Các quần thể cần sa địa phương ở Thái Lan, Lào, Việt Nam và Campuchia đang mất dần. Phần lớn mất đi vì lai với cây nhập về chứ không phải vì bị nhổ bỏ. Phần này nói về những đặc điểm mà người ta kể là chúng có. Bài cũng giải thích vì sao chúng mất đi và việc bảo tồn thật sự cần những gì.
Giống địa phương (landrace) là một quần thể cây trồng mà nông dân giữ hạt và gieo lại ở một vùng, đời này qua đời khác. Các cây trong quần thể không giống hệt nhau, và không ai lưu hồ sơ lai tạo chính thức. Đó là cả một quần thể, không phải một dòng (strain) duy nhất. Mỗi nhận định bên dưới mang một trong ba nhãn. Có tài liệu nghĩa là truy được tới một bài báo, cuốn sách hoặc hồ sơ chính thức. Thường được kể lại nghĩa là người trồng nhắc đi nhắc lại nhưng không có ghi chép trực tiếp. Theo seedbank nghĩa là thông tin lấy từ mô tả trong danh mục bán hạt của một seedbank (công ty bán hạt giống) và không kiểm chứng được.
Trồng cần sa là tội hình sự ở Việt Nam, Lào và Campuchia. Ở Thái Lan, hoa cần sa bị kiểm soát chặt. Bài này không phải hướng dẫn trồng và không nêu tên người bán nào. Việc bảo tồn chỉ được bàn như công việc của các viện, trường và đơn vị có giấy phép, ở những nơi việc đó hợp pháp.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1305
7. Những đặc điểm được kể về các quần thể sativa Đông Nam Á
Mọi nội dung trong mục này là những gì các quần thể sativa này được kể là có. Gần như chưa có điều nào được đo trên những cây có hồ sơ rõ ràng, trồng ngay tại quê gốc của chúng.
7.1 Thời gian ra hoa và độ dài ngày
Nhiều cây cần sa chỉ bắt đầu ra hoa khi ngày ngắn hơn một mức nhất định. Mức đó gọi là quang kỳ tới hạn (critical photoperiod) của cây. Gần xích đạo, độ dài ngày gần như không đổi quanh năm. Vì vậy, cây nào phải chờ ngày ngắn rõ rệt mới ra hoa thì có thể phải chờ rất lâu.
Zhang và cộng sự đã ghi nhận điều này trên tạp chí Frontiers in Plant Science năm 2021. Ở các giống gai dầu (hemp) mà nhóm thử nghiệm, quang kỳ tới hạn dao động từ khoảng 13 giờ 45 phút đến hơn 15 giờ 30 phút. Một vài giống lấy sợi không cho thấy ngưỡng rõ ràng. Giống lấy sợi và lấy hạt có nguồn gốc xa hơn về phía nam ra hoa muộn hơn giống từ phía bắc. Ở những dòng nhạy, độ dài ngày chỉ lệch 15 phút cũng đủ làm thay đổi thời điểm bắt đầu ra hoa.
Với các quần thể Đông Nam Á, thời gian ra hoa 14–20 tuần thường được kể lại. Các con số này đến từ người trồng chứ không phải từ đo đạc.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, độ dài ngày thay đổi rất ít trong năm. Ở Chiang Rai, ngày dài từ khoảng 10 giờ 55 phút đến 13 giờ 20 phút; ở Hat Yai, từ khoảng 11 giờ 40 phút đến 12 giờ 30 phút. Với cây nhạy, chỉ 15 phút đã đủ làm lệch thời điểm ra hoa. Vì vậy, đèn bảo vệ hay đèn đường gần ruộng ngoài trời hoặc nhà kính có giấy phép có thể kéo dài “ngày” của cây. Ra hoa 14–20 tuần cũng có nghĩa là giai đoạn ra hoa trùng với phần lớn mùa mưa. Muốn biết cây lai tạo ở xứ ôn đới phản ứng thế nào ở vĩ độ Thái Lan, xem Vì sao cây quang kỳ ra hoa chỉ sau sáu tuần ở miền Nam Thái Lan.
