Bài này tóm tắt những gì nghiên cứu cho thấy về cần sa với hội chứng Tourette và chứng tự kỷ. Cả hai tình trạng đều bắt đầu từ thời thơ ấu. Tình trạng thứ ba là ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý), được trình bày ở Phần 2. Bằng chứng hiện có trải từ báo cáo về đúng một bệnh nhân tới một thử nghiệm ngẫu nhiên với 150 người tham gia. Không có bằng chứng nào trong số này là khuyến nghị điều trị.
Nhiều gia đình chỉ thấy các kết quả đáng mừng. Lý do là tài liệu quảng bá cần sa chỉ trích dẫn những kết quả đó. Bài này đặt kết quả tốt và kết quả xấu cạnh nhau. Như vậy bạn sẽ thấy còn rất ít điều đã được khẳng định.
Hãy đọc phần này trước.
Bài viết này không phải lời khuyên y tế. Bài không khuyên cho bất kỳ đứa trẻ nào dùng cần sa. Quyết định điều trị cho một đứa trẻ mắc một trong các tình trạng này thuộc về bác sĩ chuyên khoa hiểu rõ trẻ. Đó có thể là bác sĩ nhi, bác sĩ tâm thần trẻ em hoặc bác sĩ thần kinh nhi (bác sĩ chuyên chữa bệnh về não và thần kinh ở trẻ em).
Chưa ai biết cannabinoid ảnh hưởng lâu dài thế nào tới bộ não đang phát triển. Cannabinoid là các hoạt chất có trong cây cần sa. Ngoài ra, các nghiên cứu lớn trên dân số cho thấy người dùng cần sa ở tuổi thiếu niên có nguy cơ loạn thần cao hơn. Loạn thần là bệnh tâm thần khiến người bệnh mất kết nối với thực tế.
Bài này không đưa ra bất kỳ liều dùng nào. Hãy dè chừng bất kỳ ai đưa ra liều.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, hoa cần sa là thảo dược kiểm soát. Hoa chỉ được bán khi có đơn PT 33 (ภ.ท.33) do người hành nghề được cấp phép kê. Việc dùng cho người chưa thành niên phải do bác sĩ chuyên khoa quyết định.
Các thuật ngữ nghiên cứu dùng trong bài
Những thuật ngữ dưới đây xuất hiện trong phần mô tả các thử nghiệm. Mỗi thuật ngữ cho biết một kết quả đáng tin tới mức nào.
- THC và CBD. THC (tetrahydrocannabinol) là cannabinoid gây cảm giác “phê”. CBD (cannabidiol) không gây phê. Các sản phẩm y tế thường kết hợp hai chất này theo một tỷ lệ cố định.
- Thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT). Người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm. Một nhóm dùng sản phẩm thật. Nhóm kia dùng giả dược, tức là thứ trông giống hệt nhưng không có hoạt chất. Chênh lệch giữa hai nhóm cho thấy tác dụng thật của sản phẩm.
- Mù đôi. Cả người tham gia lẫn nhà nghiên cứu đều không biết ai dùng sản phẩm thật cho tới khi thử nghiệm kết thúc. Cách này giúp kết quả không bị chi phối bởi hy vọng hay kỳ vọng.
- Thử nghiệm bắt chéo và giai đoạn thải trừ. Mỗi người tham gia dùng sản phẩm thật trong một giai đoạn và giả dược trong một giai đoạn khác. Giữa hai giai đoạn có thời gian thải trừ, tức là một quãng nghỉ không dùng gì để sản phẩm trước đó đào thải khỏi cơ thể.
- Thử nghiệm thí điểm. Một thử nghiệm nhỏ làm trước để xem có chạy được thử nghiệm lớn hơn hay không. Kết quả của nó chỉ là gợi ý, chưa phải bằng chứng.
- Tiêu chí chính. Thước đo chính dùng để kết luận sản phẩm có hiệu quả hay không. Nhà nghiên cứu chọn tiêu chí này trước khi bắt đầu thử nghiệm. Nếu tiêu chí chính không đạt thì thử nghiệm chưa chứng minh được lợi ích, dù các thước đo khác trông khả quan.
