Nhện rỉ sắt trên cần sa: cách phát hiện, phân biệt với nhện trắng và nhện đỏ, và làm sạch khu trồng

[AZ_Growshop_Asia]

Nhện rỉ sắt hại gai dầu (hemp russet mite, tên khoa học Aculops cannabicola) là loài gây hại cần sa nhỏ đến mức mắt thường không thấy, phải dùng kính phóng đại. Chúng hút các tế bào lớp ngoài của lá và thân. Khi các tế bào đó chết, mô cây ngả màu đồng hoặc màu gỉ sắt, hơi bóng như dính dầu. Đến lúc bạn nhận ra màu này thì số nhện thường đã rất đông.

Nhện rỉ sắt cũng lây lan nhanh hơn nhiều so với kích thước của chúng. Luồng gió trong phòng thổi chúng từ cây này sang cây khác. Kéo tỉa, găng tay và quần áo cũng mang chúng đi. Bài này hướng dẫn cách xác nhận đúng là nhện rỉ sắt, cách phân biệt với nhện trắng (broad mite) và nhện đỏ (spider mite), và cách loại bỏ chúng khỏi khu trồng.

Phần lớn dữ kiện dưới đây lấy từ tài liệu sâu bệnh của bốn trường đại học Mỹ: Colorado State University, North Carolina State University (NC State), University of Florida (UF) và Utah State University. Cả bốn trường đều có dịch vụ khuyến nông (extension). Đây là bộ phận chuyển kết quả nghiên cứu của trường thành lời khuyên thực tế cho nông dân. Các đoạn có nhãn “Ghi chú của người dịch” bổ sung điều kiện ở Thái Lan và Đông Nam Á.

Nhện rỉ sắt là gì

Nhện rỉ sắt thuộc họ Eriophyidae. Đây là nhóm nhện rất nhỏ sống nhờ cây, và khi chúng chích hút thì lá, ngọn thường bị xoắn hoặc biến dạng. Colorado State xếp loài này vào nhóm có ký chủ rất hẹp. Nghĩa là chúng chỉ ăn và sinh sản trên một loại cây duy nhất: cần sa, kể cả gai dầu (hemp).

NC State cho biết thêm: các nhà nghiên cứu đã thử nuôi loài nhện này trên những cây họ hàng trong họ Gai dầu (Cannabaceae) nhưng không thành. Ý nghĩa thực tế rất đơn giản. Nếu bạn thấy nhện rỉ sắt trong khu trồng, chúng đã vào theo cây cần sa. Thường gặp nhất là theo cành giâm (clone) hoặc cây mẹ.

Những đặc điểm cần tìm, theo các tài liệu khuyến nông trên:

• Kích thước. Theo NC State, con cái dài 170–210 micron, con đực 160–165 micron. Một micron bằng một phần nghìn milimét, nên con cái chỉ dài khoảng 0,2 mm.
• Chân. Chỉ có hai cặp, nằm sát đầu. Phần lớn các loài nhện trưởng thành có bốn cặp.
• Hình dạng và màu. Màu nhạt, thân dài, thon nhọn hẳn về phía đuôi, trông như một củ cà rốt tí hon.
• Không giăng tơ. Nếu thấy tơ, bạn đang gặp nhện đỏ chứ không phải nhện rỉ sắt.
• Cách di chuyển. Con nhện quá nhỏ nên không bò xa được. Chúng tụ lại ở mép lá rồi bị luồng khí cuốn đi.

Ghi chú của người dịch: nếu bạn mua clone hoặc cành giâm từ farm khác, bạn có thể mang nhện rỉ sắt về. Cùng lần mua đó còn có thể mang theo viroid tiềm ẩn trên cây hoa bia (HLVd), hoặc một cây không đúng giống bạn đã trả tiền. Trước khi mua, hãy xin xem cây mẹ và soi thân cây mẹ dưới kính phóng đại. Bắt đầu từ hạt sẽ tránh được rủi ro này, như phần phòng ngừa bên dưới giải thích.

