรขาวและไรสนิมยิ่งหลุดเข้ามาได้ง่าย เพราะถ้าไม่ใช้กำลังขยายสูงก็มองไม่เห็น ต้นเหล่านี้ยังอาจนำไวรอยด์แฝงฮอป (hop latent viroid, HLVd) เข้ามาด้วย และอาจไม่ใช่สายพันธุ์ที่ผู้ขายรับปากไว้ ให้แยกต้นใหม่ทุกต้นไว้ในพื้นที่ต่างหากอย่างน้อย 2 สัปดาห์ก่อนนำเข้าห้องหลัก และแยกนานกว่านั้นถ้าพบศัตรูพืช ระหว่างนั้นให้ส่องใบและยอดด้วยกำลังขยายสูง คุณจะได้พบไรก่อนที่มันจะไปถึงต้นในห้องหลัก การจัดการศัตรูพืชแบบผสมผสาน (IPM) ตอนที่ 1 อธิบายวิธีจัดพื้นที่กักกันและวิธีจดบันทึกการสำรวจ
อ่านต่อ
- คู่มือไรแดงและเพลี้ยไฟที่ลิงก์ไว้ตอนต้นหัวข้อนี้ (หัวข้อ 1236): การระบุชนิด วงจรชีวิต และการควบคุมโดยชีววิธี
- รีวิว: MITETECH™ BIO ACARICIDE (SV Biotech — ประเทศไทย)
- รีวิว: Dr. Schimmel S.M.T Plant & Leaf Wash
ถามเรื่องไรไว้ใต้หัวข้อนี้
โพสต์คำถามเป็นข้อความตอบกลับใต้หัวข้อนี้ พร้อมข้อมูลต่อไปนี้:
- ภาพถ่ายใต้ท้องใบและยอดอ่อน
- กำลังขยายที่ใช้ส่อง
- อุณหภูมิและความชื้นทั้งกลางวันและกลางคืน
- สิ่งที่พ่นไปและวันที่พ่น
เมื่อมีข้อมูลเหล่านี้ สมาชิกคนอื่นจะช่วยระบุชนิดไรและตรวจระยะห่างการพ่นของคุณได้