คู่มือนี้ให้ตัวเลขเป้าหมายของสี่สิ่งที่ต้นกัญชาทุกต้นต้องการ ได้แก่ แสง น้ำ ธาตุอาหาร และอากาศ แต่ละเรื่องอธิบายว่าตัวเลขนั้นวัดอะไร และทำไมจึงสำคัญ พร้อมบอกว่าควรตรวจอะไรก่อน
หมายเหตุผู้แปลในบทความนี้ชี้ว่า ตรงไหนที่สภาพในไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทำให้ไปถึงเป้าหมายได้ยากขึ้น และบอกว่าควรทำอะไรแทน
กัญชาสังเคราะห์แสงแบบที่พบมากที่สุดในพืช เรียกว่าแบบ C3 (พืชตรึงคาร์บอนผ่านกระบวนการที่เรียกว่าวัฏจักรคัลวิน หรือ Calvin cycle) พืชกลุ่มนี้ตอบสนองอย่างชัดเจนเมื่อแสง คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) อุณหภูมิ หรือน้ำเปลี่ยนไป ถ้าปัจจัยใดในสี่อย่างนี้เปลี่ยน คุณจะเห็นผลที่การเติบโตและผลผลิต
1. แสง
ต้องวัดอะไร
พืชใช้แสงช่วงความยาวคลื่น 400–700 นาโนเมตร (nm) ในการสังเคราะห์แสง ผู้ปลูกเรียกช่วงนี้ว่า PAR (photosynthetically active radiation คือช่วงแสงที่พืชใช้สังเคราะห์แสงได้) ค่าที่วัดได้สามอย่างต่อไปนี้บอกว่าต้นของคุณได้รับแสงแค่ไหน:
- PPFD (photosynthetic photon flux density): ปริมาณแสงที่พืชใช้ได้ซึ่งตกถึงยอดต้นในแต่ละวินาที หน่วยเป็น μmol/m²/s วัดด้วยเครื่องวัด PAR (PAR meter) โดยถือไว้ที่ระดับทรงพุ่ม
- DLI (daily light integral): ปริมาณแสงที่ใช้ได้ทั้งหมดที่ต้นได้รับในหนึ่งวัน หน่วยเป็น mol/m²/day สูตรคือ DLI = PPFD × จำนวนชั่วโมงที่มีแสง × 0.0036
- สเปกตรัม: สัดส่วนของสีต่าง ๆ ในแสง
ตัวอย่าง: ต้นกล้าที่ได้แสง 300 μmol/m²/s วันละ 18 ชั่วโมง จะได้ 300 × 18 × 0.0036 ≈ 19.4 mol/m²/day
แต่ละสีทำหน้าที่อะไร
- สีน้ำเงิน (400–500 nm) ทำให้ต้นเตี้ยและกะทัดรัด ข้อใบอยู่ชิดกัน
- สีแดง (600–700 nm) ช่วยส่งเสริมการออกดอก
- แสงแดงไกล (far-red) (ประมาณ 700–750 nm เลยขอบของช่วง PAR แบบดั้งเดิมออกไปเล็กน้อย) ช่วยการสังเคราะห์แสงได้เช่นกันเมื่อผสมกับแสง 400–700 nm งานวิจัยในพืช 14 ชนิดพบว่า เมื่อแสงแดงไกลมีสัดส่วนไม่เกินประมาณ 30% ของแสงทั้งหมด โฟตอนแสงแดงไกลให้ผลได้ดีเท่ากับโฟตอนช่วง 400–700 nm (Zhen, van Iersel and Bugbee, Frontiers in Plant Science, 2021, 12:693445) แต่ไม่ได้หมายความว่าแสงแดงไกลจะเพิ่มการสังเคราะห์แสงขึ้น 30%
- UV-B (แสงอัลตราไวโอเลตช่วงหนึ่ง) มักถูกพูดถึงว่าช่วยเพิ่มไตรโคม ซึ่งเป็นต่อมยางที่เก็บแคนนาบินอยด์และเทอร์พีน แต่งานวิจัยปี 2564 (ค.ศ. 2021) ของทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยเกวลฟ์ (Guelph) ซึ่งเป็นทีมเดียวกับงานวิจัยเรื่องแสงด้านล่าง ไม่พบว่าการเสริม UV-B ช่วยเพิ่มผลผลิตช่อดอกหรือปริมาณแคนนาบินอยด์มากพอจะคุ้มในเชิงการค้า ในสายพันธุ์หนึ่งจากสองสายพันธุ์ที่ทดสอบ ผลผลิตและ THC กลับลดลง (Rodriguez-Morrison, Llewellyn and Zheng, Frontiers in Plant Science, 2021, 12:725078)
ค่าเป้าหมายตามระยะการเติบโต
