หมวดนี้ว่าด้วยเรื่องการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อคือการปลูกต้นกัญชาต้นใหม่จากชิ้นเนื้อเยื่อพืชขนาดเล็กมาก ในขวดที่ปิดสนิทและปลอดเชื้อ ผู้ปลูกส่วนใหญ่ปักชำกิ่งในถาดให้ออกราก แต่ในการเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ เราใช้ขวดที่มีวุ้นอาหารปลอดเชื้อแทนถาดชำ
กระทู้ในหมวดนี้แบ่งเป็น 5 เรื่อง:
- สูตรอาหารเลี้ยงเนื้อเยื่อ “อาหาร” ในที่นี้คือวุ้นที่ชิ้นเนื้อเยื่อเติบโตอยู่ ในวุ้นมีธาตุอาหาร น้ำตาลซึ่งเป็นแหล่งพลังงาน และฮอร์โมนพืช
- สัดส่วนฮอร์โมน สัดส่วนของฮอร์โมนในวุ้นเป็นตัวกำหนดว่าเนื้อเยื่อจะแตกยอดหรือออกราก ถ้าปรับสัดส่วนนี้ เนื้อเยื่อจะเข้าสู่ขั้นถัดไป
- การควบคุมการปนเปื้อน คือการกันไม่ให้แบคทีเรียและสปอร์เชื้อราเข้าไปในขวด
- การปรับสภาพต้นอ่อน (acclimatisation) คือการค่อย ๆ ย้ายต้นอ่อน (ต้นเล็กที่มีรากแล้วซึ่งเลี้ยงในขวด) กลับไปปลูกในดินและอยู่ในอากาศภายนอก
- การเลี้ยงเนื้อเยื่อเจริญ (meristem) เนื้อเยื่อเจริญคือจุดเจริญเล็ก ๆ ที่ปลายยอดสุด ผู้ปลูกจะตัดปลายยอดนี้ออกมาเลี้ยงในขวด เพื่อให้สายพันธุ์นั้นปลอดไวรัสและไวรอยด์ ไวรอยด์คืออนุภาคก่อโรคที่เล็กกว่าไวรัสเสียอีก ไวรอยด์ที่รู้จักกันมากที่สุดในกัญชาคือไวรอยด์ฮอปแฝง (hop latent viroid, HLVd)
ทำไมต้องขยายพันธุ์จากเนื้อเยื่อแทนการปักชำ
มีเหตุผล 2 ข้อ คือ การเก็บรักษาสายพันธุ์ และการรักษาต้นให้ปลอดโรค
การเก็บรักษาสายพันธุ์ ขวดเนื้อเยื่อทั้งชุดวางได้บนชั้นเดียว แต่ถ้าจะเก็บสายพันธุ์เดียวกันไว้ด้วยการปักชำ คุณต้องมีห้องต้นแม่ ห้องต้นแม่คือห้องที่เลี้ยงต้นแม่พันธุ์ไว้ในระยะทำใบอย่างเดียว เพื่อใช้ตัดกิ่งไปปักชำ ชั้นวางขวดหนึ่งชั้นใช้พื้นที่น้อยกว่ามาก เมื่อเทียบกับห้องที่เต็มไปด้วยต้นไม้ซึ่งต้องเปิดไฟ รดน้ำ และตัดแต่งกิ่ง
คุณยังเก็บขวดเนื้อเยื่อแบบ “โตช้า” ได้ด้วย คือเก็บขวดไว้ในสภาพที่ทำให้เนื้อเยื่อโตช้ามาก แบบนี้ขวดจะอยู่ได้นานก่อนต้องย้ายไปวุ้นอาหารใหม่