Việc bạn có thể làm: Nếu bạn trồng thử có giấy phép một giống địa phương ra hoa lâu, hãy ghi ba mốc ngày cho từng cây. Đó là ngày bắt đầu ra hoa, ngày thấy nhụy (râu hoa) đầu tiên và ngày thu hoạch. Nhờ vậy, con số ước đoán của người trồng trở thành dữ liệu đo thật.
7.2 Dáng cây, độ vươn và độ đặc của hoa
Các đặc điểm sau thường được kể lại trong nhiều nguồn độc lập với nhau:
- vươn rất mạnh (stretch) sau khi bắt đầu ra hoa: lóng (đoạn thân giữa hai mắt lá) dài ra rất nhiều;
- khung cây cao và thưa;
- hoa xốp, mọc thành chùm dài và thoáng, không kết bông chặt;
- lá chét mảnh;
- chín muộn và không đều: các phần trên cùng một cây chín vào những thời điểm khác nhau.
Việc bạn có thể làm: Trong đợt trồng thử có giấy phép, hãy đo chiều cao cây lúc bắt đầu ra hoa và đo lại khi cây ngừng vươn. Dùng số liệu này để kiểm tra phòng trồng hay nhà kính có đủ cao cho vụ sau không.
7.3 Độ ẩm và nấm mốc
Vào mùa mưa, độ ẩm cao kéo dài nhiều tháng, đúng lúc cây đang ra hoa. Đó cũng là lúc nấm Botrytis cinerea gây hại nặng nhất. Đây là loại nấm gây bệnh mốc xám, hay thối bông.
Các nghiên cứu bệnh cây trên cần sa trồng nhà kính chỉ ra hai nguyên nhân chính: độ ẩm cao và bông hoa đặc. Nhiều nghiên cứu trong số đó do nhóm của nhà bệnh học thực vật Zamir Punja tại Đại học Simon Fraser (Canada) thực hiện. Bông xốp, thoáng thì khô nhanh sau mưa. Bông đặc thì giữ nước lại.
Vì vậy, có cơ sở để cho rằng các quần thể trong vùng ít bị mốc. Nhưng khả năng kháng mốc thật sự do di truyền ở những quần thể cụ thể thì mới chỉ thường được kể lại. Ngoài ra, “né mốc nhờ dáng hoa” (structural escape) là đặc điểm khác với “kháng mốc”. Né mốc là bông khô trước khi nấm kịp phát triển. Kháng mốc là bản thân cây chống lại được nấm.
Ghi chú của người dịch: Cây bông thoáng cũng mất lợi thế này nếu trồng dày trong phòng thiếu gió. Trong mùa mưa ở Thái, giống nào cũng cần thông gió tốt và trồng đủ khoảng cách. Mốc trên hoa còn có thể để lại độc tố: xem Độc tố nấm (mycotoxin) trên hoa cần sa. Nếu cần dùng thuốc trừ nấm, chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร) và dùng đúng theo nhãn.
Việc bạn có thể làm: Trong đợt trồng thử có giấy phép, hãy kiểm tra thối bông trên từng cây sau mỗi tuần mưa và ghi kết quả lại. So sánh cây bông thoáng với cây bông đặc trong cùng một lô hạt. Cách này cho bạn biết cây ít mốc là nhờ dáng hoa hay nhờ yếu tố khác.
7.4 Thành phần mùi hương
Watanakul và cộng sự (2024) đã đo mùi hương trên lá một dòng cần sa Thái. Ba chất chiếm ưu thế là ocimene, limonene và terpinolene, ngoài ra còn có caryophyllene. Kết quả này khác với các giống thương mại, vốn thường có myrcene chiếm ưu thế. Muốn hiểu thêm về các hợp chất mùi này, xem Terpene: tác dụng thật và những gì bị thổi phồng.
Nhưng đây chỉ là một lần đo, trên lá, của một dòng cây Thái. Kết quả này không phải “dấu vân tay” cho cả vùng. Linalool, pinene và humulene có xuất hiện trong các mô tả về cây trong vùng, nhưng chưa có số liệu đo nào được công bố.