รอบแสงเขียนเป็นจำนวนชั่วโมงที่มีแสง / จำนวนชั่วโมงที่มืด เช่น 18/6 หมายถึงมีแสง 18 ชั่วโมงและมืด 6 ชั่วโมง กัญชาที่ไม่ใช่ออโต้ฟลาวเวอร์จะยังโตทางใบและลำต้นต่อไปเมื่อได้แสง 18/6 และจะเปลี่ยนเข้าสู่การออกดอกเมื่อได้แสง 12/12
| ระยะ | PPFD (μmol/m²/s) | DLI (mol/m²/day) | ชั่วโมงสว่าง/มืด |
|---|---|---|---|
| ต้นกล้า | 200–400 | 13–26 | 18/6 |
| ระยะเจริญเติบโตทางลำต้น (โตทางใบและลำต้น) | 400–600 | 26–39 | 18/6 |
| ออกดอก | 600–900 | 26–39 | 12/12 |
| ออกดอกแบบเสริม CO₂ | 900–1,500 | 39–65 | 12/12 |
ค่าในคอลัมน์ DLI คำนวณตรงจากสูตร เช่น 600 × 12 × 0.0036 ≈ 26 และ 900 × 12 × 0.0036 ≈ 39
งานวิจัยปี 2564 (ค.ศ. 2021): ยิ่งเพิ่มแสง ผลผลิตยิ่งเพิ่มต่อเนื่อง
Rodriguez-Morrison, Llewellyn และ Zheng ตีพิมพ์งานวิจัยเรื่องแสงสำหรับกัญชาในวารสาร Frontiers in Plant Science (2021, 12:646020) ทีมนี้ปลูกกัญชาในร่มที่ระดับ CO₂ ปกติ 437 ppm โดยไม่เสริม CO₂ ความเข้มแสงที่ทดสอบอยู่ระหว่าง 120 ถึง 1,800 μmol/m²/s
การสังเคราะห์แสงของใบแต่ละใบหยุดเพิ่มตั้งแต่แสงยังต่ำกว่า 1,800 μmol/m²/s อยู่มาก แต่น้ำหนักช่อดอกแห้งไม่หยุดเพิ่ม และเพิ่มขึ้นเป็นเส้นตรงตลอดทั้งช่วงที่ทดสอบ ที่ 1,800 μmol/m²/s ต้นให้ช่อดอกมากกว่าที่ 120 ถึง 4.5 เท่า
ความแรงต่อกรัมเท่าเดิมในทุกระดับแสง ห้องที่สว่างกว่าได้แคนนาบินอยด์รวมมากกว่า เพียงเพราะได้ช่อดอกมากกว่า ตัวช่อดอกเองไม่ได้แรงขึ้น
ผู้วิจัยอธิบายว่าทำไมการสังเคราะห์แสงของใบแต่ละใบหยุดเพิ่ม แต่ของทั้งต้นไม่หยุด ต้นหนึ่งมีใบจำนวนมากซ้อนกันอยู่ที่ระดับต่าง ๆ ในทรงพุ่ม ใบล่างที่ถูกบังได้แสงน้อยกว่าและใช้แสงได้คุ้มกว่า ทั้งต้นจึงยังใช้แสงที่เพิ่มขึ้นได้ต่อ แม้ใบบนสุดจะรับแสงเต็มที่แล้ว
ผลผลิตเพิ่มขึ้นต่อได้โดยไม่ต้องเสริม CO₂ เพราะที่ CO₂ ปกติ งานวิจัยนี้ไม่พบระดับแสงที่ผลผลิตหยุดเพิ่ม งานวิจัยนี้ไม่ได้ทดสอบการเสริม CO₂ ผู้วิจัยบอกเพียงว่าผลผลิตอาจตอบสนองต่อ CO₂ ที่เพิ่มขึ้นคล้ายกับที่ตอบสนองต่อแสงที่เพิ่มขึ้น และเรื่องนี้ต้องศึกษาเพิ่ม ผู้วิจัยยังประเมินว่าการเพิ่มแสงจาก 900 เป็น 1,800 μmol/m²/s ทำให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นราว 70% แต่ทำให้จำนวนกรัมช่อดอกต่อ kWh ลดลงราว 15% ตัวเลขนี้คิดจากประสิทธิภาพหลอดไฟที่สมมติไว้
หมายเหตุผู้แปล: ในไทย ไฟทุกวัตต์ที่เพิ่มขึ้นจะเพิ่มความร้อนให้ห้องด้วย ถ้าห้องร้อน 30–35 °C อยู่แล้ว เครื่องปรับอากาศจะต้องทำงานหนักขึ้นอีก คุณจึงเสียเงินสองต่อ คือค่าไฟของหลอดและค่าไฟของการทำความเย็น ดังนั้นงานวิจัยนี้ไม่ได้บอกว่า “ให้ซื้อไฟที่สว่างที่สุดเสมอ” แต่บอกว่าแสงมักเป็นตัวจำกัดผลผลิต และควรทดสอบดูว่าห้องของคุณเพิ่มแสงได้ถึงระดับไหน
หมายเหตุผู้แปล: ถ้าปลูกกลางแจ้งหรือในโรงเรือนในไทย ช่วงกลางวันตามธรรมชาติจะยาวราว 12 ชั่วโมงตลอดทั้งปี ไม่มีช่วงไหนที่ใกล้ 18 ชั่วโมงที่ใช้ในระยะเจริญเติบโตทางลำต้นเลย พืชโฟโตพีเรียดที่ปลูกด้วยแสงธรรมชาติจึงอาจเริ่มออกดอกตั้งแต่ต้นยังเล็ก หัวข้อทำไมพืชโฟโตพีเรียดจึงออกดอกเร็วในไทย อธิบายเรื่องนี้ และสี่วิธีที่ผู้ปลูกใช้ป้องกันไม่ให้ต้นออกดอกเร็วเกินไป
