Trồng gai dầu (hemp): đất, đạm, sâu bệnh, thu hoạch và sấy, lịch trồng ở Thái Lan và kiểm tra THC (Phần 2/2)

HempSapa · 8 Tháng Mười Một 2026 06:31

Hemp chỉ cho năng suất tốt khi ruộng, lượng đạm, ngày gieo và kế hoạch kiểm tra THC đều hợp với loại cây bạn trồng. Phần này nói về đất và dinh dưỡng, luân canh, sâu bệnh, thu hoạch và sấy hemp lấy CBD, trồng hemp ở Thái Lan, và cách các nước lấy mẫu kiểm tra THC.

Hemp chia làm ba loại cây: hemp lấy sợi (trồng để lấy thân), hemp lấy hạt và hemp lấy CBD (trồng để lấy cannabinoid trong hoa cái). Mỗi loại cần khoảng cách trồng, giống và thời điểm thu hoạch khác nhau, như đã nói ở Phần 1. Hemp công nghiệp là cây Cannabis sativa L. có hàm lượng THC dưới mức luật cho phép. THC là cannabinoid gây phê.

Nhắc về luật Thái: ở Thái Lan, hemp là cây có dưới 1,0% THC trong lá và ngọn hoa. Chiết xuất từ hemp không được quá 0,2% THC. Hoa hemp, ở bất kỳ mức THC nào, đều là thảo dược kiểm soát theo Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về thảo dược kiểm soát (cần sa), B.E. 2568, có hiệu lực từ 26/6/2025. Hoa chỉ được bán khi có đơn kê theo mẫu PT 33 (ภ.ท.33), mỗi lần tối đa đủ dùng 30 ngày. Cấm quảng cáo và bán hoa qua mạng. Dự thảo Luật Kiểm soát Cần sa vẫn chưa thành luật. → Cần sa là thảo dược kiểm soát ở Thái Lan.

Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1371

3. Ruộng, đất và dinh dưỡng

3.1 Đất và thoát nước

Hemp chịu được đất có độ màu mỡ trung bình. Nhưng có ba yếu tố quyết định năng suất.

pH: cả ba loại cây đều nên giữ pH khoảng 6,0–7,5 (theo Khuyến nông Đại học Wisconsin, được Viện Rodale trích dẫn; Viện Rodale là tổ chức nghiên cứu canh tác hữu cơ ở Mỹ). Nếu pH dưới khoảng 6, hãy kiểm tra ngộ độc nhôm và mangan. Nếu pH cao, lá có thể thiếu sắt và kẽm dù đất vẫn đủ. Lý do là pH cao chặn rễ hút các chất này.
Thoát nước: đây là điều quan trọng nhất. HRDI (Viện Nghiên cứu và Phát triển Vùng cao của Thái Lan) cho biết thối rễ và thối thân do đất ướt, ngập úng là vấn đề lớn nhất khi trồng hemp ở Thái. 30 ngày đầu sau khi gieo là giai đoạn dễ mất cây nhất. Hãy chọn đất thịt hoặc đất thịt pha cát thoát nước tốt, và đào rãnh thoát nước vào mùa mưa. → Thối rễ ở cần sa.
Cỏ dại: ruộng hemp lấy sợi trồng dày, khi tán khép lại sẽ che cỏ dại không mọc được. Ruộng hemp lấy CBD trồng thưa thì tán không bao giờ khép. Vì vậy, những tuần đầu phải làm cỏ bằng tay hoặc bằng máy, hoặc phủ gốc.

Việc cần làm: đo pH đất trước khi gieo, và đi thăm ruộng sau trận mưa to đầu tiên. Chỗ nào nước đọng quá một ngày thì phải làm rãnh thoát hoặc bỏ không gieo. Cây con ở những chỗ đó dễ thối nhất.

3.2 Khí hậu

Hạt hemp cần nhiệt độ đất trên 8 °C mới nảy mầm. Ở vùng thấp Đông Nam Á, điều này không bao giờ là vấn đề. Sương giá làm chết cây con. Điều này chỉ đáng lo ở các nước ôn đới và trên những đỉnh núi cao nhất ở Thái. Khi hemp lấy CBD ra hoa, nếu độ ẩm cao kéo dài thì nguy cơ bị mốc xám (botrytis) tăng lên.

