Mục này bàn về nuôi cấy mô. Nuôi cấy mô là cách tạo cây cần sa mới từ những mẩu mô rất nhỏ. Các mẩu mô này được nuôi trong bình kín và vô trùng. Phần lớn người trồng giâm cành trên khay. Trong nuôi cấy mô, khay giâm được thay bằng một bình thạch dinh dưỡng không có vi trùng.
Các bài trong mục này xoay quanh năm chủ đề:
- Công thức môi trường nuôi cấy. “Môi trường” là lớp thạch để mẫu mô mọc trên đó. Thạch chứa khoáng dinh dưỡng, đường để cung cấp năng lượng và hormone thực vật.
- Tỷ lệ hormone. Tỷ lệ giữa các hormone trong môi trường quyết định mẫu mô ra chồi hay ra rễ. Muốn chuyển mẫu cấy sang giai đoạn tiếp theo, bạn thay đổi tỷ lệ này.
- Kiểm soát nhiễm khuẩn. Đây là việc giữ cho vi khuẩn và bào tử nấm mốc không lọt vào bình.
- Thuần hoá cây con. Cây con cấy mô là cây nhỏ đã ra rễ trong bình. Thuần hoá là đưa cây con này ra đất và không khí bên ngoài một cách từ từ.
- Nuôi cấy đỉnh sinh trưởng. Đỉnh sinh trưởng (meristem) là điểm mọc rất nhỏ ở tận đầu ngọn chồi. Người trồng cắt lấy phần đỉnh này và nuôi trong bình để làm sạch virus và viroid cho một giống. Viroid là tác nhân gây bệnh còn nhỏ hơn cả virus. Viroid được biết đến nhiều nhất trên cần sa là viroid tiềm ẩn trên cây hoa bia (HLVd).
Vì sao nhân giống từ mô thay vì giâm cành
Có hai lý do: để lưu giữ giống và để giữ cây sạch bệnh.
Lưu giữ giống. Cả một bộ sưu tập mẫu cấy chỉ chiếm một kệ. Muốn giữ chừng ấy giống bằng cành giâm, bạn cần một phòng cây mẹ. Đó là phòng nuôi cây mẹ luôn ở giai đoạn sinh trưởng, chỉ dùng để lấy cành giâm. Cả phòng cây ấy phải chiếu đèn, tưới nước và tỉa cành, còn một kệ bình chiếm ít chỗ hơn nhiều.
Bạn cũng có thể giữ mẫu cấy ở chế độ “sinh trưởng chậm”. Khi đó, bình được đặt trong điều kiện khiến mô lớn rất chậm. Nhờ vậy, mẫu cấy để được lâu rồi mới cần chuyển sang môi trường mới.
Phòng bệnh. Một số bệnh là bệnh toàn thân. Nghĩa là virus hoặc viroid sống bên trong nhựa và tế bào của cây, không nằm trên mặt lá. Vì vậy không thuốc phun nào chạm tới được. Nuôi cấy đỉnh sinh trưởng là cách đã được công nhận để cứu một giống khỏi kiểu bệnh này. Đỉnh sinh trưởng tí hon thường chứa rất ít hoặc không có virus, viroid. Nhờ vậy, cây mọc lại từ đỉnh đó có thể sạch bệnh. Tuy vậy, hãy xét nghiệm trước rồi mới coi là cây sạch.
Việc cần làm: Ghi ra mọi giống bạn sẽ mất nếu một cây mẹ chết hoặc nhiễm bệnh. Danh sách này cho bạn biết giống nào cần làm bản dự phòng trước. Bản dự phòng có thể là mẫu cấy mô, hoặc một cây mẹ thứ hai đặt ở phòng khác.
Kỹ thuật vô trùng quyết định phòng lab có làm được hay không
Đường trong thạch nuôi cả vi khuẩn, nấm mốc lẫn mô cây. Chỉ cần một bào tử lọt vào bình là nấm có thể mọc trùm lên mẫu mô và làm mô chết. Gần như mọi bình hỏng đều do nhiễm khuẩn. Nguyên nhân hầu như luôn nằm ở thao tác tại bàn cấy chứ không phải ở công thức. Bàn cấy là mặt bàn sạch, nơi mở bình và cắt mô.
Việc cần làm: Ghi sổ cho từng bình: ngày cấy, người cấy và mẻ môi trường đã dùng. Khi có bình bị nhiễm, sổ sẽ cho thấy lỗi xảy ra theo người, theo ngày hay theo mẻ môi trường. Từ đó bạn biết nên sửa thao tác hay sửa môi trường.
Thuần hoá: bước hay bị xem nhẹ
Trong bình, cây con sống ở độ ẩm rất cao và lấy đường từ môi trường để nuôi thân. Vì thế, hai bộ phận của cây không phát triển đầy đủ. Thứ nhất, khí khổng hoạt động kém. Khí khổng là những lỗ rất nhỏ trên lá, đóng lại để giữ nước. Thứ hai, rễ chưa có lông hút hoạt động được. Lông hút là những sợi rất mảnh trên rễ giúp hút nước.
Ra khỏi bình, lá mất nước rất nhanh mà rễ không hút bù kịp. Nếu đưa cây con ra quá vội, cây có thể héo và chết chỉ trong một buổi chiều. Bao nhiêu tuần làm trong phòng lab coi như mất trắng.
Việc cần làm: Hạ độ ẩm quanh cây con từng bước, ví dụ mỗi ngày mở nắp chụp giữ ẩm rộng thêm một chút. Sau mỗi bước, theo dõi xem cây có héo không. Cách này cho khí khổng và rễ thời gian bắt đầu hoạt động trước khi cây phải dựa vào chúng. Hãy đưa vài cây ra thử trước cả lô, để nếu có sai sót thì chỉ mất vài cây.