สิ่งที่ควรทำ: วัด PPFD ที่ระดับทรงพุ่ม ทั้งตรงกลางและทุกมุมของพื้นที่ปลูก เพื่อดูว่าจุดไหนแสงอ่อน เพิ่มแสงทีละขั้นจากรอบปลูกหนึ่งไปอีกรอบหนึ่ง ทุกรอบให้จดน้ำหนักช่อดอกแห้ง และจำนวน kWh ที่ไฟกับระบบทำความเย็นใช้ โดยอ่านจากปลั๊กวัดไฟหรือมิเตอร์ย่อย ตัวเลขนี้บอกว่าแสงที่เพิ่มขึ้นคุ้มค่าไฟสำหรับห้องของคุณหรือไม่
2. น้ำ
พืชใช้น้ำที่ดูดขึ้นมาในการสังเคราะห์แสงเพียงส่วนน้อย มักอ้างกันว่าราว 1% น้ำที่เหลือระเหยออกเป็นไอน้ำทางปากใบ ซึ่งเป็นรูเล็ก ๆ บนผิวใบ การสูญเสียน้ำแบบนี้เรียกว่าการคายน้ำ การคายน้ำช่วยให้ใบเย็นลง และดึงน้ำพร้อมธาตุอาหารที่ละลายอยู่ขึ้นมาจากราก
วิธีให้น้ำ
- ตรวจก่อนรดน้ำ กดนิ้วลงในวัสดุปลูกลึก 3–5 cm ถ้ารู้สึกแห้งให้รดน้ำ ถ้ายังชื้นให้รอก่อน เรื่องนี้สำคัญเพราะรากต้องการทั้งอากาศและน้ำ ถ้ารดน้ำตอนที่วัสดุปลูกยังเปียก รากจะขาดอากาศ
- รดให้ชุ่ม รดจนมีน้ำไหลออกจากก้นกระถางราว 15–20% ของปริมาณที่รด ผู้ปลูกเรียกน้ำส่วนนี้ว่า “น้ำไหลทิ้ง (runoff)” เช่น ถ้ารด 2 ลิตร ควรมีน้ำไหลออก 0.3–0.4 ลิตร วิธีนี้ทำให้บริเวณรากเปียกทั่วทั้งกระถาง และชะเกลือปุ๋ยที่ตกค้างออกไป
- ตรวจน้ำไหลทิ้ง วัดค่า pH และ EC ของน้ำไหลทิ้ง (อธิบายทั้งสองค่าไว้ในหัวข้อที่ 4) ถ้า EC ของน้ำไหลทิ้งสูงกว่า EC ของน้ำที่รดลงไปมาก แปลว่ามีเกลือสะสมอยู่ในกระถาง
น้ำมากเกินไปหรือน้อยเกินไป
ทั้งสองปัญหาทำให้ใบลู่ จึงต้องดูใบและวัสดุปลูกไปพร้อมกัน
| อาการ | น้ำมากเกินไป | น้ำน้อยเกินไป |
|---|---|---|
| ใบ | ลู่ แต่แข็งและหนัก วัสดุปลูกเปียก | ลู่ บางและกรอบ วัสดุปลูกแห้ง |
| สีใบ | เขียวเข้ม เริ่มเหลืองจากใบล่าง | เหลืองเร็ว แห้งจากขอบใบเข้ามา |
| การฟื้นตัว | ช้า (หลายวัน) | เร็ว (ไม่กี่ชั่วโมงหลังรดน้ำ) |
| ความเสี่ยงหลัก | โรครากเน่า (เชื้อ Pythium ซึ่งเป็นราน้ำที่เข้าทำลายราก) | ต้นเครียดและผลผลิตลดลง |
หมายเหตุผู้แปล: ที่อุณหภูมิ 30–35 °C กระถางจะแห้งเร็วกว่ามากเมื่อเทียบกับประเทศอากาศเย็น ซึ่งเป็นที่ที่คู่มือการปลูกส่วนใหญ่เขียนขึ้น ส่วนในหน้าฝน กระถางกลางแจ้งอาจเปียกค้างอยู่หลายวัน ดังนั้นอย่ารดน้ำตามตารางวันที่ตายตัว ยกกระถางกลางแจ้งให้สูงจากพื้น และอย่าให้รูระบายน้ำอุดตัน เพื่อไม่ให้น้ำฝนขังอยู่ในบริเวณราก รากที่อุ่นและแช่น้ำเสี่ยงต่อโรครากเน่าสูงมาก
สิ่งที่ควรทำ: ยกกระถางแต่ละใบทันทีหลังรดน้ำ และยกอีกครั้งเมื่อวัสดุปลูกแห้งที่ความลึก 3–5 cm จำน้ำหนักที่ต่างกันไว้ หลังจากหนึ่งสัปดาห์ คุณจะบอกได้ในสองวินาทีว่ากระถางไหนต้องรดน้ำ โดยไม่ต้องรบกวนราก
3. ธาตุอาหาร
3.1 ธาตุอาหารหลักสามตัว: ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม
ฉลากปุ๋ยระบุธาตุทั้งสามนี้เป็นตัวเลข N-P-K:
- ไนโตรเจน (N) ใช้สร้างโปรตีนและคลอโรฟิลล์ ซึ่งเป็นสารสีเขียวที่ดักจับแสง พืชต้องการไนโตรเจนมากที่สุดในระยะเจริญเติบโตทางลำต้น