3.3 Đạm và các chất dinh dưỡng khác theo loại cây

Bảng dưới đây đưa ra một bộ số liệu thống nhất. Hãy điều chỉnh theo kết quả xét nghiệm đất của bạn.

Loại cây	pH mục tiêu	Tổng lượng đạm (N)	Nguồn
Lấy sợi	6,0–7,5	tối đa khoảng 150 kg N/ha (mức tốt nhất khi không có cây che phủ, trong thí nghiệm ở Kutztown, bang Pennsylvania, Mỹ)	Viện Rodale
Lấy hạt	6,0–7,5	khoảng 100 kg N/ha (cùng thí nghiệm trên)	Viện Rodale
Lấy CBD	6,0–7,5	Chưa có mức tốt nhất được thống nhất. Hướng dẫn chung cho hemp là 50–100 lb/ac (khoảng 56–112 kg N/ha), chia làm nhiều lần bón, 20–25% bón lúc trồng	Khuyến nông Đại học Delaware (Mỹ)

Đạm trong giai đoạn ra hoa (hemp lấy CBD): các nghiên cứu cho kết quả trái ngược nhau. Một nghiên cứu trong môi trường trồng có kiểm soát thấy hàm lượng cannabinoid cao nhất khi bón ít đạm. Một thí nghiệm ngoài đồng ở vùng sa mạc cao và khô lại thấy hàm lượng cannabinoid phụ thuộc vào giống và ngày thu hoạch, không phụ thuộc lượng đạm. Cách làm thực tế là bón phần lớn đạm trong giai đoạn sinh trưởng thân lá, và tránh bón nhiều đạm vào cuối vụ.
Cây che phủ họ đậu: trong thí nghiệm ở Kutztown, trồng đậu tằm lông (hairy vetch) và đậu Hà Lan mùa đông (winter pea) trước hemp đã cung cấp đủ đạm, không cần bón thêm phân. Cây che phủ là cây trồng để nuôi và bảo vệ đất, không phải để bán. Cây họ đậu lấy đạm từ không khí bổ sung vào đất.
Lân, kali và lưu huỳnh: bón theo kết quả xét nghiệm đất. Đất nhiệt đới bị rửa trôi nhiều có thể cần thêm loại phân có gốc sunfat.

Ghi chú của người dịch: đậu tằm lông và đậu Hà Lan mùa đông là cây vùng ôn đới. Các thí nghiệm trên không cho biết chúng sống thế nào trong cái nóng ở Thái. Một loại cây họ đậu hợp với vùng của bạn có thể làm được việc tương tự, nhưng chưa ai thử trồng trước hemp ở Thái. Hãy thử trên một ô nhỏ trước và so với một ô có bón phân. Như vậy bạn sẽ biết cây che phủ có thật sự thay được một phần phân bón hay không.

Việc cần làm: xét nghiệm đất trước vụ và chọn lượng đạm theo bảng, đúng với loại cây bạn trồng. Với hemp lấy CBD, hãy bón phần lớn đạm trước khi cây ra hoa.

4. Luân canh và sức khoẻ đất

Hemp phát huy tốt nhất khi là một cây trong vòng luân canh.

Ít cỏ dại hơn: tán hemp lấy sợi dày đặc khiến vụ sau ít cỏ dại hơn.
Cắt nguồn bệnh, nhưng có giới hạn: hemp không phải cây chủ của bệnh sưng rễ (Plasmodiophora brassicae), một bệnh của cây họ cải. Nhưng hemp dễ bị nấm Sclerotinia sclerotiorum (mốc trắng), loại nấm cũng hại hướng dương, đậu tương và cải dầu (canola). Nếu vòng luân canh đã có những cây này, trồng hemp không giúp cắt nguồn bệnh.
Kim loại nặng: hemp hút kim loại nặng chủ yếu khi trồng trên đất bị ô nhiễm. Các nghiên cứu về dùng cây để làm sạch đất (xử lý ô nhiễm bằng thực vật – phytoremediation) đều làm trên đất ô nhiễm nặng (Linger và cộng sự, 2002; Rheay và cộng sự, 2021). Cây trồng trên đất như vậy không dùng được làm thực phẩm hay để chiết xuất.
Vỏ hạt: cày vỏ hạt vùi lại vào đất bổ sung rất ít đạm. Với 3% protein, vỏ hạt chứa khoảng 0,48% N, tức khoảng 5 kg đạm cho mỗi tấn vỏ.

