Hạt đất sét nung là những viên đất sét nhỏ, nhẹ, đã qua lửa, dùng thay đất để giữ rễ cây. Giá thể này thoát nước nhanh và để lại nhiều không khí quanh rễ. Đổi lại, nó giữ rất ít nước, nên cây trồng trong hạt nguyên chất cần tưới thường xuyên. Hạt không mục, không phân rã, nên bạn có thể rửa, khử trùng và dùng lại qua nhiều vụ. Bài này nói về hệ thống nào hợp với hạt đất sét nung, cách chuẩn bị hạt mới và cách làm sạch hạt sau thu hoạch.
Hạt đất sét nung là gì
Hạt đất sét nung được làm bằng cách nung đất sét ở nhiệt độ rất cao. Sức nóng làm đất sét phồng lên thành những viên tròn, xốp và nhẹ. Cùng một sản phẩm này bạn sẽ gặp dưới nhiều tên. LECA là viết tắt của “light expanded clay aggregate” (cốt liệu đất sét nở nhẹ). “Grow rocks” là tên thường gặp ở cửa hàng. Còn Hydroton chỉ là tên thương mại của một hãng.
Đất sét nở ban đầu được làm ra để dùng làm vật liệu nhẹ trong xây dựng. Về sau, người trồng thủy canh mới đưa nó vào dùng. Thủy canh là trồng cây không cần đất, toàn bộ dinh dưỡng được cấp qua dung dịch nước. So với các loại giá thể khác, những viên tròn và nhẹ này dễ mang, dễ đổ và dễ thao tác.
Hạt đất sét nung là giá thể trơ. Nghĩa là nó không thêm chất dinh dưỡng nào và không nuôi cây. Mọi thứ cây hấp thụ đều đến từ dung dịch dinh dưỡng bạn pha.
Việc cần làm: khi mua, xem trên bao có ghi “expanded clay” (đất sét nở) hoặc “LECA” không. Tên hãng ít quan trọng hơn kích cỡ hạt và độ sạch của hạt.
Kích cỡ: chọn hạt hợp với hệ thống
Hạt đất sét nung có nhiều cỡ. Cỡ phù hợp tùy vào hệ thống của bạn và lượng không khí rễ cần.
Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đã xuất bản tài liệu hướng dẫn về aquaponics: Small-scale aquaponic food production (Fisheries and Aquaculture Technical Paper 589, 2014). Aquaponics là mô hình nối bể nuôi cá với luống trồng cây, để chất thải của cá thành thức ăn cho cây. Với luống giá thể trong mô hình này, FAO khuyên dùng cỡ hạt lớn, đường kính khoảng 8 đến 20 mm.
Nguyên tắc chung:
- Hạt cỡ nhỏ hợp với rọ nhựa (net pot) cho cây nhỏ. Rọ nhựa là cốc nhựa có khe ở thành, giữ cây đứng trong khi rễ mọc xuyên qua xuống nước.
- Hạt cỡ lớn giữ được nhiều không khí hơn trong luống sâu, vì khe hở giữa các viên to rộng hơn.
Việc cần làm: trước khi mua, ghi lại loại hệ thống và độ sâu của thùng chứa. Chọn hạt nhỏ cho rọ nhựa và cây con, chọn hạt lớn cho luống sâu và khay.
Ưu và nhược điểm
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Thoát nước rất tốt, để lại nhiều không khí quanh rễ | Giữ rất ít nước, nên phải tưới thường xuyên |
| Dùng lại được sau khi rửa và khử trùng | Khá đắt, và không phải nơi nào cũng dễ mua |
| Nhẹ, dễ di chuyển | Muối từ dinh dưỡng có thể tích tụ, phải xả rửa |
| Viên tròn, cầm nắm dễ chịu | Bao mới nhiều bụi, phải rửa trước |
| Không phân rã trong suốt vụ trồng | Hạt nguyên chất khô rất nhanh trong chậu tưới xả bỏ |
Có một điểm nhiều người trồng không ngờ tới. Theo thời gian, muối trong dung dịch dinh dưỡng có thể bám trên bề mặt và đọng bên trong hạt dùng lại. Lớp muối này có thể làm lệch lần bón kế tiếp. Đây thêm một lý do để rửa hạt giữa các vụ và mỗi lần thay bồn dinh dưỡng.
Việc cần làm: trước khi chọn hạt đất sét nung, hãy tính sẵn việc tưới thường xuyên và rửa hạt định kỳ. Nếu bạn không thể kiểm tra cây hoặc hệ thống mỗi ngày, một giá thể giữ nước nhiều hơn sẽ an toàn hơn.