- Có ý nghĩa thống kê (giá trị p). Giá trị p ước tính khả năng một chênh lệch lớn như vậy xuất hiện chỉ do may rủi, trong trường hợp sản phẩm không có tác dụng gì. Theo quy ước, giá trị khoảng 0,05 trở xuống được coi là có ý nghĩa.
Khi đọc một lời khẳng định về cần sa cho các tình trạng này, bạn hãy tìm những thuật ngữ trên. Một bài đăng không nhắc tới nhóm giả dược và tiêu chí chính chỉ đang kể trải nghiệm của ai đó. Đó chưa phải kết quả đã được kiểm chứng.
1. Ba tình trạng với mức bằng chứng rất khác nhau
Một số sách và trang web vận động cho cần sa bàn chung về ADHD, tự kỷ và hội chứng Tourette. Cách viết đó khiến người đọc tưởng cả ba có bằng chứng mạnh như nhau. Khi xét riêng từng tình trạng, bạn sẽ thấy chúng rất khác nhau.
Bảng dưới đây dùng cách xếp mức của NASEM, tức Viện Hàn lâm Khoa học, Kỹ thuật và Y học Quốc gia Hoa Kỳ. Năm 2017, NASEM đã đánh giá bằng chứng về cần sa cho nhiều bệnh (xem mục 2).
| Tình trạng | Bằng chứng tốt nhất hiện có | Mức độ vững |
|---|---|---|
| Hội chứng Tourette | Hai RCT nhỏ đầu tiên: tic giảm. Ba thử nghiệm trên người lớn năm 2023: một kết quả tích cực, hai không đạt tiêu chí chính. NASEM (2017): “bằng chứng hạn chế” cho viên nang THC | Thử nghiệm nhỏ, kết quả gần đây không thống nhất |
| Tự kỷ | Một RCT bắt chéo có đối chứng giả dược trên 150 trẻ em và thanh thiếu niên, kết quả lẫn lộn. Vài thử nghiệm nhỏ hơn dùng chiết xuất giàu CBD ở trẻ em | Thử nghiệm lớn nhất, nhưng đo hành vi chứ không đo bản thân chứng tự kỷ |
| ADHD (Phần 2) | Một RCT thí điểm trên người lớn. Tiêu chí chính không có ý nghĩa thống kê | Yếu nhất. Cơ chế tác dụng mới chỉ là giả thuyết |
Khi có người nói cần sa giúp chung cho “ADHD và tự kỷ”, bạn hãy hỏi nghiên cứu đó thực sự xét tình trạng nào. Sau đó hỏi tiếp người tham gia là trẻ em hay người lớn. Chỉ các thử nghiệm về tự kỷ mới nghiên cứu trên trẻ em.
2. Hội chứng Tourette
Hội chứng Tourette là một bệnh thần kinh gây ra tic. Tic là những cử động hoặc âm thanh lặp đi lặp lại mà người bệnh không kiểm soát được. Ca nặng có thể giật tay chân, la hét, nói lời không phù hợp, đôi khi khạc nhổ. Điều này gây đau khổ cho cả người bệnh lẫn gia đình.
Các báo cáo ban đầu
Năm 1998, một nhóm nghiên cứu do Müller-Vahl dẫn đầu đã phỏng vấn 64 bệnh nhân có tic. Chính nhà nghiên cứu này sau đó dẫn dắt thử nghiệm năm 2023 ở Đức được nêu bên dưới. Trong 64 bệnh nhân, 17 người cho biết có dùng cần sa, và 14 người trong số đó thấy tic giảm. Họ cũng thấy cảm giác thôi thúc báo trước (cảm giác khó chịu ngay trước khi xuất hiện tic) yếu đi. Họ còn thấy giảm các triệu chứng ám ảnh cưỡng chế, tức là những ý nghĩ không mong muốn cứ lặp lại và cơn thôi thúc phải lặp lại một hành động.