- ฟอสฟอรัส (P) เป็นส่วนหนึ่งของ ATP ซึ่งเป็นโมเลกุลที่ขนพลังงานภายในเซลล์ ฟอสฟอรัสช่วยให้รากและดอกพัฒนา บทความต้นฉบับแนะนำให้เพิ่มฟอสฟอรัสในระยะออกดอก หัวข้อเรื่องการให้ปุ๋ยฟอสฟอรัสสูงในฟอรั่มนี้ตรวจสอบว่าคำแนะนำนี้จริงแค่ไหน
- โพแทสเซียม (K) ควบคุมการเคลื่อนที่ของน้ำในต้น และกระตุ้นการทำงานของเอนไซม์ พืชต้องการโพแทสเซียมในปริมาณค่อนข้างคงที่ตลอดชีวิต
ตัวเลขด้านล่างเป็นอัตราส่วน ไม่ใช่ความเข้มข้นบนฉลาก อัตราส่วน 3-1-2 หมายถึงไนโตรเจนสามส่วน ฟอสฟอรัสหนึ่งส่วน และโพแทสเซียมสองส่วน ผลิตภัณฑ์ที่ฉลากระบุ 9-3-6 ก็มีอัตราส่วนเดียวกัน
| ระยะ | อัตราส่วน N-P-K | ความหมาย |
|---|---|---|
| ต้นกล้า | 1-1-1 แบบเจือจาง | ปุ๋ยสูตรสมดุลที่หนึ่งในสี่ของอัตราเต็ม |
| ระยะเจริญเติบโตทางลำต้น | 3-1-2 | ไนโตรเจนมากขึ้นสำหรับใบและลำต้น |
| ช่วงต้นของการออกดอก | 2-2-2 | ปุ๋ยสูตรสมดุลระหว่างเปลี่ยนเข้าสู่การออกดอก |
| ช่วงกลางถึงปลายของการออกดอก | 1-3-2 | ฟอสฟอรัสมากขึ้นเพื่อให้ดอกพัฒนา |
| ฟลัช (flush) หรือการล้างปุ๋ย | 0-0-0 | ให้น้ำเปล่าอย่างเดียวในช่วง 1–2 สัปดาห์สุดท้ายก่อนเก็บเกี่ยว |
หมายเหตุผู้แปล: ใช้เฉพาะปุ๋ยที่ขึ้นทะเบียนในไทย และทำตามตารางการให้ปุ๋ยของผู้ผลิตสำหรับผลิตภัณฑ์ที่คุณใช้ ถ้ามีคำถามเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์ใด ให้ถามผู้แทนจำหน่ายอย่างเป็นทางการของผลิตภัณฑ์นั้นในไทย หัวข้อการตรวจสอบว่าปุ๋ยจำหน่ายถูกกฎหมายในไทยหรือไม่ แสดงวิธีตรวจเลขทะเบียนจากฉลาก
สิ่งที่ควรทำ: อ่านตัวเลข N-P-K บนผลิตภัณฑ์ทุกตัวที่คุณใช้อยู่ตอนนี้ แล้วดูว่าแต่ละตัวเหมาะกับระยะไหน คุณจะรู้ว่ายังให้ไนโตรเจนสูงในช่วงปลายของการออกดอกอยู่หรือไม่ ตารางสรุปด้านล่างระบุว่านี่คือความผิดพลาดเรื่องปุ๋ยที่พบบ่อยที่สุด
3.2 ธาตุอาหารรองและจุลธาตุ
- แคลเซียม (Ca) ใช้สร้างผนังเซลล์ อาการขาด: จุดสีน้ำตาลบนใบใหม่
- แมกนีเซียม (Mg) เป็นอะตอมที่อยู่ตรงกลางของโมเลกุลคลอโรฟิลล์ทุกโมเลกุล อาการขาด: ใบแก่เหลืองระหว่างเส้นใบ แต่เส้นใบยังเขียว
- กำมะถัน (S) เป็นส่วนหนึ่งของกรดอะมิโนซิสเทอีนและเมไทโอนีน ซึ่งพืชใช้สร้างโปรตีน อาการขาด: ใบใหม่เหลืองสม่ำเสมอทั้งใบ
- เหล็ก แมงกานีส สังกะสี โบรอน ทองแดง และโมลิบดีนัม (Fe, Mn, Zn, B, Cu, Mo) พืชต้องการในปริมาณน้อยมาก แต่ถ้าขาดไป พืชก็เติบโตได้ไม่ปกติ
เบาะแสแรกว่าพืชขาดธาตุอะไร คือดูว่าอาการเริ่มที่ใบใหม่หรือใบแก่ คู่มือการอ่านอาการขาดธาตุอาหารจะพาคุณไล่ดูขั้นต่อไป
สิ่งที่ควรทำ: เมื่อใบเปลี่ยนสี ให้ถ่ายรูปไว้ และจดว่าใบใหม่หรือใบแก่แสดงอาการก่อน ตรวจ pH บริเวณราก (หัวข้อที่ 4) ก่อนเติมธาตุอาหารใด ๆ เพราะถ้า pH อยู่นอกช่วงเป้าหมาย รากอาจดูดธาตุนั้นไม่ได้ แม้ในวัสดุปลูกจะมีธาตุนั้นอยู่แล้ว
4. ความเป็นกรด-ด่างและความเข้มข้นของปุ๋ยบริเวณราก
pH บอกว่าน้ำหรือวัสดุปลูกเป็นกรดหรือด่างแค่ไหน 7 คือเป็นกลาง ยิ่งตัวเลขต่ำยิ่งเป็นกรด EC (electrical conductivity หรือค่าการนำไฟฟ้า) บอกว่ามีเกลือปุ๋ยละลายอยู่ในน้ำมากแค่ไหน หน่วยเป็น mS/cm ยิ่ง EC สูง สารละลายยิ่งเข้มข้น