โรค การติดเชื้อบางชนิดเป็นแบบทั่วต้น หมายความว่าไวรัสหรือไวรอยด์อยู่ในน้ำเลี้ยงและในเซลล์ของต้น ไม่ได้อยู่บนผิวใบ สารพ่นใด ๆ จึงเข้าไปไม่ถึง การเลี้ยงเนื้อเยื่อเจริญเป็นวิธีมาตรฐานที่ใช้กู้สายพันธุ์จากการติดเชื้อแบบนี้ เพราะจุดเจริญเล็ก ๆ ที่ปลายยอดมักมีไวรัสหรือไวรอยด์น้อยมากหรือไม่มีเลย ต้นที่เลี้ยงขึ้นมาใหม่จากปลายยอดนั้นจึงอาจปลอดเชื้อได้ แต่ต้องส่งตรวจก่อนจึงจะถือว่าปลอดเชื้อจริง
สิ่งที่ควรทำ: จดรายชื่อสายพันธุ์ทั้งหมดที่คุณจะเสียไป ถ้าต้นแม่พันธุ์ต้นเดียวตายหรือติดเชื้อ รายชื่อนี้จะบอกว่าสายพันธุ์ไหนต้องมีสำรองก่อน จะสำรองเป็นขวดเนื้อเยื่อ หรือเป็นต้นแม่พันธุ์ต้นที่สองที่เลี้ยงไว้อีกห้องหนึ่งก็ได้
ความสะอาดในการทำงานเป็นตัวตัดสินว่าแล็บจะรอดหรือไม่
น้ำตาลในวุ้นไม่ได้เลี้ยงแค่เนื้อเยื่อพืช แต่เลี้ยงแบคทีเรียและเชื้อราด้วย สปอร์เพียงตัวเดียวที่หลุดเข้าขวดก็โตคลุมเนื้อเยื่อจนตายได้ ขวดที่เสียแทบทั้งหมดเสียเพราะการปนเปื้อน และต้นเหตุมักมาจากวิธีทำงานของคนที่โต๊ะปลอดเชื้อ (พื้นที่ทำงานสะอาดสำหรับเปิดขวดและตัดเนื้อเยื่อ) แทบไม่เคยมาจากสูตรอาหาร
สิ่งที่ควรทำ: บันทึกข้อมูลทุกขวด ได้แก่ วันที่ ใครเป็นคนตัด และใช้วุ้นอาหารจากรุ่นการผลิตไหน เมื่อมีขวดปนเปื้อน บันทึกนี้จะบอกได้ว่าปัญหาเกิดซ้ำกับคนคนเดียว วันเดียว หรือวุ้นรุ่นเดียว คุณจะรู้ว่าต้องแก้ที่วิธีทำงานหรือที่วุ้นอาหาร
การปรับสภาพต้นอ่อน: ขั้นตอนที่คนมักประเมินต่ำไป
ในขวด ต้นอ่อนอยู่ในความชื้นสูงมากและกินน้ำตาลจากวุ้นอาหาร ต้นจึงมี 2 ส่วนที่ไม่พัฒนาเต็มที่ ส่วนแรกคือปากใบทำงานได้ไม่ดี ปากใบคือรูเล็ก ๆ บนใบที่ปิดเพื่อกันการเสียน้ำ ส่วนที่สองคือรากไม่มีขนรากที่ทำงานได้ ขนรากคือขนเส้นเล็กที่ทำหน้าที่ดูดน้ำ
เมื่อออกจากขวด ใบจะเสียน้ำเร็ว แต่รากดูดน้ำมาทดแทนไม่ทัน ถ้าย้ายต้นอ่อนออกเร็วเกินไป ต้นอาจเกิดอาการเหี่ยวและตายภายในบ่ายเดียว งานแล็บหลายสัปดาห์ก็สูญเปล่า
สิ่งที่ควรทำ: ลดความชื้นรอบต้นอ่อนทีละขั้น เช่น เปิดฝาครอบเก็บความชื้นให้กว้างขึ้นทีละนิดทุกวัน หลังลดแต่ละขั้นให้สังเกตว่าต้นเหี่ยวหรือไม่ วิธีนี้ทำให้ปากใบและรากมีเวลาเริ่มทำงานก่อนที่ต้นจะต้องพึ่งมันจริง ๆ ให้ลองย้ายต้นอ่อนออกมาสักสองสามต้นก่อนย้ายทั้งรุ่น ถ้าพลาด คุณจะเสียต้นไปแค่ไม่กี่ต้น
ไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้: สิ่งที่ต้องตรวจสอบก่อนเริ่ม
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องแล็บและการตรวจ เรายังหาข้อมูลยืนยันไม่ได้ว่าในไทยตอนนี้มีห้องแล็บใดรับวัสดุกัญชาไปเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อ ใช้การเลี้ยงเนื้อเยื่อเจริญกำจัดเชื้อออกจากสายพันธุ์ หรือรับฝากเก็บขวดเนื้อเยื่อ และยังยืนยันไม่ได้ว่ามีบริการตรวจ HLVd ในกัญชาเชิงพาณิชย์ในไทย ถ้าคุณหาแล็บได้ ให้ถามก่อนส่งวัสดุพืชว่าแล็บถือใบอนุญาตประเภทใด ถ้าหาบริการเหล่านี้ไม่ได้ ให้พึ่งสิ่งที่คุณควบคุมเองได้ เลี้ยงต้นแม่พันธุ์ต้นที่สองของทุกสายพันธุ์สำคัญไว้ในอีกห้องหนึ่ง ต้นไหนแคระแกร็นผิดปกติหรือโตอ่อนแอ ให้ย้ายออกจากห้องหลัก แบบนี้การติดเชื้อครั้งเดียวจะไม่ลามไปทุกต้นที่คุณใช้ตัดกิ่งปักชำ
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องการซื้อกิ่งชำหรือต้นอ่อนจากฟาร์มอื่น ต้นจากฟาร์มอื่นอาจพาศัตรูพืชอย่างตัวไรเข้ามา พาไวรอยด์อย่าง HLVd เข้ามา หรืออาจไม่ใช่สายพันธุ์ที่ตกลงซื้อ ต้นที่รับมาจากที่อื่นทุกต้นให้แยกไว้ห่างจากห้องหลัก และเฝ้าดูก่อนจะตัดกิ่งไปปักชำ จะได้มีเวลาให้ปัญหาแสดงออกมาก่อนลามถึงต้นแม่พันธุ์ของคุณเอง
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องความร้อนและไฟดับ พื้นที่ปลูกในไทยหลายแห่งร้อนถึง 30–35 °C ถ้าไม่มีระบบทำความเย็น ขวดบนชั้นต้องพึ่งเครื่องปรับอากาศ เมื่อไฟดับ ความเย็นก็หยุด ห้องเลี้ยงเนื้อเยื่อจะร้อนขึ้น ให้วางขวดไว้ในห้องที่เย็นที่สุดของอาคาร ห่างจากผนังด้านนอกและหน้าต่าง ใช้เทอร์โมมิเตอร์ที่บันทึกอุณหภูมิสูงสุดและต่ำสุดได้ หลังไฟดับจะได้รู้ว่าขวดร้อนขึ้นถึงเท่าไร ถ้าแถวบ้านคุณไฟดับบ่อย ให้พิจารณาไฟสำรองสำหรับระบบทำความเย็น เช่น UPS (เครื่องสำรองไฟ เป็นชุดแบตเตอรี่ที่จ่ายไฟต่อได้ช่วงสั้น ๆ) หรือเครื่องปั่นไฟ