Một báo cáo riêng năm 1999 mô tả một người đàn ông 25 tuổi có tic và ADHD. Anh còn mắc OCD (rối loạn ám ảnh cưỡng chế) và có hành vi tự gây thương tích. Chỉ một liều THC đã làm điểm tic của anh giảm từ 41 xuống 7 sau hai giờ, theo thang Tourette’s Syndrome Global Scale. Đây là thang do bác sĩ chấm để đo mức nặng của tic. Điểm càng cao thì tic càng nặng.
Cảm giác thôi thúc báo trước của anh cũng giảm. Các bài kiểm tra tâm sinh lý (đo khả năng chú ý và phản xạ) cho thấy anh phát hiện tín hiệu tốt hơn. Nghĩa là anh nhận ra mục tiêu giữa nhiều thứ gây nhiễu dễ hơn. Kết quả cũng cho thấy anh giữ được sự chú ý lâu hơn.
Vì sao các báo cáo này chứng minh được rất ít
Nghiên cứu năm 1998 hỏi những người đã tự chọn dùng cần sa nhớ lại và kể về trải nghiệm của mình. Vì vậy nó mắc mọi điểm yếu của lời kể cá nhân. Bệnh nhân tự chọn mình vào nhóm, trí nhớ không đáng tin, và không có nhóm để so sánh.
Báo cáo năm 1999 chỉ nói về một bệnh nhân. Kết quả ấn tượng ở một người là lý do để làm thử nghiệm. Nó chưa phải kết luận.
Các thử nghiệm có đối chứng cho thấy gì
Tổng quan hệ thống là một nghiên cứu thu thập và đánh giá mọi thử nghiệm về cùng một câu hỏi. Một tổng quan như vậy đã xem xét các RCT về thuốc từ cần sa cho rối loạn vận động. Tổng quan tìm được hai RCT nhỏ về hội chứng Tourette, và cả hai đều cho thấy tic giảm.
Năm 2017, NASEM kết luận có bằng chứng hạn chế rằng viên nang THC cải thiện triệu chứng Tourette. “Hạn chế” là một mức đã được định nghĩa rõ trong báo cáo đó. Mức này thấp hơn nhiều so với “đáng kể”, mức dành cho đau mạn tính. Nó cũng thấp hơn “kết luận được”, mức dành cho buồn nôn do hoá trị. Tuy vậy, nó vẫn cao hơn “chưa đủ”, mức mà một số bệnh khác nhận được.
Ba thử nghiệm công bố năm 2023
- CANNA-TICS, của Müller-Vahl và cộng sự (Psychiatry Research, 2023). Thử nghiệm mù đôi này kéo dài 13 tuần tại nhiều trung tâm ở Đức. Thử nghiệm so sánh nabiximols với giả dược trên 97 người lớn mắc hội chứng Tourette hoặc rối loạn tic mạn tính. Nabiximols là thuốc xịt miệng kê đơn, làm từ chiết xuất cần sa, chứa cả THC và CBD. Số bệnh nhân đạt ngưỡng “cải thiện thật” ở nhóm nabiximols cao hơn: khoảng 22% so với 9%. Nhưng tiêu chí chính không có ý nghĩa thống kê. Vì vậy thử nghiệm chưa chứng minh được nabiximols hiệu quả hơn giả dược.
- Mosley và cộng sự (NEJM Evidence, 2023). Thử nghiệm bắt chéo này so sánh dầu THC:CBD dạng uống với giả dược trên 22 người lớn mắc Tourette nặng. Điểm tic giảm nhiều hơn rõ rệt khi dùng dầu thật. Một số người tham gia bị chậm suy nghĩ, hay quên và khó tập trung.
- Abi-Jaoude và cộng sự (Cannabis and Cannabinoid Research, 2023). Thử nghiệm bắt chéo thí điểm này thử từng liều đơn hoá hơi của ba sản phẩm cần sa, so với giả dược. Hoá hơi nghĩa là làm nóng tới khi bốc hơi mà không đốt cháy. Có 12 người lớn tham gia, 9 người hoàn thành. Tiêu chí chính là chấm điểm tic qua video, và kết quả không có tác dụng đáng kể. Phần lớn người tham gia đoán được mình đã dùng cần sa hay giả dược.
Tất cả các thử nghiệm này đều làm trên người lớn.