| วัสดุปลูก | pH เป้าหมาย | EC ต้นกล้า | EC ระยะเจริญเติบโตทางลำต้น | EC ระยะออกดอก |
|---|---|---|---|---|
| ดิน | 6.0–7.0 | 0.4–0.8 | 0.8–1.4 | 1.2–1.8 |
| เส้นใยมะพร้าว | 5.8–6.3 | 0.4–0.6 | 0.8–1.2 | 1.0–1.6 |
| ไฮโดรโปนิกส์ | 5.5–6.5 | 0.4–0.6 | 1.0–1.6 | 1.4–2.0 |
ปล่อยให้ pH ขยับขึ้นลงเล็กน้อยภายในช่วงเป้าหมาย แทนที่จะตรึงไว้ที่ตัวเลขเดียว เช่น ในดิน pH อาจขยับจาก 6.0 ขึ้นไป 6.5 แล้วกลับมาที่ 6.2 เหตุผลที่มักอ้างกันคือ ธาตุอาหารแต่ละตัวถูกดูดได้ดีที่สุดที่จุดต่างกันเล็กน้อยในช่วงนี้
สอบเทียบ (calibrate) เครื่องวัด pH สัปดาห์ละครั้ง เพราะค่าที่เครื่องอ่านได้จะค่อย ๆ เพี้ยนไปตามเวลา ถ้าเครื่องเพี้ยน คุณอาจปรับ pH บริเวณรากจนหลุดช่วงโดยไม่รู้ตัว ใช้น้ำยาสอบเทียบที่ยังใหม่ และทำตามคู่มือของผู้ผลิตเครื่องวัด
หมายเหตุผู้แปล: น้ำประปาและน้ำบาดาลในไทยมีแร่ธาตุละลายอยู่แล้ว และปริมาณต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ ให้วัด EC และ pH ของน้ำเปล่าก่อน คุณจะรู้ว่าค่า EC ที่อ่านได้แต่ละครั้งมาจากปุ๋ยเท่าไร และมีอยู่ในน้ำตั้งแต่แรกเท่าไร ในระบบไฮโดรโปนิกส์ ความร้อนของไทยยังทำให้ถังสารละลายธาตุอาหารอุ่นขึ้นด้วย หัวข้อเรื่องถังสารละลายที่ 31 °Cอธิบายทางเลือกที่คุณมี
สิ่งที่ควรทำ: สัปดาห์นี้ให้วัด pH และ EC ของสามอย่าง คือ น้ำเปล่า ปุ๋ยที่ผสมแล้ว และน้ำไหลทิ้ง จดทั้งสามค่าไว้ ค่าเหล่านี้คือค่าตั้งต้นที่ใช้เทียบเพื่อจับการสะสมของเกลือหรือ pH ที่เลื่อนไปในภายหลัง
5. อากาศและสภาพแวดล้อม
5.1 อากาศแห้งแค่ไหน: ค่าความต่างของความดันไอ
ค่าความต่างของความดันไอ (VPD) วัดว่าอากาศดึงน้ำออกจากใบแรงแค่ไหน หน่วยเป็น kPa ค่านี้ขึ้นกับอุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ (RH) ร่วมกัน เมื่อ VPD ต่ำ (อากาศเย็นและชื้น) การคายน้ำจะช้าลง และพืชดูดธาตุอาหารได้ช้าลง เมื่อ VPD สูง (อากาศร้อนและแห้ง) พืชจะเสียน้ำเร็วกว่าที่รากดูดขึ้นมาทดแทนได้
| ระยะ | VPD (kPa) | อุณหภูมิ (°C) | RH (%) |
|---|---|---|---|
| ต้นกล้าหรือกิ่งโคลนที่เพิ่งตัด | 0.4–0.8 | 22–26 | 65–80 |
| ระยะเจริญเติบโตทางลำต้น | 0.8–1.1 | 22–28 | 55–70 |
| ช่วงต้นของการออกดอก | 0.9–1.2 | 20–26 | 45–55 |
| ช่วงปลายของการออกดอก | 1.1–1.4 | 18–24 | 40–50 |
| แบบเสริม CO₂ | 1.3–1.6 | 26–30 | 40–55 |
ค่าเหล่านี้เป็นเป้าหมายที่ผู้ปลูกใช้กันทั่วไป ไม่ได้มาจากการทดลอง คอลัมน์อุณหภูมิและ RH เป็นช่วงกว้าง ไม่ได้แปลว่าจับคู่ค่าไหนก็ได้ ไม่ใช่ทุกคู่อุณหภูมิ–ความชื้นในแถวเดียวกันจะให้ VPD ตามแถวนั้น ให้ใช้ตารางหรือเครื่องคำนวณ VPD เพื่อเลือกคู่ที่ได้ VPD ตามเป้า
แถว “แบบเสริม CO₂” แสดงปัญหานี้ชัดที่สุด ถ้าใบมีอุณหภูมิเท่ากับอากาศ ที่ 26–30 °C และ RH 40–55% จะได้ VPD ราว 1.5–2.5 kPa ซึ่งสูงกว่าเป้า 1.3–1.6 kPa ในแถวเดียวกัน ถ้าจะคง VPD ไว้ที่ 1.3–1.6 kPa ในช่วงอุณหภูมินี้ ต้องให้ RH สูงขึ้น คือราว 52–61% ที่ 26 °C และ 62–69% ที่ 30 °C