Việc bạn có thể làm: Khi đọc phiếu kết quả phân tích của phòng lab cho hàng được bán là “giống Thái”, hãy xem terpene được đo trên hoa hay trên lá. Đừng coi một kết quả đo mùi duy nhất là bằng chứng về nguồn gốc.
7.5 Vì sao các cây này khó trồng ở xứ xa vùng nhiệt đới
Khi đem lên các vùng vĩ độ cao phía bắc, các cây này gặp năm vấn đề:
- Ngày hè dài làm cây ra hoa muộn, hoặc không ra hoa.
- Mùa thu đến trước khi hoa chín, nên sương giá và mưa ập tới giữa giai đoạn ra hoa.
- Thời gian ra hoa 16 tuần quá dài so với khoảng thời gian ngắn ngủi không có sương giá trong năm.
- Cây vươn quá cao so với phần lớn phòng trồng trong nhà.
- Đêm lạnh và ẩm làm hoa chín chậm, mà đó lại đúng là điều kiện nấm mốc ưa nhất.
Điều này không có nghĩa là cây yếu. Chúng đã thích nghi với một năm có ngày dài chừng 12 tiếng và với mùa mưa gió mùa. Một cây như vậy không kịp chín ở Ba Lan vào tháng 10 là phản ứng hoàn toàn bình thường.
Ghi chú của người dịch: Người trồng ở Thái gặp đúng vấn đề này nhưng theo chiều ngược lại. Giống lai tạo cho xứ ôn đới thường ra hoa sớm ở Thái Lan, và bông đặc của chúng phải chịu độ ẩm mùa mưa. Không nhóm cây nào “xấu” cả. Mỗi nhóm hợp với một kiểu khí hậu.
Việc bạn có thể làm: Trước khi chọn giống nào, người trồng có giấy phép nên so nơi giống được lai tạo với nơi sẽ trồng: độ dài ngày, độ ẩm và mùa vụ. Sau đó hãy bắt đầu bằng một lô trồng thử nhỏ. Nếu giống không hợp, bạn chỉ mất vài cây chứ không mất cả vụ.
8. Vì sao nguồn gen này quan trọng với công tác lai tạo hiện nay
| Đặc điểm mang theo | Vì sao hiếm ở nơi khác | Ai cần |
|---|---|---|
| Chịu được ngày dài gần như luôn 12 tiếng | lai tạo ở xứ ôn đới chưa bao giờ phải chọn lọc đặc điểm này | người trồng có giấy phép ở vùng nhiệt đới |
| Né thối bông trong mùa mưa | giống bông đặc được lai tạo trong phòng có máy hút ẩm | vụ trồng nhà kính và ngoài trời ở nơi ẩm |
| Mùi hương do terpinolene và ocimene chiếm ưu thế | nguồn gen thương mại đã thu hẹp về myrcene và limonene | nhà lai tạo muốn có mùi khác với kiểu mùi phổ biến |
Cần sa là cây đơn tính khác gốc (dioecious): hoa đực và hoa cái mọc trên hai cây riêng (xem Xác định giới tính cây cần sa). Phấn hoa cần sa bay theo gió. Vì vậy, một giống địa phương sẽ lai với bất kỳ cây cần sa nào đang ra hoa gần đó. Không có hệ thống chứng nhận hay sổ đăng ký giống nào bảo vệ nó. Chỉ một mùa dính phấn lạc là đủ làm cả quần thể bị lai.
Việc bạn có thể làm: Nếu bạn là nhà lai tạo có giấy phép và cần các đặc điểm này, trước hết hãy tìm nguồn giống có hồ sơ nguồn gốc bằng văn bản. Phần 1 đã hướng dẫn cách kiểm tra. Chọn lọc giống mất nhiều năm, nên hãy xác minh nguồn giống ban đầu trước khi bắt đầu.