Hệ thống nào hợp với hạt đất sét nung
Hạt đất sét nung là giá thể trơ dùng tốt trong hệ thống dòng chảy liên tục và hệ thống ngập – rút. Dòng chảy liên tục nghĩa là dung dịch dinh dưỡng chảy qua rễ suốt thời gian. Đây là những cách dùng quen thuộc:
- Ngập – rút (ebb and flow, flood and drain): máy bơm đẩy dung dịch dinh dưỡng làm ngập khay, sau đó dung dịch rút về bồn. Sau mỗi lần ngập, hạt để không khí tràn vào lại nhanh, nên rễ có cả nước lẫn oxy.
- Rọ nhựa trong hệ thủy canh nước sâu hoặc hệ tuần hoàn: trong thủy canh nước sâu (DWC), rễ thả trong bồn dung dịch dinh dưỡng có sục khí. Hệ tuần hoàn thì bơm cùng một dung dịch chạy vòng đi vòng lại. Ở đây, hạt được đổ đầy rọ nhựa quanh cây con hoặc quanh khối rockwool để giữ cây đứng thẳng. Cũng vì lý do này, FAO mô tả việc đổ LECA, sỏi núi lửa hoặc rockwool vào cốc rọ.
- Hệ tưới nhỏ giọt: các đầu nhỏ giọt cấp dung dịch cho từng cây. Đầu nhỏ giọt phải chạy đủ dày để hạt luôn ẩm.
- Luống giá thể trong aquaponics: hạt còn là nơi cho vi khuẩn có lợi sinh sống. Những vi khuẩn này biến chất thải của cá thành dạng cây hấp thụ được.
- Lớp phủ trên mặt chậu đất: một lớp hạt trên mặt đất giúp giảm bốc hơi và không cho dòng nước tưới xói lõm đất. Đây chỉ là cách dùng phụ, không thay được đất.
Khả năng giữ nước thấp trở thành vấn đề khi trồng trong chậu tưới xả bỏ chỉ chứa toàn hạt. Tưới xả bỏ (drain-to-waste) là tưới vào chậu rồi để phần nước thừa chảy đi, không dùng lại. Giữa hai lần tưới, hạt nguyên chất gần như không còn nước để cấp cho rễ. Nhiều người trồng vì vậy trộn hạt vào xơ dừa hoặc đất, hoặc chọn giá thể giữ nước tốt hơn.
Ghi chú của người dịch: ở Thái Lan và Đông Nam Á, phòng trồng và nhà kính thường ở mức 30–35 °C. Ở nhiệt độ đó, nếu máy bơm hoặc bộ hẹn giờ ngừng, rễ trong hạt nguyên chất có thể khô chỉ sau vài giờ. Mất điện khi có giông bão là chuyện thường ở nhiều vùng. Hãy kiểm tra hệ thống sau mỗi lần mất điện. Một cách là lắp UPS (bộ lưu điện, giữ thiết bị chạy khi điện lưới mất) cho bộ hẹn giờ của máy bơm. Cách đơn giản hơn là trộn một ít xơ dừa vào hạt, để giá thể có sẵn một lượng nước dự trữ.
Ghi chú của người dịch: sự cố ngược lại cũng xảy ra. Nếu lỗ thoát của khay ngập – rút bị tắc, rễ có thể ngâm dưới nước và thiếu oxy. Hãy lắp ống tràn trong khay, và kiểm tra lỗ thoát sau mỗi lần ngập trong tuần đầu của hệ thống mới.
Việc cần làm: chỉ dùng hạt nguyên chất cho hệ thống tưới dày và tự động, như ngập – rút, thủy canh nước sâu hoặc nhỏ giọt chạy dày. Với chậu tưới tay, hãy trộn hạt vào xơ dừa hoặc đất.
Trước khi mua ở Thái Lan
Ghi chú của người dịch: FAO ghi nhận đất sét nở tương đối đắt và không phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới. Ở Thái Lan, nguồn hàng và giá khác nhau tùy cửa hàng. Bài gốc nhắc tới ba giá thể khác cũng làm sạch và dùng lại được theo cùng cách: cát, sỏi và đá bọt. Ở Thái, đá núi lửa được bán làm vật liệu trồng chậu với nhiều cỡ. Đá bọt (pumice) là một loại trong số đó: đá núi lửa nhẹ, đầy lỗ khí. Hãy hỏi người bán xem trong bao là loại đá nào. Đá bọt hoạt động khá giống hạt đất sét nung, nhưng hình dạng thô, sắc cạnh nên cầm nắm kém dễ chịu hơn.
Ghi chú của người dịch: khi so giá, hãy so theo lít, đừng so theo cân nặng của bao. Hạt đất sét nung rất nhẹ, nên một bao nặng của giá thể khác có thể chứa ít lít hơn. Cũng nên tính cả việc dùng lại: hạt được làm sạch đúng cách có thể dùng qua nhiều vụ.