Luân canh ở vùng ôn đới, như ngũ cốc → hemp → ngũ cốc hoặc cây lấy dầu, đã được ghi nhận đầy đủ ở châu Âu (Struik và cộng sự, 2000).

Ở Thái Lan, hemp quang chu kỳ (ra hoa theo độ dài ngày) chiếm chỗ của vụ cây cạn mùa mưa (xem Mục 7). Vì vậy nó tranh đất với các cây cạn khác trồng mùa mưa. Tránh trồng trên ruộng lúa thoát nước kém. Muốn trồng vụ mùa khô thì chỉ dùng giống tự ra hoa (autoflowering) và phải có tưới.

Việc cần làm: ghi lại các cây đã trồng trên ruộng của bạn trong ba năm qua. Nếu có hướng dương, đậu tương hoặc cải dầu, đừng trông vào hemp để cắt bệnh mốc trắng. Nếu đất từng là khu công nghiệp hoặc khai mỏ, hãy xét nghiệm kim loại nặng trước khi trồng để làm thực phẩm hoặc chiết xuất.

5. Sâu bệnh

Sâu đục thân hemp (Grapholita delineana) và bọ nhảy hemp (Psylliodes attenuatus) được ghi nhận chủ yếu ở châu Âu và Trung Á.

Nhện đỏ hai chấm (Tetranychus urticae) là sâu hại chính của hemp lấy CBD trồng trong nhà che khi trời nóng, khô. Nhện bắt mồi ăn nhện đỏ (Phytoseiulus persimilis, Neoseiulus californicus) hiệu quả nhất khi thả trước lúc nhện đỏ bùng phát, không phải sau đó. → Nhện đỏ và phòng trừ sinh học.

Mốc xám (Botrytis cinerea) gây hại nặng nhất trên bông hoa CBD dày đặc. Để phòng, hãy trồng thưa hơn, tỉa lá gốc cho thoáng khí, và không tưới từ trên xuống khi cây đã ra hoa. → Phòng bệnh botrytis.

Thối rễ và thối thân là vấn đề chính ngoài đồng ở Thái. HRDI đã bọc hạt giống bằng Streptomyces (một loại vi khuẩn đất) hoặc Trichoderma harzianum (một loại nấm có ích). So với hạt không bọc, cách này giảm số cây con chết sau 15 ngày tới 77% và 49%, theo thứ tự. Tránh gieo ngay trước một đợt mưa to. → Trichoderma và các vi sinh vật vùng rễ khác.

Ghi chú của người dịch: ở Thái, chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật và chế phẩm sinh học đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng theo nhãn. Trước khi mua bất kỳ chế phẩm Trichoderma, Streptomyces hay nhện bắt mồi nào, hãy kiểm tra số đăng ký với Cục Nông nghiệp. Số đăng ký là bằng chứng của bạn khi kiểm tra GACP, và giúp bạn tránh hàng giả hoặc hàng nhiễm tạp.

Việc cần làm: với hemp lấy CBD, kiểm tra mặt dưới lá mỗi tuần một lần từ giai đoạn sinh trưởng thân lá, để thả nhện bắt mồi sớm. Ngoài đồng, hãy gieo sau một đợt mưa to thay vì ngay trước đó.

6. Thu hoạch và sấy hemp lấy CBD

6.1 Xác định thời điểm thu hoạch

CBD và THC cùng tăng khi hoa chín dần (Phần 1, Mục 2.2). Vì vậy, thời điểm thu hoạch phải dựa vào xét nghiệm ở phòng thí nghiệm, không dựa vào hình dạng bông hoa.

Ở nơi áp dụng giới hạn 0,3%, NC State (Đại học Bang North Carolina, Mỹ) khuyên lấy mẫu kiểm tra tuân thủ chậm nhất khoảng hai tuần sau khi cây bắt đầu ra hoa, tức lúc thấy dấu hiệu hoa đầu tiên. Theo quy định của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA), sau đó phải thu hoạch trong vòng 30 ngày kể từ ngày lấy mẫu.