Thực sự cần kính phóng đại bao nhiêu lần

Nhiều người trồng sai ngay ở bước này. Colorado State nói không thể thấy nhện rỉ sắt nếu không có kính ít nhất 15–20x. Trang sâu hại gai dầu của UF cũng đưa mức tối thiểu 15–20x cho cả nhện rỉ sắt lẫn nhện trắng. Utah State còn nói mạnh hơn. Theo trường này, kính lúp thông thường không thấy được nhện họ Eriophyidae, và tốt nhất là xác định bằng kính hiển vi soi nổi. Đây là loại kính hiển vi độ phóng đại thấp, có hai thị kính, cho thấy lá hoặc thân ở dạng ba chiều; trên thị trường còn gọi là “stereo microscope”.

Vì vậy kính lúp 10x không đủ để xác nhận nhện rỉ sắt. Hãy dùng một trong các loại sau:

• kính lúp thợ kim hoàn 30x hoặc 60x;
• ống kính macro kẹp vào điện thoại (xem hướng dẫn của diễn đàn về chụp ảnh sâu bệnh rõ nét bằng thiết bị rẻ);
• kính hiển vi soi nổi loại rẻ.

NC State còn mô tả một cách rửa lá. Mục đích là giúp đếm nhện dễ hơn, để bạn biết số lượng đang tăng hay giảm sau khi xử lý.

1. Lấy một mẫu lá.
2. Rửa lá trong nước xà phòng hoặc trong cồn ethanol 70%.
3. Đổ nước rửa vào hộp màu tối, hoặc soi trên một mặt nền tối.
4. Đếm những con nhện màu nhạt, vì chúng nổi rõ trên nền tối.

Ghi chú của người dịch: nếu dùng cồn 70% bán để sơ cứu, hãy xem nhãn có ghi ethanol không, vì phương pháp này dùng ethanol. Mỗi lần rửa cùng một số lá, lấy ở cùng một vị trí trên cây. Như vậy số đếm giữa các tuần mới so sánh được với nhau.

Việc cần làm: chuẩn bị sẵn kính ít nhất 15–20x trước khi cần đến, tốt nhất là kính lúp 30x hoặc 60x hay kính hiển vi soi nổi. Để kính ngay trong phòng trồng để việc kiểm tra thành thói quen.

Dấu hiệu trên cây cần sa

Khi số nhện còn ít, cây không có hư hại nào nhìn thấy được. Đó là lý do loài nhện này thường bị phát hiện muộn. Khi số lượng tăng, bạn sẽ thấy các dấu hiệu sau:

• Mép lá cong lên trên. Lá xỉn màu, giòn và nhỏ hơn bình thường.
• Lá và thân chuyển màu đồng, xám hoặc gỉ sắt. Hiện tượng “rỉ sắt” (russeting) này chính là nguồn gốc tên gọi của loài nhện. Utah State ghi nhận nhện chích hút trên thân có thể làm thân ngả màu đồng.
• NC State cho biết nhện tập trung trước tiên ở thân và cuống lá. Khi số lượng cao, chúng lan sang mặt dưới lá. Lúc đó hoa (bud) nhỏ và còi.
• Colorado State mô tả một lớp như bột màu sẫm trên lá và thân bị nhiễm nặng. Lớp này là xác lột của nhện. Hoa và lá non bị biến dạng.
• Hư hại thường bắt đầu từ phần dưới của cây rồi lan dần lên trên. Utah State khuyên tìm vết ngả màu đồng ở lá và thân phía dưới khi trời nóng, khô.

Những triệu chứng này dễ nhầm với bệnh, thiếu dinh dưỡng hay sốc nhiệt. Vì thế NC State khẳng định phải soi dưới kính hiển vi mới xác nhận được cây bị nhiễm.

Ghi chú của người dịch: phòng trồng ở Thái thường chạy ở 30–35 °C, và tổn thương do nóng thật cũng có thể trông tương tự (xem hướng dẫn của diễn đàn về tổn thương do nhiệt, ánh sáng, nước và muối). Cách chắc chắn duy nhất để phân biệt là tìm thấy chính con nhện. Vào mùa nóng ở Thái, hãy làm theo lời khuyên của Utah State và đặc biệt chú ý thân và lá phía dưới.