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องฤดูฝน อากาศชื้นในฤดูฝนมักมีสปอร์เชื้อรามากกว่า ขวดจึงมีความเสี่ยงขึ้นรามากขึ้น ช่วงเดือนเหล่านั้นให้ตรวจขวดบ่อยขึ้น นับจำนวนขวดปนเปื้อนแยกเป็นรายเดือน จะได้เห็นว่าฤดูกาลมีผลกับแล็บของคุณจริงหรือไม่ อากาศชื้นยังช่วยให้ต้นอ่อนที่เพิ่งย้ายออกเสียน้ำช้าลง แต่อากาศชื้นและนิ่งรอบใบอ่อนจะทำให้เชื้อราเจริญได้ดี ให้มีลมเบา ๆ ไหลเวียนตลอด และอย่าปล่อยให้มีน้ำเกาะค้างอยู่บนใบ
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องใบอนุญาต ขวดเนื้อเยื่อและต้นอ่อนถือเป็นต้นกัญชาที่ยังมีชีวิต เรายังยืนยันไม่ได้ว่าภายใต้กฎเกณฑ์ปัจจุบันของไทย การเก็บเนื้อเยื่อและต้นอ่อนกัญชาต้องใช้ใบอนุญาตหรือการอนุญาตประเภทใด ให้ตรวจสอบเรื่องนี้ก่อนตั้งชั้นเลี้ยงเนื้อเยื่อ กระทู้ใบอนุญาตและการปฏิบัติตามกฎหมายในไทย อธิบายว่าใบอนุญาตแต่ละแบบครอบคลุมกิจกรรมใดบ้าง
หมายเหตุผู้แปล: เรื่องผู้ปลูกที่บ้านหรือฟาร์มเล็กจะเริ่มจากตรงไหน การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อให้ประโยชน์ 2 อย่าง คือ สำรองสายพันธุ์ไว้ได้โดยใช้พื้นที่น้อย และเป็นวิธีกู้สายพันธุ์จากการติดเชื้อแบบทั่วต้น ในไทย ปัญหาแรกที่จะเจอคือความร้อน ไฟดับ และเชื้อรา ให้เริ่มจากขวดชุดเล็ก ๆ ของสายพันธุ์เดียวที่คุณมีต้นแม่พันธุ์อยู่แล้ว และเลี้ยงต้นแม่ต้นนั้นไว้จนกว่าต้นอ่อนจะผ่านขั้นปรับสภาพไปได้ คุณจะได้รู้ว่าเสียขวดไปกับการปนเปื้อนกี่ขวด และต้นอ่อนรอดจากการย้ายลงดินกี่ต้น โดยไม่ต้องเสี่ยงเสียสายพันธุ์
เริ่มอ่านจากตรงไหน
- การเพาะเลี้ยงเนื้อเยื่อและการขยายพันธุ์ในหลอดทดลองสำหรับกัญชา: การโคลนระดับห้องแล็บสำหรับผู้ปลูกยุคใหม่ คือคู่มือฉบับเต็มของหมวดนี้ ลิงก์อยู่ในย่อหน้าแรกด้านบน
- ต้นแม่พันธุ์และการโคลน: การเลือก การให้ปุ๋ย และการตัดแต่งกิ่งต้นแม่พันธุ์ อยู่ในหมวดเทคนิคขั้นสูง ลิงก์อยู่ในหัวข้อ “การเก็บรักษาสายพันธุ์” ด้านบน เนื้อหาครอบคลุมเรื่องต้นแม่พันธุ์และการปักชำกิ่งแบบทั่วไป
คำถามและประสบการณ์
ตั้งคำถามได้ที่ช่องตอบกลับใต้กระทู้นี้ ถ้าคุณเลี้ยงเนื้อเยื่ออยู่แล้ว ช่วยแบ่งปันว่าอะไรได้ผลในสภาพอากาศแบบไทย เช่น คุณทำให้ขวดเย็นอย่างไร อัตราการปนเปื้อนแต่ละเดือนเป็นเท่าไร และคุณปรับสภาพต้นอ่อนอย่างไร ตัวเลขจากแล็บจริงในภูมิอากาศแบบนี้ช่วยผู้ปลูกคนอื่นได้มากกว่าสูตรใด ๆ