Việc cần làm: hỏi những người trồng khác trong mục giá thể xem họ mua hạt đất sét nung hoặc đá bọt ở đâu, và hạt của họ dùng được bao nhiêu vụ. Hỏi nhà cung cấp một bao nhỏ trước và thử theo cách dưới đây.
Chuẩn bị hạt mới: rửa, ngâm, kiểm pH
Hạt mới mang theo bụi từ nhà máy và từ khâu vận chuyển. Hãy chuẩn bị hạt trước khi trồng, để bụi không lọt vào bồn, máy bơm và đường ống.
- Rửa đến khi nước trong. Hướng dẫn của FAO cho luống giá thể là rửa kỹ giá thể trước khi cho vào luống. Cứ xả cho cặn trôi ra đến khi nước chảy ra trong. Làm việc này ngoài trời trong một xô đục lỗ để khỏi tắc cống trong nhà.
- Ngâm trong nước đã chỉnh pH. Ngâm hạt trong nước đã chỉnh pH trước khi dùng. Việc ngâm còn làm nước lấp đầy các lỗ xốp của hạt. Nếu trồng vào hạt khô, hạt sẽ hút mất nước của rễ non trong mấy giờ đầu.
- Khuấy trong lúc ngâm. Thỉnh thoảng đảo hạt để viên nào cũng ngấm nước. Hạt nhẹ nên nổi, và những viên nổi trên mặt sẽ vẫn khô.
- Kiểm pH nước thoát. Nước thoát (runoff) là nước chảy ra khỏi giá thể. Cho một ít nước đã chỉnh pH chạy qua một mẫu hạt, rồi đo pH phần nước chảy ra. Với cần sa trồng thủy canh và giá thể không đất, pH khoảng 5,5 đến 6,5 là khoảng được khuyên nhiều nhất, nên hãy chỉnh dung dịch về mức đó. Nếu pH nước thoát lệch xa so với nước bạn đổ vào, hãy ngâm và rửa lại rồi đo lại.
- Rửa mỗi lần thay bồn. Mỗi lần thay bồn dinh dưỡng, hãy rửa giá thể bằng nước sạch. Việc này loại bỏ lớp muối tích tụ trước khi cho dung dịch mới vào.
Ghi chú của người dịch: nước máy và nước giếng ở Thái Lan khác nhau nhiều giữa các vùng, cả về pH lẫn lượng khoáng hòa tan. Hãy đo pH và EC của nguồn nước nhà mình trước khi chuẩn bị hạt. EC (độ dẫn điện) cho biết lượng muối hòa tan trong nước. Biết rõ nước đầu vào, bạn sẽ phân biệt được một kết quả nước thoát bất thường là do hạt hay do chính nguồn nước.
Việc cần làm: với bao hạt mới, hãy rửa, ngâm và thử một mẫu nhỏ trước khi đổ đầy cả hệ thống. Ghi lại pH nước thoát để so với bao sau.
Làm sạch và dùng lại hạt sau thu hoạch
Hệ thủy canh phụ thuộc vào độ sạch để không cho sâu bệnh lây từ vụ này sang vụ sau. Hạt đất sét nung là một trong số ít giá thể làm sạch kỹ và dùng lại được, cùng với cát, sỏi và đá bọt. Rockwool thì không dùng lại được.
Quy trình đơn giản sau thu hoạch:
- Nhổ bỏ cây và gỡ càng nhiều rễ cũ càng tốt.
- Ngâm và chà. Ngâm hạt trong nước, rồi chà hoặc khuấy mạnh để rễ và cặn bong ra.
- Khử trùng. Một tờ hướng dẫn khuyến nông của trường đại học đưa ra hai cách để giá thể an toàn khi dùng lại: làm nóng đến khoảng 82 °C (180 °F) trong 30 phút, ví dụ bằng hơi nước; hoặc ngâm trong dung dịch thuốc tẩy (bleach) 10% trong 20 phút. Làm theo hướng dẫn an toàn trên nhãn thuốc tẩy.
- Rửa thật kỹ sau khi dùng hóa chất. Rửa bằng nước sạch đến khi hết mùi, để không còn chất khử trùng nào chạm tới rễ của vụ sau.
- Phơi hạt thật khô trước khi cất, để không có gì mọc trên hạt trong lúc cất giữ.
Những mẩu rễ cũ còn sót trong hạt là thức ăn cho các sinh vật gây thối rễ. Trong khí hậu ẩm của Đông Nam Á, hạt còn ẩm mà cho vào bao có thể nhanh chóng bị mốc. Hãy rải hạt ra chỗ thoáng cho khô rồi mới đóng bao.