9. Xói mòn di truyền: một giống địa phương biến mất như thế nào
Phần lớn giống địa phương mất đi vì bị pha loãng, không phải vì bị diệt. Giống nhập về tới làng thường ra hoa nhanh và kết bông chặt. Nhiều giống có gốc từ OG Kush, Blue Dream, Girl Scout Cookies và Gorilla Glue. Phấn của chúng bay tới mọi cây địa phương đang ra hoa gần đó.
Cây lai chín sớm hơn và cho bông đặc hơn, nên người trồng giữ hạt của chúng. Chỉ sau vài vụ, quần thể địa phương trở thành một quần thể lai tạp (hybrid swarm). Khi đó, gần như cây nào cũng mang gen của cả cây địa phương lẫn cây nhập, với tỷ lệ khác nhau. Quần thể gốc không còn tồn tại như một nhóm riêng nữa.
Nguyên nhân thứ hai là người ta thôi để giống. Việc trồng trở thành phạm pháp, và người trẻ bỏ nghề nông. Mua hạt rẻ hơn tự giữ hạt. Kiến thức truyền miệng mất đi cùng những người nắm giữ nó.
Năm 2024, Halpin-McCormick và cộng sự thấy các giống thương mại hiện đại có độ đa dạng di truyền rộng hơn các mẫu giống địa phương mà nhóm có được. Kết quả này phản ánh việc các bộ sưu tập có quá ít mẫu giống địa phương. Nó không chỉ nói về bản thân cây.
Welling và cộng sự đã giải thích lý do trên Frontiers in Plant Science năm 2016. Các công ước quốc tế về ma tuý đã hạn chế việc lưu giữ nguồn gen cần sa. Kết quả là nguồn gen Đông Á tuy được xếp ưu tiên nhưng lại có rất ít mẫu. Lệnh cấm không chỉ chặn việc trồng mà còn chặn cả việc thu thập và lưu giữ mẫu.
Ghi chú của người dịch: Từ năm 2022, giống nhập đã lan rộng khắp Thái Lan. Một farm có giấy phép đang giữ quần thể địa phương có thể dính phấn lạc từ bất kỳ cây nào đang ra hoa trong tầm phấn bay tới. Nguồn phấn đó có thể là cây ở farm bên cạnh. Nó cũng có thể là cây đực hay cây lưỡng tính lẫn trong chính vụ trồng của farm.
Việc bạn có thể làm: Nếu bạn giữ một quần thể địa phương theo giấy phép, hãy liệt kê mọi vụ cần sa khác đang ra hoa gần đó, kể cả vụ của chính bạn. Trồng cây địa phương trong nhà kín, hoặc sắp xếp để chúng ra hoa vào thời điểm khác. Như vậy, phấn từ bên ngoài không lai được vào lô hạt bạn giữ.
10. Bảo tồn thật sự cần những gì
Cách làm giống như với mọi cây giao phấn (outcrossing crop), tức là cây được thụ phấn bằng phấn của cây khác. Phương pháp này được nêu trong bộ Genebank Standards for Plant Genetic Resources (Tiêu chuẩn ngân hàng gen cho nguồn gen thực vật). Bộ tiêu chuẩn này do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) ban hành. Ngân hàng gen là nơi lưu giữ hạt hoặc vật liệu cây để sau này trồng lại được.
Nhân hạt trong điều kiện cách ly. Cần sa thụ phấn nhờ gió và là cây đơn tính khác gốc. Nếu trồng một lô hạt để nhân thêm hạt mà không cách ly, bạn đang tạo ra một giống lai. Cách ly có thể là trồng xa các cây khác, trồng trong nhà kín, hoặc trùm túi lên cành khi thụ phấn.
Quần thể đủ lớn. Giá trị của giống địa phương nằm ở sự khác biệt giữa các cây. Nếu chỉ lấy hạt từ hai, ba cây, bạn sẽ có một dòng bị “thắt cổ chai” (bottleneck). Phần lớn sự đa dạng mất đi, và hạt không còn đại diện cho nguồn gốc. Tiêu chuẩn FAO yêu cầu quần thể đủ lớn để giữ nguyên vốn gen nhưng không đưa ra con số cụ thể cho cần sa. Mọi con số chính xác được gọi là “chính thức” đều là bịa.