Kết quả xét nghiệm của phòng thí nghiệm được công nhận chứng minh rằng lô cây nằm trong giới hạn. Nó không phải giấy phép để bán hoa ở nơi hoa là sản phẩm bị kiểm soát. Ở Thái, hoa hemp vẫn là thảo dược kiểm soát (xem khung ở đầu bài). Hãy hỏi cơ quan cấp phép của bạn xem họ chấp nhận kết quả THC từ những phòng thí nghiệm nào. → Cách đọc phiếu phân tích (CoA).

6.2 Sấy

Hoa phải được sấy nhanh xuống dưới khoảng 12% độ ẩm để tránh botrytis và giảm chất lượng. Phơi ngoài trời không đáng tin trong thời tiết ẩm của Đông Nam Á. Vì vậy cần phòng sấy có quạt thổi gió hoặc máy sấy chuyên dụng. Sấy chậm làm hoa có mùi vị như cỏ khô và hao hụt nhiều hơn do nấm mốc. Ở Thái, việc xử lý, bảo quản và bán hoa hemp đều theo quy định về thảo dược kiểm soát. → Sấy khi độ ẩm ngoài trời 85–95%.

Việc cần làm: đo độ ẩm một mẫu của mỗi mẻ sấy trước khi cất kho, và lưu kết quả vào hồ sơ của mẻ đó. Nhờ vậy bạn biết hệ thống sấy có đạt 12% vào mùa mưa hay không, chứ không chỉ vào mùa khô.

7. Hemp ở Thái Lan: quy định và thực tế

Cấp phép. Việc cấp phép trồng hemp cho tư nhân bắt đầu từ Quy chế Bộ về cấp phép sản xuất, nhập khẩu, xuất khẩu, phân phối hoặc tàng trữ chất ma tuý nhóm 5 dành riêng cho hemp, B.E. 2563 (2020), có hiệu lực từ 29/1/2021. Giấy phép gồm các mục đích như học tập, nghiên cứu, lai tạo giống và sản xuất hạt giống xác nhận. Hạt giống được xác nhận bằng cách đăng ký với Cục Nông nghiệp, kèm kết quả xét nghiệm THC nộp cho Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Thái Lan (Thai FDA).

Giống. Các giống được xác nhận của Thái là dòng trong nước do HRDI lai tạo cùng Quỹ Dự án Hoàng gia (Royal Project Foundation): RPF1, RPF2, RPF3 và RPF4. Các giống này được tạo ra để lấy sợi, đăng ký với Cục Nông nghiệp năm 2011 (B.E. 2554), và được báo cáo có khoảng 0,2% THC. RPF1 hợp với vùng cao trên 1.000 m. RPF3 hợp với độ cao 500–1.000 m.

Vùng trồng hemp. Báo chí nhắc tới Mae Sai (tỉnh Chiang Rai), Phop Phra (tỉnh Tak) và Song Khwae (tỉnh Nan) là các vùng trồng hemp. Cộng đồng người H’Mông, nhất là ở Phop Phra, đã trồng hemp để dệt vải từ lâu đời.

Lịch trồng các dòng RPF quang chu kỳ ở miền Bắc Thái Lan (theo HRDI):

Thời điểm gieo	Điều xảy ra
Tháng 3–5 (chỉ ở nơi có nước)	Giai đoạn thân lá dài; cây có thể cao khoảng 5 m nên phải trồng thưa
Tháng 6–7 (khuyến nghị; khung chung của HRDI là tháng 5–7)	Khoảng 3 tháng sinh trưởng thân lá, ra hoa từ cuối tháng 9 tới tháng 10, khoảng cách khoảng 1 × 1 m nếu lấy hạt
Tháng 8–2 (ngày ngắn)	Giai đoạn thân lá ngắn, ra hoa sớm; phải trồng dày (75 × 50 cm hoặc dày hơn), và cây cho ít sinh khối

Đây là lý do mùa khô không hợp để trồng hemp lấy sợi loại quang chu kỳ. Ngày ngắn làm cây ra hoa sớm, nên năng suất thân thấp. Muốn trồng vụ mùa khô thì cần giống tự ra hoa và có tưới. Tránh gieo ngay trước mưa to.