Việc cần làm: mỗi tuần một lần, soi dưới kính phóng đại phần thân dưới, cuống lá và lá phía dưới của vài cây trong mỗi phòng. Ghi lại những gì bạn thấy. Mục đích là phát hiện nhện khi số lượng còn ít và chi phí xử lý còn thấp.

Cách phân biệt nhện rỉ sắt với nhện trắng và nhện đỏ

Nhện đỏ đã có hướng dẫn chi tiết riêng trên diễn đàn. Bảng dưới đây chỉ giúp bạn phân biệt ba nhóm khi đang soi cây dưới kính.

Đặc điểm	Nhện rỉ sắt	Nhện trắng	Nhện đỏ
Kích thước ước tính	khoảng 0,1 mm (UF); 0,16–0,21 mm (NC State)	khoảng 0,15 mm (UF)	khoảng 0,3 đến 1 mm (UF)
Độ phóng đại để thấy	Tối thiểu 15–20x; tốt nhất dùng kính hiển vi	Kính lúp cầm tay từ 10x trở lên (Utah State); UF ghi 15–20x	Lớn gấp vài lần hạt muối (UF); dùng kính lúp sẽ dễ thấy hơn
Số chân ở con trưởng thành	2 cặp	4 cặp	4 cặp
Tơ	Không	Không	Có, khi mật độ cao
Hư hại điển hình	Lá cong lên; lá và thân xỉn màu đồng hoặc gỉ sắt; lá giòn; hoa còi	Lá non và hoa xoắn, cứng lại; cây còi	Lá lấm tấm chấm vàng li ti, sau đó bạc màu hoặc ngả màu đồng
Chỗ cần tìm	Thân, cuống lá, mặt dưới lá, mép lá	Phần ngọn non bị che bóng, các kẽ hở	Mặt dưới lá

Kiểu hư hại cũng giúp phân biệt. Utah State mô tả tổn thương do nhện trắng là lá và nụ hoa bị vặn vẹo, cứng lại. Tổn thương do nhện rỉ sắt thường là lá ngả màu đồng và cong dần, lan chậm từ phần dưới cây lên. Nó không làm ngọn non xoắn dữ dội như nhện trắng.

Việc cần làm: trước khi chọn cách xử lý, hãy xác định bạn đang gặp loài nào trong ba loài. Đếm số chân, tìm tơ, và ghi lại hư hại bắt đầu từ đâu trên cây. Mỗi loài cần cách xử lý khác nhau, nhất là khi bạn mua thiên địch.

Vòng đời

Sinh học của loài nhện này chưa được nghiên cứu sâu. Colorado State cho biết trong điều kiện thuận lợi, nhất là độ ẩm cao và nhiệt độ cao, cả vòng đời có thể chỉ mất một tuần. Mỗi năm có nhiều lứa gối nhau. Nói cách khác, trứng, nhện non và nhện trưởng thành cùng có mặt trên cây một lúc.

NC State đưa ra khoảng từ 7–10 ngày tới 30 ngày, tùy điều kiện. Ngoài trời, chưa rõ nhện sống sót giữa hai vụ bằng cách nào. Utah State cho rằng chúng có vẻ qua đông trong tàn dư cây trồng. Trong nhà, chúng sống quanh năm ở bất cứ đâu có nguồn cây liên tục. Đó là lý do các khu trồng liên tục (perpetual grow), nơi clone mới được tạo ra suốt, rất khó làm sạch.

Ghi chú của người dịch: Thái Lan và phần lớn Đông Nam Á không có mùa đông để làm nhện chậm lại. Phòng trồng và ruộng ngoài trời ấm quanh năm, còn mùa mưa mang theo độ ẩm cao. Hãy tính theo mức nhanh của vòng đời, khoảng một tuần, chứ không phải mức chậm. Vì loài nhện này chỉ sống trên cần sa, mọi tàn dư cây hoặc cây cần sa tự mọc gần khu trồng đều có thể mang nhện sang vụ sau.