Nhìn chung, bằng chứng còn ít và không thống nhất. Hai thử nghiệm đầu tiên và thử nghiệm bắt chéo của Mosley cho kết quả tích cực. Thử nghiệm lớn nhất tới nay lại không đạt tiêu chí chính. Như vậy còn rất xa mới thành một cách điều trị đã được công nhận.
Nếu ai đó đưa bạn báo cáo năm 1998 hoặc 1999 làm bằng chứng, hãy hỏi họ hai câu. Có nhóm giả dược không? Bệnh nhân có phải trẻ em không? Với cả hai báo cáo, câu trả lời cho cả hai câu đều là không. Thay vào đó, hãy dựa vào các thử nghiệm năm 2023 để đánh giá bằng chứng thực sự đang ở đâu.
3. Tự kỷ
Rối loạn phổ tự kỷ là một tình trạng phát triển kéo dài suốt đời, ảnh hưởng tới giao tiếp xã hội và hành vi.
Lời kể của một người mẹ
Một số bài viết vận động cho cần sa đăng lại lời kể của một người mẹ. Chị kể đã điều trị hợp pháp cho con trai mắc tự kỷ bằng cần sa y tế trong nhiều năm. Theo lời chị, cần sa làm dịu cơn đau bụng của cháu và giảm hành vi bạo lực. Gia đình đã ngừng được thuốc tâm thần mà cháu dùng để kiềm chế những cơn bộc phát bạo lực.
Chị coi đó là thành công, nhưng chỉ theo nghĩa hẹp. Cần sa không chữa khỏi bệnh cho con trai chị, khi đó 11 tuổi. Nó làm dịu một số triệu chứng nặng, đủ để sinh hoạt hằng ngày của gia đình không còn bị các cơn bộc phát của cháu chi phối.
Lời kể của chị thận trọng và có giới hạn, và bạn nên hiểu đúng như cách chị nói. Đây cũng chỉ là câu chuyện của một gia đình, không ai kiểm chứng độc lập được.
Thử nghiệm lớn nhất: Aran và cộng sự, 2021
Sau đó, một thử nghiệm đúng chuẩn đã được tiến hành. Aran và cộng sự công bố thử nghiệm này trên tạp chí Molecular Autism năm 2021. Đây là thử nghiệm bắt chéo, mù đôi, có đối chứng giả dược, làm tại một trung tâm ở Israel.
- Người tham gia: 150 trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 21 tuổi (tuổi trung bình 11,8), 80% là nam. Tất cả đều mắc rối loạn phổ tự kỷ và có hành vi gây rối.
- Sản phẩm: hai chế phẩm cannabinoid, một loại chiết xuất toàn cây và một loại cannabinoid tinh khiết. Cả hai đều chứa CBD và THC theo tỷ lệ 20:1.
- Lịch dùng: liều được tăng dần trong một giai đoạn 12 tuần. Sau 4 tuần thải trừ, người tham gia chuyển sang giai đoạn 12 tuần thứ hai.
- Hai tiêu chí chính đồng thời (hai thước đo chính, đều chọn trước khi thử nghiệm):
- Bảng hỏi Home Situations Questionnaire-ASD (HSQ-ASD): cha mẹ chấm mức độ gây rối của trẻ trong các tình huống sinh hoạt hằng ngày ở nhà;
- Thang Clinical Global Impression-Improvement (CGI-I): bác sĩ chấm mức thay đổi chung của trẻ, từ “cải thiện rất nhiều” tới “xấu đi rất nhiều”.
Kết quả, cả tốt lẫn xấu
- HSQ-ASD: không có khác biệt đáng kể giữa các nhóm. Một trong hai thước đo chính cho kết quả âm tính.
- CGI-I: 49% trẻ cải thiện nhiều hoặc rất nhiều khi dùng chiết xuất toàn cây, so với 21% khi dùng giả dược (p = 0,005).
- Điểm Social Responsiveness Scale, một bảng hỏi về hành vi xã hội, cải thiện 14,9 điểm khi dùng chiết xuất toàn cây, so với 3,6 điểm khi dùng giả dược (p = 0,009).