หมายเหตุผู้แปล: พื้นที่ส่วนใหญ่ของไทยมีอุณหภูมิ 30–35 °C เกือบทั้งปี ในหน้าฝน ความชื้นยังสูงกว่าเป้าระยะออกดอกที่ 40–55% ไปมาก ถ้าไม่มีเครื่องปรับอากาศ จะไม่สามารถคุมห้องให้อยู่ที่ 18–24 °C และ RH 40–50% ตามเป้าช่วงปลายของการออกดอกได้
สิ่งที่คุณทำได้:
- เลือกขนาดเครื่องปรับอากาศและเครื่องลดความชื้นให้พอกับห้อง หัวข้อเรื่องการเลือกขนาดเครื่องทำความเย็นและเครื่องลดความชื้นคำนวณตัวเลขให้ดูทีละขั้น
- เปิดไฟปลูกช่วงกลางคืน ซึ่งเป็นช่วงที่อากาศภายนอกเย็นที่สุด วิธีนี้ช่วยลดภาระการทำความเย็น
- ในช่วงปลายของการออกดอก ให้ความสำคัญกับการคุมความชื้นมากกว่าการคุมอุณหภูมิให้ตรงเป๊ะ เพราะช่อดอกที่แน่นในอากาศชื้นคือจุดที่โรคเน่าช่อดอก (Botrytis)เริ่มต้น
- เตรียมรับมือไฟดับ เมื่อไฟดับ เครื่องปรับอากาศและเครื่องลดความชื้นจะหยุดทำงาน และความชื้นในห้องปิดจะสูงขึ้น ถ้ามีงบซื้อระบบไฟสำรอง ให้จ่ายไฟให้เครื่องลดความชื้นและพัดลมก่อน หลังไฟดับทุกครั้ง ให้ตรวจช่อดอกที่แน่นที่สุด
สิ่งที่ควรทำ: แขวนเครื่องวัดอุณหภูมิ–ความชื้นที่จำค่าต่ำสุด/สูงสุดได้ไว้ที่ระดับทรงพุ่ม อ่านค่าทุกเช้า คุณจะเห็นจุดที่แย่ที่สุดในรอบ 24 ชั่วโมงที่ผ่านมา ซึ่งมักเกิดตอนปิดไฟ การอ่านค่าครั้งเดียวตอนที่คุณอยู่ในห้องจะไม่เห็นจุดนี้
5.2 คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂)
- อากาศภายนอกมี CO₂ ประมาณ 427 ppm (ค่าเฉลี่ยรายปีของปี 2568 (ค.ศ. 2025) ที่มาวนาโลอา (Mauna Loa) รัฐฮาวาย) และเพิ่มขึ้นทุกปี
- การเพิ่ม CO₂ ในห้องเป็น 1,000–1,500 ppm อาจเพิ่มผลผลิตได้ ตัวเลขที่ตีพิมพ์สำหรับกัญชายังมีน้อย และผลที่ได้ขึ้นกับระบบของแต่ละห้อง จึงควรทดสอบในห้องของคุณเอง
- การเสริม CO₂ จะคุ้มก็ต่อเมื่อแสงและธาตุอาหารเหมาะสมอยู่แล้ว
- CO₂ ที่สูงมากเป็นอันตรายต่อสุขภาพของคนที่ทำงานในห้อง ดูขั้นตอนด้านความปลอดภัยด้านล่าง
สิ่งที่คุณได้: ช่อดอกมากขึ้นจากแสงและพื้นที่เท่าเดิม หากส่วนอื่นของห้องตั้งไว้ดีแล้ว แต่อย่าลืมงานวิจัยปี 2564 ข้างต้น ที่ CO₂ ปกติ การเพิ่มแสงอย่างเดียวก็ทำให้ผลผลิตเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง ดังนั้นให้ทดสอบเรื่องแสงก่อน
ใช้ในไทยอย่างไร: CO₂ ที่เสริมเข้าไปจะค้างอยู่ในห้องได้ก็ต่อเมื่อห้องปิดสนิท ห้องปลูกในไทยจำนวนมากใช้พัดลมดูดอากาศดึงอากาศภายนอกเข้ามาเพื่อระบายความร้อน พัดลมนี้จะพา CO₂ ที่เสริมไว้ออกไปทันที การเสริม CO₂ จึงเหมาะกับห้องปิดที่ทำความเย็นด้วยเครื่องปรับอากาศ CO₂ มองไม่เห็นและไม่มีกลิ่น ให้ใช้ตัวควบคุมที่มีเซนเซอร์ CO₂ และระบายอากาศในห้องก่อนเข้าไปทำงาน เรื่องอุปกรณ์และการจัดหาก๊าซ ให้ถามผู้แทนจำหน่ายอย่างเป็นทางการของอุปกรณ์นั้นในไทย หรือถามชุมชนในหมวดอุปกรณ์และวัสดุ (Equipment and Supplies)
เริ่มจากตรงไหน: ทดสอบในห้องปิดหนึ่งห้อง ปลูกหนึ่งรอบแบบเสริม CO₂ และอีกหนึ่งรอบแบบไม่เสริม ใช้สายพันธุ์เดียวกันและแสงเท่ากัน จดน้ำหนักช่อดอกแห้ง จำนวน kWh ที่ใช้ และค่าใช้จ่ายของ CO₂ ตัวเลขเหล่านี้บอกว่าการเสริม CO₂ คืนทุนได้หรือไม่ในระบบของคุณ