Hồ sơ nguồn gốc. Ghi lại địa điểm (kèm toạ độ nếu được), độ cao, ngày thu mẫu và tên người thu. Thêm tên gọi và cách dùng ở địa phương, số cây bố mẹ và số thế hệ đã trồng kể từ khi thu mẫu. Mẫu cây Đà Lạt mô tả trong Phần 1 không có thông tin nào trong số này.
Về mặt pháp lý, việc này thuộc về bốn nhóm:
- viện nghiên cứu và trường đại học trong vùng, vì chỉ họ mới được lấy mẫu ngoài thực địa;
- người trồng có giấy phép, ở nơi việc trồng là hợp pháp;
- ngân hàng gen công lập;
- phòng tiêu bản thực vật (herbarium, nơi lưu mẫu cây ép khô) đang giữ mẫu được thu thập hợp pháp.
Thành viên cộng đồng có thể góp lịch sử truyền miệng và ảnh chụp, nhưng không được đụng tới hạt giống. Việc mang hạt qua biên giới theo đường không chính thức không nằm trong danh sách trên. Ở hầu hết các nước trong vùng, đó là tội hình sự. Nó còn xoá mất nguồn gốc (provenance), tức hồ sơ cho biết hạt đến từ đâu.
Tóm lại: làm sao để một giống địa phương không bị lai mất
- Chỉ cho cây ra hoa ở nơi không có phấn cần sa nào khác bay tới được.
- Lấy hạt cho mỗi thế hệ mới từ nhiều cây bố mẹ, và ghi lại số cây.
- Ghi rõ giống đến từ đâu, ai thu mẫu và đã trồng bao nhiêu thế hệ kể từ đó.
- Để phần việc với cây cho các tổ chức được luật cho phép và đơn vị có giấy phép. Những người khác có thể ghi lại lịch sử, tên gọi và ảnh chụp.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, nghiên cứu, xuất khẩu, bán hoặc chế biến thảo dược kiểm soát mà không có giấy phép là vi phạm Điều 46 Đạo luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái Lan B.E. 2542 (năm 1999). Theo Điều 78, mức phạt là tù tới 1 năm, phạt tiền tới 20.000 baht, hoặc cả hai. Farm có giấy phép định giữ giống nên xác nhận trước xem loại giấy phép nào áp dụng: xem Giấy phép và tuân thủ pháp luật tại Thái Lan. Nhiệt độ cao là vấn đề thực tế khi bảo quản hạt. Để ở nhiệt độ phòng 30–35 °C, hoặc trong tủ lạnh bị ngắt khi mất điện, hạt có thể mất sức nảy mầm sớm hơn. Xem Bảo quản hạt giống và phấn hoa để biết những yếu tố quyết định tuổi thọ của hạt.
Việc bạn có thể làm: Nếu bạn là tổ chức hoặc đơn vị có giấy phép, hãy lập phiếu hồ sơ nguồn gốc trước khi gieo bất kỳ hạt nào. Dùng các mục liệt kê ở trên làm cột của phiếu. Lô hạt không có những ghi chép này thì sau này không thể chứng minh là giống địa phương.
10.1 Đạo đức và thực tế pháp lý
- Cộng đồng nơi cây có nguồn gốc nắm giữ cả kiến thức lẫn nguồn giống. Theo luật quốc gia và Công ước Đa dạng Sinh học (một công ước của Liên Hợp Quốc), lợi ích phải được chia sẻ với cộng đồng đó. Đây là nghĩa vụ, không phải tuỳ chọn.
- Tên địa phương không phải là thương hiệu. Gắn tên một địa danh lên sản phẩm không có hồ sơ thu mẫu là đánh lừa người mua. Đây là nguồn thông tin sai lớn nhất trong chủ đề này.