- An toàn: không có biến cố bất lợi nghiêm trọng (tác hại nghiêm trọng) nào được đánh giá là do thuốc gây ra. Sáu người tham gia gặp biến cố nghiêm trọng, nhưng được đánh giá là không liên quan tới thuốc. Buồn ngủ và giảm ăn gặp ở khoảng 21–28% người dùng cannabinoid, so với 8–15% người dùng giả dược.
Các thử nghiệm khác ở trẻ em
Thử nghiệm của Aran không phải thử nghiệm ngẫu nhiên duy nhất ở trẻ em. Còn có những thử nghiệm nhỏ hơn dùng chiết xuất giàu CBD. Ví dụ, da Silva Junior và cộng sự ở Brazil cho 60 trẻ từ 5 đến 11 tuổi dùng chiết xuất giàu CBD hoặc giả dược trong 12 tuần. Thử nghiệm được đăng trực tuyến trên Trends in Psychiatry and Psychotherapy năm 2022. Các nhà nghiên cứu ghi nhận trẻ cải thiện về tương tác xã hội, lo âu và kích động.
Xét chung cả lĩnh vực, kết quả vẫn không thống nhất. Không thử nghiệm nào trong số này có quy mô lớn hoặc kéo dài.
Tổng hợp lại
Aran 2021 là nghiên cứu vững nhất trong bài này, bỏ xa các nghiên cứu còn lại. Kết quả của nó thực sự lẫn lộn. Một thước đo chính âm tính, thước đo kia dương tính, trong một thử nghiệm đủ lớn để cần xem xét nghiêm túc.
Đây là một tín hiệu có thật nhưng mới một phần, và chỉ về hành vi. Nó không phải tín hiệu về bản thân chứng tự kỷ. Cannabinoid không điều trị được tự kỷ.
Nếu bạn là phụ huynh đang cân nhắc chuyện này, hãy mang bài báo Aran 2021 tới gặp bác sĩ chuyên khoa của con. Hãy hỏi bác sĩ xem cần cải thiện đúng một hành vi nào, và cả hai bên sẽ đo hành vi đó ra sao. Như vậy, một niềm hy vọng chung chung sẽ thành một câu hỏi cụ thể mà bác sĩ trả lời được.
Bài viết thuộc loạt bài giáo dục về cần sa y tế của Asiannabis Community. Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên y tế. Bài không khuyến nghị dùng cần sa cho trẻ em. Hiện chưa ai biết cannabinoid ảnh hưởng lâu dài thế nào tới bộ não đang phát triển.
Tài liệu tham khảo Phần 1
- Müller-Vahl KR, Kolbe H, Schneider U, Emrich HM. Cannabinoids: possible role in patho-physiology and therapy of Gilles de la Tourette syndrome. Acta Psychiatrica Scandinavica, 1998: phỏng vấn 64 bệnh nhân có tic.
- Müller-Vahl KR, Schneider U, Kolbe H, Emrich HM. Treatment of Tourette’s syndrome with delta-9-tetrahydrocannabinol. American Journal of Psychiatry, 1999 (thư gửi toà soạn): dùng THC cho một người đàn ông 25 tuổi có tic, ADHD, OCD và hành vi tự gây thương tích.
- Oikonomou P, Jost WH. Randomized controlled trials on the use of cannabis-based medicines in movement disorders: a systematic review. Journal of Neural Transmission, 2022.
- National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine (NASEM), 2017: báo cáo đánh giá tác động sức khoẻ của cần sa và cannabinoid.
- Müller-Vahl và cộng sự. CANNA-TICS. Psychiatry Research, 2023.
- Mosley và cộng sự. NEJM Evidence, 2023.
- Abi-Jaoude và cộng sự. Cannabis and Cannabinoid Research, 2023.
- Aran và cộng sự. Molecular Autism, 2021.
- da Silva Junior và cộng sự. Trends in Psychiatry and Psychotherapy, đăng trực tuyến năm 2022.
Đọc tiếp Phần 2: Cần sa và các rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ em: ADHD, những lỗ hổng chung của các thử nghiệm và quy định tại Thái Lan (Phần 2/2)