Việc cần làm: chọn dòng RPF theo độ cao ruộng của bạn (RPF1 trên 1.000 m, RPF3 ở 500–1.000 m) và gieo vào tháng 6–7. Gieo lúc này cây có khoảng ba tháng sinh trưởng trước khi ra hoa.

8. Giới hạn THC, lấy mẫu và hồ sơ

8.1 Giới hạn THC theo từng nước

Nước hoặc khu vực	Giới hạn THC trong cây (trọng lượng khô)	Ghi chú
Liên minh châu Âu	0,3% (từ 2023; trước đó 0,2%)	Chỉ giống được xác nhận
Hoa Kỳ	0,3% THC tổng (liên bang)	Kế hoạch của từng bang và vùng tự trị bộ lạc khác nhau
Canada	0,3%	—
Thái Lan	1,0% trong lá và ngọn hoa; chiết xuất không quá 0,2%	Hoa là thảo dược kiểm soát; dự thảo luật có thể thay đổi các giới hạn
Thuỵ Sĩ	1,0%	—
Vương quốc Anh	0,2%	—

Việc cần làm: nếu định xuất khẩu, hãy xét nghiệm theo giới hạn của nước nhập, không chỉ theo mức 1,0% của Thái. Lô cây hợp pháp ở Thái vẫn có thể không đạt ở thị trường giới hạn 0,3% hoặc 0,2%. → Hemp nào được phép xuất khỏi Thái Lan.

8.2 Cách lấy mẫu chính thức

Liên minh châu Âu (Quy chế Uỷ quyền (EU) 2022/126, Phụ lục I): theo Quy trình A, thanh tra kiểm tra ít nhất 30% diện tích hemp đã khai báo. Họ lấy mẫu từ 20 ngày sau khi cây bắt đầu ra hoa tới 10 ngày sau khi hết ra hoa. Mỗi mẫu là một đoạn ngọn dài 30 cm có ít nhất một cụm hoa cái, lấy từ 50 cây mỗi ruộng. Theo Quy trình B, áp dụng ở nơi có hệ thống phê duyệt trước, ít nhất 20% diện tích được kiểm tra. Mẫu lấy trong 10 ngày sau khi hết ra hoa, gồm một phần ba phía trên của 200 cây mỗi ruộng.
Hoa Kỳ (7 CFR 990.24 và hướng dẫn lấy mẫu của USDA): người lấy mẫu được uỷ quyền lấy mẫu không sớm hơn 30 ngày trước ngày dự kiến thu hoạch, bằng cách cắt 5–8 inch (khoảng 13–20 cm) trên cùng của ngọn hoa. Bang hoặc vùng tự trị bộ lạc có thể dùng phương pháp dựa trên hiệu quả thay thế, nhưng phải đảm bảo độ tin cậy 95% rằng cây sẽ không vượt 0,3%. Số cây lấy mẫu mỗi lô tuỳ theo kế hoạch áp dụng.
Thái Lan: làm theo hướng dẫn lấy mẫu của cơ quan cấp phép cho bạn.

Không trộn cả ruộng vào một mẫu. Hãy giữ chuỗi giám sát mẫu (chain of custody): biên bản có chữ ký ghi ai lấy từng mẫu, lấy lúc nào, và ai cầm mẫu cho tới khi giao phòng thí nghiệm. Với giới hạn 0,3%, hãy đặt mục tiêu nội bộ khoảng 0,2% (biên an toàn khoảng 33%). Như vậy sai số bình thường của xét nghiệm sẽ không đẩy lô cây vượt giới hạn.

8.3 Hồ sơ

Lưu các hồ sơ sau ít nhất trong thời gian giấy phép yêu cầu:

sơ đồ ruộng, ghi giống và số lô của từng khu;
hoá đơn mua hạt và giấy chứng nhận hạt giống;
sổ ghi phân bón và các vật tư khác;
hồ sơ lấy mẫu kèm phiếu phân tích (CoA) của phòng thí nghiệm;
năng suất theo từng khu.

Thanh tra có thể so lượng hạt bạn mua với diện tích bạn đã trồng. Hồ sơ khớp nhau chứng minh không có hạt nào bị đưa đi nơi khác.