Ghi chú của người dịch: vào mùa mưa, phơi ngoài trời có thể mất vài ngày. Hãy rải hạt thành lớp mỏng trên tấm lưới dưới mái che, chỗ thông gió tốt, và đảo hạt mỗi ngày. Chỉ đóng bao khi hạt sờ thấy khô hẳn và không còn mùi gì.
Việc cần làm: sau mỗi vụ thu hoạch, làm lần lượt năm bước trên, và ghi ngày làm sạch lên từng bao.
Những lỗi thường gặp
- Bỏ qua bước rửa. Bụi làm đục bồn dinh dưỡng và lắng đọng trong khay và đường ống.
- Trồng vào hạt khô. Hãy ngâm trước, để hạt không hút mất phần nước dành cho rễ.
- Tưới hạt nguyên chất như tưới đất. Giá thể giữ quá ít nước, nên tưới cách quãng lâu sẽ làm rễ khô, nhất là khi trời nóng.
- Dùng lại mà không làm sạch. Rễ cũ và muối mang vấn đề sang vụ sau.
- Bỏ mặc muối tích tụ. Rửa mỗi lần thay bồn và giữa các vụ.
- Coi hạt là nguồn dinh dưỡng. Hạt là giá thể trơ. Toàn bộ thức ăn của cây đến từ dung dịch bạn pha.
Việc cần làm: đọc danh sách này một lần trước khi bắt đầu một hệ thống dùng hạt đất sét nung, và đọc lại vào lần thay bồn đầu tiên.
Hạt đất sét nung, perlite và rockwool
Perlite là vật liệu màu trắng, rất nhẹ, làm từ thủy tinh núi lửa được nung nóng. Rockwool (bông khoáng) làm từ đá nung chảy rồi kéo thành sợi, bán dưới dạng khối và tấm.
| Đặc tính | Hạt đất sét nung | Perlite | Rockwool |
|---|---|---|---|
| Khả năng giữ nước | Rất thấp | Thấp | Cao |
| Không khí quanh rễ | Rất nhiều | Nhiều | Khá |
| pH | Cần kiểm tra sau khi ngâm | Trung tính | Trung tính đến hơi kiềm; có thể cần ngâm để hạ pH |
| Dùng lại | Được, sau khi rửa và khử trùng | Không phân rã, nhưng vụn ra khi thao tác; bụi có thể gây kích ứng phổi | Không |
| Cách dùng thường gặp | Ngập – rút, rọ nhựa, aquaponics | Trộn vào đất hoặc xơ dừa cho thoáng khí | Khối và tấm để giâm cành và ươm cây con |
Perlite nhẹ hơn hạt đất sét nung, tự nó giữ ít nước và dùng tốt nhất khi trộn vào đất hoặc xơ dừa. Rockwool giữ nhiều nước và vô trùng khi còn mới, nhưng không dùng lại được và không phân hủy ngoài tự nhiên. Hạt đất sét nung nằm ở đầu kia: nhiều không khí nhất, giữ rất ít nước và dùng được lâu nhất.
Việc cần làm: chọn hạt đất sét nung khi hệ thống của bạn tưới dày và bạn muốn một giá thể làm sạch và dùng lại được. Chọn perlite để làm đất hoặc xơ dừa thoáng khí hơn. Chọn rockwool để giâm cành và ươm cây con. Khi thao tác với perlite, hãy đeo khẩu trang chống bụi.
Bắt đầu từ đâu
Mua một bao hạt nhỏ. Rửa, ngâm và kiểm pH nước thoát như hướng dẫn ở trên. Trồng thử một hoặc hai cây trong hệ thống của bạn trước khi chuyển cả phòng sang. Ghi lại hạt khô nhanh đến mức nào giữa hai lần tưới, trong đúng mức nóng ở chỗ bạn.
Nếu bạn có câu hỏi, hoặc đã dùng hạt đất sét nung hay đá bọt trong điều kiện ở Thái, hãy đăng cách bố trí và kết quả của bạn ngay dưới topic này.
Nguồn được nhắc trong bài gốc
- Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO): Small-scale aquaponic food production: integrated fish and plant farming, Fisheries and Aquaculture Technical Paper 589 (Somerville và cộng sự, 2014): hướng dẫn về luống giá thể aquaponics, cỡ hạt, giá thành và mức độ dễ mua, cách đổ giá thể vào cốc rọ và rửa giá thể mới.
- Oklahoma State University Extension, Soilless Growing Mediums (tờ hướng dẫn): đất sét nở dùng lại được, có pH trung tính, thoát nước và khô nhanh; một số giá thể có thể dùng lại sau khi làm nóng đến 180 °F (82 °C) trong 30 phút hoặc ngâm thuốc tẩy 10% trong 20 phút, sau đó rửa lại vài lần.