- Thu mẫu từ nhiều cây và ghi lại số cây. Không bao giờ nhờ ai phạm luật nước họ vì bạn.
| Quốc gia | Trồng | Vận chuyển hạt |
|---|---|---|
| Thái Lan | hoa là thảo dược kiểm soát; từ tháng 6/2025 chỉ được bán khi có đơn kê theo mẫu PT 33 | áp dụng quy định cấp phép và quy định nhập khẩu thực vật |
| Lào | bất hợp pháp; hình phạt về ma tuý rất nặng | tội hình sự |
| Việt Nam | bất hợp pháp | tội hình sự |
| Campuchia | bất hợp pháp; việc thực thi lúc chặt lúc lỏng | tội hình sự |
Được làm ngơ không có nghĩa là hợp pháp. Luật không được thực thi vẫn là luật, và cách thực thi có thể thay đổi bất cứ lúc nào mà không báo trước. Trong khu vực này, mang hạt cần sa qua biên giới là tội ma tuý, dù bạn có ý định gì. Nói rằng mình đang bảo tồn giống địa phương không giúp bạn thoát tội.
Ghi chú của người dịch: Về quy định hiện hành của Thái Lan đối với hạt giống, xem Mua hạt giống cần sa ở Thái Lan năm 2026.
Việc bạn có thể làm: Trước bất kỳ bước nào liên quan đến hạt giống, hãy kiểm tra luật của mọi quốc gia mà hạt sẽ đi qua. Chỉ cần một nước cấm thì đừng vận chuyển hạt.
Chia sẻ điều bạn biết
Nhiều gia đình từng trồng cần sa để lấy sợi, nấu ăn hay làm bài thuốc của bà. Họ đang nắm giữ bằng chứng gốc, và rất ít trong số đó được ghi chép lại. Đó có thể là gia đình ở Isan, vùng đồi núi phía bắc Thái Lan, Lào Cai hay Lai Châu, vùng cao Lào hoặc một làng Khmer. Nếu đó là gia đình bạn, hãy trả lời ngay dưới topic này và cho biết:
- tên gọi địa phương của cây, và tên đó có nghĩa là gì;
- cây được dùng để làm gì, và dùng bộ phận nào;
- cây cao bao nhiêu và mất bao lâu thì chín;
- ai là người giữ hạt.
Nếu có ảnh cũ, hãy đăng kèm địa điểm và thời gian ước chừng. Bạn cũng có thể đăng ảnh cây đang mọc gần nơi bạn sống, nhưng chỉ ảnh thôi. Đừng thu hái hay mang đi bất cứ thứ gì. Mọi góp ý sửa sai đều rất được hoan nghênh. Nếu thấy chỗ nào trong bài sai, hãy trả lời và giải thích vì sao bạn biết.
Tài liệu tham khảo
- Zeven (1998). Tổng quan các định nghĩa về giống địa phương. Euphytica.
- Camacho Villa và cộng sự (2005). Plant Genetic Resources.
- Zhang và cộng sự (2021). Quang kỳ tới hạn ở cần sa. Frontiers in Plant Science.
- Các nghiên cứu bệnh cây trên cần sa trồng nhà kính của nhóm Punja, Đại học Simon Fraser (bài gốc không nêu tên một bài báo cụ thể).
- Watanakul và cộng sự (2024). Terpenoid trong lá của dòng ‘Hang Krarok’ Thái Lan. Journal of Pharmacy.
- Halpin-McCormick và cộng sự (2024). So sánh chín bộ sưu tập cần sa. Genetic Resources and Crop Evolution.
- Welling và cộng sự (2016). Các bộ sưu tập nguồn gen cần sa. Frontiers in Plant Science.
- Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO). Genebank Standards for Plant Genetic Resources.
- Công ước Đa dạng Sinh học.
- Đạo luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái Lan B.E. 2542, Điều 46 và Điều 78.
Bài viết thuộc loạt bài giáo dục của Cộng đồng Asiannabis về di truyền và di sản cây cần sa. Nội dung chỉ nhằm mục đích giáo dục, áp dụng ở những nơi pháp luật cho phép trồng cần sa.