Việc cần làm: sau mỗi vụ thu hoạch, dọn và tiêu hủy toàn bộ tàn dư cây khỏi phòng hoặc ruộng. Nhổ bỏ mọi cây cần sa mọc lẻ gần đó. Việc này cắt đứt nguồn cây ký chủ mà nhện cần để tồn tại.

Phòng ngừa

• Bắt đầu sạch. NC State cho rằng bắt đầu từ hạt là cách phòng nhiễm tốt nhất, vì nhện không sống được trên hạt. Nếu bạn giâm cành, hãy soi cả cành giâm lẫn cây mẹ dưới kính phóng đại. Mục đích là chặn nhện trước khi chúng vào phòng.
• Cách ly cây mới. Để clone mới về ở một khu riêng. Soi chúng dưới kính hiển vi trước khi đưa vào phòng chính. Như vậy nếu clone có nhện thì chỉ riêng clone đó bị hại.
• Vệ sinh dụng cụ giữa các cây. Cả Colorado State và Utah State đều nhấn mạnh phải làm sạch mọi dụng cụ đã dùng trên cây nhiễm. Kéo tỉa, găng tay và khay đều mang nhện đi được.
• Kiểm soát việc đi lại. Hạn chế người và thiết bị đi từ khu nhiễm sang khu sạch. Mỗi ngày, làm việc ở phòng sạch trước, phòng nhiễm sau cùng.
• Dọn tàn dư. Cây nhiễm bỏ lại trong phòng sẽ giúp đàn nhện tiếp tục sống.

Ghi chú của người dịch: với khu trồng nhỏ tại nhà, một lều trồng riêng hoặc một phòng đóng kín có thể làm khu cách ly. Một lần kiểm tra có thể bỏ sót khi số nhện còn ít, nên hãy soi lại cây mới trước khi chuyển vào phòng chính. Các bước này nằm trong một kế hoạch quản lý dịch hại tổng hợp rộng hơn, kết hợp phòng ngừa, theo dõi và kiểm soát.

Việc cần làm: chuẩn bị chỗ cách ly trước khi lô clone tiếp theo về, và quyết định phòng nào bạn sẽ vào đầu tiên mỗi ngày.

Xử lý và kiểm soát sinh học

Dầu và xà phòng. NC State ghi nhận hai loại dầu đã được dùng: dầu khoáng tinh chế cao, và dầu hạt như neem, đậu nành, hạt bông và canola. Dầu diệt nhện bằng cách phủ kín và làm chúng ngạt thở. Dầu không có tác dụng kéo dài, tức là hết hiệu lực khi lớp phun đã khô. Vì vậy phải phun phủ kín mọi chỗ, kể cả thân và mặt dưới lá, và phải phun nhắc lại. Hãy kiểm tra sản phẩm nào được đăng ký ở nơi bạn trồng, và có được dùng ở giai đoạn sinh trưởng hiện tại của cây không. Nhiều sản phẩm chỉ được dùng trước khi ra hoa.

Ghi chú của người dịch: ở Thái Lan, chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng như nhãn ghi. Hướng dẫn của diễn đàn về những gì được phép phun theo GACP Thái (tiêu chuẩn thực hành tốt trồng trọt và thu hái) giải thích cách kiểm tra đăng ký và đọc nhãn. Bất cứ thứ gì phun lên hoa đều có thể còn lại trong sản phẩm khô và hiện ra trong xét nghiệm dư lượng ở phòng lab. Với người trồng có giấy phép và nhà xuất khẩu, điều đó có thể khiến cả lô hàng không bán được.

Nhện bắt mồi. Colorado State cho biết loài nhện bắt mồi Amblyseius andersoni đã được ghi nhận ăn nhện rỉ sắt. Hai loài thiên địch quen dùng cho nhện đỏ là Phytoseiulus persimilis và Amblyseius californicus không kiểm soát được nhện rỉ sắt. Mua nhầm thiên địch là sai lầm phổ biến và tốn kém.