Thái Lan và Đông Nam Á: cần kiểm tra gì trước khi bắt đầu
Ghi chú của người dịch: Phòng lab và xét nghiệm. Hiện chưa xác nhận được phòng lab nào ở Thái Lan đang nhận mẫu cần sa để nuôi cấy mô, làm sạch bằng đỉnh sinh trưởng hay lưu giữ mẫu cấy. Cũng chưa xác nhận được Thái Lan đã có dịch vụ xét nghiệm HLVd thương mại cho cần sa hay chưa. Nếu tìm được lab, hãy hỏi lab đó có giấy phép gì trước khi gửi mẫu cây. Nếu không tìm được các dịch vụ này, hãy dựa vào những việc bạn tự làm được. Với mỗi giống quan trọng, giữ thêm một cây mẹ thứ hai ở phòng riêng. Cây nào còi cọc bất thường hoặc mọc yếu thì đưa ra khỏi phòng chính. Nhờ vậy, một cây nhiễm bệnh sẽ không lây sang mọi cây bạn đang lấy cành giâm.
Ghi chú của người dịch: Mua cành giâm hoặc cây con cấy mô từ farm khác. Cây từ farm khác có thể mang theo sâu hại như nhện đỏ, viroid như HLVd, hoặc hoá ra sai giống. Cây nào mua về cũng phải đặt cách xa phòng chính và theo dõi một thời gian rồi mới lấy cành. Như vậy, vấn đề có thời gian lộ ra trước khi lan tới cây mẹ của bạn.
Ghi chú của người dịch: Nắng nóng và mất điện. Nhiều phòng trồng ở Thái lên tới 30–35 °C nếu không có làm mát. Bình đặt trên kệ phải dựa vào máy lạnh. Khi mất điện, máy lạnh ngừng chạy và phòng nuôi cấy nóng dần lên. Hãy đặt mẫu cấy ở phòng mát nhất trong nhà, tránh xa tường ngoài và cửa sổ. Dùng nhiệt kế có ghi lại nhiệt độ cao nhất và thấp nhất. Nhờ đó, sau mỗi lần mất điện bạn biết bình đã nóng tới mức nào. Nếu chỗ bạn hay mất điện, hãy tính tới nguồn điện dự phòng cho máy lạnh. Đó có thể là UPS (bộ lưu điện, dùng pin để giữ điện trong thời gian ngắn) hoặc máy phát điện.
Ghi chú của người dịch: Mùa mưa. Không khí ẩm mùa mưa thường chứa nhiều bào tử nấm mốc hơn, nên bình dễ bị mốc hơn. Trong những tháng này, hãy kiểm tra bình thường xuyên hơn. Đếm số bình bị nhiễm theo từng tháng để biết mùa mưa có thật sự ảnh hưởng tới lab của bạn không. Không khí ẩm cũng giúp cây con mới ra khỏi bình mất nước chậm hơn. Nhưng nếu không khí quanh lá non vừa ẩm vừa đứng gió thì nấm mốc dễ phát triển. Hãy giữ một luồng gió nhẹ và đừng để nước đọng trên lá.
Ghi chú của người dịch: Giấy phép. Mẫu cấy và cây con cấy mô đều là cây cần sa sống. Theo quy định hiện hành, chưa xác nhận được loại giấy phép nào áp dụng cho việc giữ mẫu cấy mô và cây con cần sa ở Thái Lan. Hãy kiểm tra điều này trước khi dựng kệ nuôi cấy. Mục Giấy phép và tuân thủ pháp luật tại Thái Lan giải thích loại giấy phép nào áp dụng cho hoạt động nào.
Ghi chú của người dịch: Người trồng tại nhà hoặc farm nhỏ nên bắt đầu từ đâu. Nuôi cấy mô cho bạn hai lợi ích. Thứ nhất là có bản dự phòng giống mà không tốn chỗ. Thứ hai là có cách cứu giống khỏi bệnh toàn thân. Ở Thái, khó khăn đầu tiên sẽ là nắng nóng, mất điện và nấm mốc. Hãy bắt đầu với một lô bình nhỏ của một giống mà bạn đang có cây mẹ. Giữ cây mẹ đó sống cho tới khi cây con đã qua được giai đoạn thuần hoá. Nhờ vậy, bạn biết mình mất bao nhiêu bình vì nhiễm khuẩn và bao nhiêu cây con sống được khi ra đất. Trong suốt quá trình, giống của bạn vẫn an toàn.
Nên đọc gì trước
- Nuôi cấy mô và vi nhân giống cần sa: nhân giống quy mô phòng lab cho người trồng hiện đại là hướng dẫn đầy đủ của mục này. Link nằm ở đoạn đầu tiên bên trên.
- Cây mẹ và giâm cành: chọn, bón phân và tỉa cây mẹ nằm trong mục Kỹ thuật nâng cao. Link nằm ở phần “Lưu giữ giống” bên trên. Bài này nói về cây mẹ và cách giâm cành thông thường.
Câu hỏi và kinh nghiệm
Bạn có câu hỏi thì cứ đăng ngay trong phần trả lời bên dưới topic này. Nếu đang nuôi cấy mô, bạn hãy chia sẻ những cách làm hiệu quả trong điều kiện ở Thái. Ví dụ: bạn giữ bình mát bằng cách nào, mỗi tháng có bao nhiêu phần trăm bình bị nhiễm, và bạn thuần hoá cây con ra sao. Số liệu từ những lab thật trong khí hậu này giúp người trồng khác nhiều hơn bất kỳ công thức nào.