5.3 การไหลเวียนของอากาศ
- เปลี่ยนอากาศในห้องทุก 1–3 นาที ใช้พัดลมอินไลน์ (inline fan คือพัดลมที่ติดตั้งอยู่ในท่อ) ร่วมกับกรองคาร์บอนซึ่งช่วยกำจัดกลิ่น วิธีนี้ไล่ความร้อนและความชื้นออก และนำ CO₂ ใหม่เข้ามา เรื่องการเปลี่ยนอากาศและการจัดวางห้องมีคู่มือแยกไว้ต่างหาก
- ใช้พัดลมส่าย ลมเบา ๆ ที่พัดสม่ำเสมอทำให้ลำต้นหนาและแข็งแรงขึ้น การตอบสนองต่อการสัมผัสและการเคลื่อนไหวแบบนี้เรียกว่า thigmomorphogenesis
- ให้ความดันในห้องติดลบเล็กน้อย ตั้งพัดลมดูดออกให้ดึงอากาศออกมากกว่าที่เข้ามาเล็กน้อย อากาศจะรั่วเข้าห้องทางช่องต่าง ๆ แทนที่จะรั่วออก อากาศที่มีกลิ่นจะออกได้ทางกรองคาร์บอนทางเดียว จึงคุมกลิ่นได้
ตัวอย่าง: ห้องขนาด 3 × 3 m เพดานสูง 2.5 m มีอากาศ 22.5 m³ ถ้าจะเปลี่ยนอากาศเต็มห้องนาทีละครั้ง ต้องใช้ 22.5 × 60 = 1,350 m³/h ถ้าเปลี่ยนทุก 3 นาที ต้องใช้ 450 m³/h ให้เลือกพัดลมที่มีอัตราลมอยู่ในช่วงนี้
หมายเหตุผู้แปล: ในอากาศร้อนของไทย พัดลมดูดออกที่แรงจะดึงอากาศร้อนจากภายนอกเข้ามา ในห้องที่ระบายอากาศกับภายนอก อัตราการเปลี่ยนอากาศจึงต้องชั่งกันระหว่างการไล่ความชื้นกับความร้อนที่เพิ่มขึ้น ในห้องปิดที่มีเครื่องปรับอากาศและเสริม CO₂ พัดลมดูดออกจะทำงานหลัก ๆ เพื่อไล่ความชื้นหรือ CO₂ ส่วนเกิน ในย่านที่บ้านอยู่ติดกันหนาแน่นแบบในไทย ความดันติดลบและกรองคาร์บอนที่ยังใช้งานได้ดียังช่วยไม่ให้กลิ่นไปถึงเพื่อนบ้าน
สิ่งที่ควรทำ: วัดขนาดห้องและคำนวณปริมาตร แล้วเทียบกับอัตราลมที่พิมพ์ไว้บนพัดลม คุณจะรู้ว่าพัดลมของคุณเปลี่ยนอากาศได้ทุก 1–3 นาทีตามเป้าหรือไม่
ตารางสรุป
| ปัจจัย | ทำหน้าที่อะไร | ต้องวัดอะไร | ความผิดพลาดที่พบบ่อย |
|---|---|---|---|
| แสง | การสังเคราะห์แสง การออกดอก | PPFD, DLI | PPFD สูงมากโดยไม่เสริม CO₂ (ดูหมายเหตุด้านล่าง) |
| น้ำ | ลำเลียงธาตุอาหาร ทำให้ใบเย็น | ความชื้นในวัสดุปลูก, pH และ EC ของน้ำไหลทิ้ง | ให้น้ำมากเกินไป |
| ธาตุอาหาร | สร้างเซลล์พืช | N-P-K, EC, pH | ไนโตรเจนมากเกินไปในระยะออกดอก |
| pH | ควบคุมการดูดธาตุอาหาร | ดิน 6.0–7.0, ไฮโดรโปนิกส์ 5.5–6.5 | ไม่สอบเทียบเครื่องวัด |
| อากาศ | ให้ CO₂ และขับเคลื่อนการคายน้ำ | VPD, CO₂ ppm | อากาศไหลเวียนไม่ดี |
หมายเหตุเรื่องแถวแสง: บทความต้นฉบับระบุว่า “PPFD สูงโดยไม่มี CO₂” เป็นความผิดพลาด แต่งานวิจัยปี 2564 ในหัวข้อที่ 1 ไม่สนับสนุนว่าเป็นความผิดพลาดในแง่ผลผลิต เพราะน้ำหนักช่อดอกยังเพิ่มขึ้นต่อเนื่องที่ CO₂ ปกติ บทความต้นฉบับต้องการบอกว่าการเสริม CO₂ ทำให้ได้ช่อดอกมากขึ้นจากค่าไฟเท่าเดิม งานวิจัยปี 2564 ไม่ได้ทดสอบเรื่องนี้ จึงควรถือว่ายังไม่ได้รับการพิสูจน์
สิ่งที่ควรทำในสองสัปดาห์ข้างหน้า
- วัด PPFD ที่ตรงกลางและที่มุมต่าง ๆ ของทรงพุ่ม เพื่อหาจุดที่แสงอ่อน