Ghi chú của người dịch: người dịch chưa xác nhận được Amblyseius andersoni có bán ở Thái hay không. Hãy hỏi nhà cung cấp trong nước trước khi tính đến phương án này. Nếu không có, đừng mua thiên địch của nhện đỏ để thay thế. Thay vào đó, hãy dựa vào nguồn cây giống sạch, các loại dầu được đăng ký cho đúng giai đoạn của cây, và việc dọn sạch phòng mô tả bên dưới.

Dọn sạch và làm lại từ đầu. Colorado State cho biết khi nhện đã có mặt lâu dài trong khu sản xuất liên tục thì cực kỳ khó diệt hết. Trường này khuyên đưa toàn bộ cây ra khỏi khu vực. Khi không còn cây ký chủ, số nhện còn lại sẽ chết trong khoảng một tháng. Dọn sạch hoàn toàn rồi để trống một thời gian không có cây ký chủ thường tốn ít hơn phun thuốc nhiều tháng liền.

Ghi chú của người dịch: dọn sạch một phòng trồng ở Thái có thể theo các bước sau.

1. Cho vào túi và mang ra ngoài toàn bộ cây và tàn dư cây.
2. Vệ sinh phòng, dụng cụ, khay và chậu.
3. Để phòng trống, không có cây cần sa, ít nhất một tháng, đúng khoảng thời gian Colorado State đưa ra.
4. Bắt đầu lại từ hạt, hoặc từ clone đã được soi kính phóng đại trong khu cách ly.

Việc cần làm: nếu nhện đã có mặt lâu dài trong khu trồng liên tục, hãy so chi phí để trống phòng một tháng với chi phí phun thuốc nhiều lần cộng phần sản lượng bị mất. Sau đó lên kế hoạch dọn sạch vào khoảng giữa hai vụ thu hoạch.

Những sai lầm thường gặp

• Soi bằng kính lúp 10x, không thấy gì rồi kết luận không có nhện. Con nhện quá nhỏ so với loại kính đó.
• Tưởng là thiếu dinh dưỡng. Lá dưới xỉn màu, cong và ngả màu đồng bị đổ cho thiếu magiê hoặc kali. Hãy xác nhận bằng kính phóng đại trước, rồi đối chiếu với hướng dẫn của diễn đàn về các vấn đề dinh dưỡng trên lá cần sa.
• Thả thiên địch của nhện đỏ. Chúng không giải quyết được vấn đề này.
• Chỉ phun mặt trên lá. Nhện nằm ở thân, cuống lá và mặt dưới lá.
• Giữ lại cây mẹ đã nhiễm. Mọi clone lấy từ cây đó đều mang theo vấn đề.

Quy định địa phương

Một số nơi có quy định riêng về loài gây hại này. UF cảnh báo rằng phát hiện loài này ở Florida có thể dẫn tới bị cách ly kiểm dịch. Hãy kiểm tra quy định địa phương hiện hành và tình trạng đăng ký sản phẩm trước khi hành động.

Ghi chú của người dịch: người dịch chưa xác nhận được quy định kiểm dịch thực vật của Thái có liệt kê nhện rỉ sắt hại gai dầu hay không. Điều chắc chắn áp dụng ở Thái là quy định về thuốc bảo vệ thực vật ở trên: chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký, dùng đúng nhãn.

Việc cần làm: nếu nghi cây bị nhện rỉ sắt, hãy đăng ảnh vào mục Plant Infirmary (phòng khám cây trồng). Kèm một ảnh chụp qua kính phóng đại ít nhất 15–20x, và ghi rõ hư hại bắt đầu từ vị trí nào trên cây. Bạn cũng có thể đặt câu hỏi hoặc chia sẻ kinh nghiệm của mình với loài nhện này ngay bên dưới topic.

Nguồn tham khảo

• Colorado State University Extension: thông tin về nhện rỉ sắt hại gai dầu.
• North Carolina State University (NC State) Extension: thông tin về nhện rỉ sắt hại gai dầu, gồm kích thước, vòng đời, cách rửa lá và xử lý bằng dầu.
• University of Florida (UF): trang sâu hại gai dầu, gồm nhện rỉ sắt, nhện trắng và nhện đỏ.
• Utah State University Extension: thông tin về nhện họ Eriophyidae và nhện trắng trên gai dầu.