Việc cần làm: trước khi gieo, lập một cuốn sổ hoặc một bảng tính cho mỗi vụ với năm mục trên. Ghi dần trong vụ dễ hơn nhiều so với dựng lại hồ sơ trước đợt thanh tra. → Hồ sơ GACP cho cần sa.

Tóm tắt

Chọn loại cây (lấy sợi, lấy hạt hay lấy CBD) theo cơ sở chế biến và người mua mà bạn có.
Chọn giống được xác nhận, hợp với vĩ độ và độ cao nơi bạn trồng.
Giữ pH ở 6,0–7,5 và lượng đạm trong khoảng ở Mục 3.3.
Xét nghiệm hemp lấy CBD sớm, vì THC tăng khi hoa chín.
Ở miền Bắc Thái Lan, gieo giống RPF quang chu kỳ vào đầu mùa mưa, trên ruộng thoát nước tốt.
Vào mùa khô, chỉ trồng giống tự ra hoa, và chỉ khi có tưới.
Hoa hemp ở Thái vẫn là thảo dược kiểm soát, và các giới hạn pháp lý có thể thay đổi khi dự thảo Luật Kiểm soát Cần sa được thông qua.

Bạn đã trồng các dòng RPF hoặc xét nghiệm lô hemp lấy CBD ở Thái chưa? Hãy chia sẻ ngày gieo, năng suất hoặc kết quả xét nghiệm ngay dưới topic này để những người trồng khác cùng so sánh.

Tài liệu tham khảo

Linger, P., Müssig, J., Fischer, H., & Kobert, J. (2002). Industrial hemp (Cannabis sativa L.) growing on heavy metal contaminated soil: fibre quality and phytoremediation potential. Industrial Crops and Products, 16(1), 33–42. https://doi.org/10.1016/S0926-6690(02)00005-5
Struik, P. C., Amaducci, S., Bullard, M. J., Stutterheim, N. C., Venturi, G., & Cromack, H. T. H. (2000). Agronomy of fibre hemp (Cannabis sativa L.) in Europe. Industrial Crops and Products, 11(2–3), 107–118.
Rheay, H. T., Omondi, E. C., & Brewer, C. E. (2021). Potential of hemp (Cannabis sativa L.) for paired phytoremediation and bioenergy production. GCB Bioenergy, 13(4), 525–536.
Suchoff, D., Linder, E., & Henriquez Inoa, S. (2022). Avoiding a hot crop: minimizing the risk of non-compliant THC tests through proper harvest timing. NC State Extension AG-937. https://content.ces.ncsu.edu/avoiding-a-hot-crop-minimizing-the-risk-of-non-compliant-thc-tests-through-proper-harvest-timing
Rodale Institute. Growing industrial hemp as an organic cash crop. https://rodaleinstitute.org/science/articles/growing-industrial-hemp-as-an-organic-cash-crop/
University of Delaware Extension (2020). Recommended nutrient rates, miscellaneous crops. https://udel.edu/content/dam/udelImages/canr/pdfs/extension/environmental-stewardship/nutrient-recommendations/UD_Extension_Recommended_2020_Misc_Crops_All.pdf
Floral hemp (Cannabis sativa L.) responses to nitrogen fertilization under field conditions in the high desert. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10198490/
Commission Delegated Regulation (EU) 2022/126, Annex I. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_del/2022/126
7 CFR § 990.24, Responsibility of a USDA licensee prior to harvest. https://www.law.cornell.edu/cfr/text/7/990.24
HRDI (2022). ปลูกกัญชงผลิตเมล็ดเพื่อการบริโภค [Trồng hemp lấy hạt làm thực phẩm]. https://www.hrdi.or.th/articles/Detail/1494
HRDI. ปลูกกัญชงอย่างไร…ให้รอด? [Trồng hemp thế nào để cây sống sót?]. https://www.hrdi.or.th/articles/Detail/1479
Thai Publica (2021). HRDI bán hạt giống hemp (các giống RPF). https://thaipublica.org/2021/04/hrdi-sales-of-2-types-of-hemp-seeds/
Nishimura & Asahi (2021). Legalization of Hemp-Related Business in Thailand. https://www.nishimura.com/en/knowledge/publications/20210525-62786