- จำน้ำหนักตอนเปียกและตอนแห้งของแต่ละกระถาง แล้วรดน้ำเมื่อต้นต้องการ ไม่ใช่ตามปฏิทิน วิธีนี้ป้องกันการให้น้ำมากเกินไปและโรครากเน่า
- จดค่า pH และ EC ของน้ำเปล่า ปุ๋ยที่ผสมแล้ว และน้ำไหลทิ้ง เพื่อใช้เป็นค่าตั้งต้นในการจับการสะสมของเกลือ
- สอบเทียบเครื่องวัด pH และจดวันที่ไว้ในสมุดบันทึก เพื่อให้ค่าที่วัดหลังจากนี้เชื่อถือได้ทุกครั้ง
- บันทึกอุณหภูมิและความชื้นต่ำสุด/สูงสุดทุกวันที่ระดับทรงพุ่ม เพื่อดูว่าความชื้นตอนปิดไฟทำให้ช่อดอกเสี่ยงหรือไม่
- เทียบอัตราลมของพัดลมกับปริมาตรห้อง เพื่อดูว่าห้องไล่ความร้อนและความชื้นของตัวเองออกได้ทันหรือไม่
ถ้าตัวเลขของคุณไม่ตรงกับเป้าหมายเหล่านี้ ให้โพสต์ตัวเลขไว้ใต้หัวข้อนี้ พร้อมขนาดห้องและอุปกรณ์ที่ใช้ ผู้ปลูกคนอื่นที่อยู่ในสภาพอากาศคล้ายกันจะช่วยดูได้ว่าควรแก้อะไรก่อน
หมายเหตุทางกฎหมาย
บทความนี้เขียนเพื่อการศึกษา และใช้กับการปลูกที่ถูกกฎหมายเท่านั้น ในไทย ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุม ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 26 มิถุนายน 2568 ช่อดอกขายได้เฉพาะเมื่อมีใบสั่งจ่ายตามแบบ ภ.ท.33 โดยสั่งจ่ายได้ในปริมาณสำหรับใช้ไม่เกิน 30 วัน ห้ามโฆษณาและห้ามขายช่อดอกทางออนไลน์
นอกจากนี้ยังต้องปฏิบัติตามกฎกระทรวง 2 ฉบับ พ.ศ. 2569 ด้วย กฎกระทรวงว่าด้วยสารสกัดจากกัญชาหรือกัญชงมีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 26 เมษายน 2569 ส่วนกฎกระทรวงว่าด้วยสมุนไพรควบคุม (ฉบับที่ 2) มีผลบังคับใช้ตั้งแต่วันที่ 30 เมษายน 2569 และกำหนดเกณฑ์การออกใบอนุญาตสำหรับช่อดอกกัญชาให้เข้มงวดขึ้น ก่อนลงมือทำ ให้ตรวจสอบว่าใบอนุญาตใดครอบคลุมกิจกรรมของคุณ
เอกสารอ้างอิง
- Chandra S, Lata H, Khan IA, ElSohly MA. (2008). Photosynthetic response of Cannabis sativa L. to variations in photosynthetic photon flux densities, temperature and CO₂ conditions. Physiology and Molecular Biology of Plants, 14(4):299–306.
- Chandra S, Lata H, Mehmedic Z, Khan IA, ElSohly MA. (2015). Light dependence of photosynthesis and water vapor exchange characteristics in different high Δ9-THC yielding varieties of Cannabis sativa L. Journal of Applied Research on Medicinal and Aromatic Plants, 2(2):39–47.
- Eichhorn Bilodeau S, Wu B-S, Rufyikiri A-S, MacPherson S, Lefsrud M. (2019). An update on plant photobiology and implications for cannabis production. Frontiers in Plant Science, 10:296.
- Rodriguez-Morrison V, Llewellyn D, Zheng Y. (2021). Cannabis yield, potency, and leaf photosynthesis respond differently to increasing light levels in an indoor environment. Frontiers in Plant Science, 12:646020.
- Danziger N, Bernstein N. (2021). Light matters: Effect of light spectra on cannabinoid profile and plant development of medical cannabis (Cannabis sativa L.). Industrial Crops and Products, 164:113351.