Thối bông (bud rot) do nấm Botrytis cinerea gây ra. Bệnh này còn được gọi là mốc xám. Nấm làm bông thối từ bên trong, trong khi bên ngoài vẫn trông như sắp thu hoạch được. Bài này hướng dẫn ba việc: cách phòng thối bông, cách phát hiện sớm, và cách xử lý phần còn lại của cây khi bạn đã thấy một bông bị nhiễm.
Vì sao thối bông gây thiệt hại nặng cho người trồng ở vùng nhiệt đới
Trong các bệnh được nói tới ở mục này, thối bông gây hại nặng nhất ở khí hậu nhiệt đới. Bông chắc, nặng và nấm mốc xám cần gần như cùng một điều kiện. Cả hai đều phát triển khi độ ẩm cao và không có gió. Cả hai cũng cần một tán cây (lớp lá và bông trên cùng) còn ẩm sau khi trời tối.
Bông càng to và càng chặt thì càng giữ nhiều hơi ẩm bên trong. Nấm bắt đầu phát triển từ chính chỗ hơi ẩm bị giữ lại đó.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, nguy cơ cao nhất là vào mùa mưa, khi độ ẩm ngoài trời cao cả ngày lẫn đêm. Không khí ban ngày ở 30–35 °C chứa rất nhiều hơi nước. Khi trời tối và không khí nguội đi, độ ẩm tương đối tăng lên. Lúc đó nước có thể đọng trên lá và bên trong bông. Trồng trong nhà cũng vậy: khi tắt đèn, phòng nguội đi. Hãy xem số đo độ ẩm trong mấy giờ đầu sau khi tắt đèn, vì phòng thường ẩm nhất vào lúc này.
Vì sao thường phát hiện quá muộn
Dấu hiệu đầu tiên không nằm trên bề mặt bông. Dấu hiệu đó là một chiếc lá héo dựng đứng giữa bông, trong khi các lá xung quanh vẫn khỏe. Khi bạn thấy hư hại ở bên ngoài thì bên trong bông đã thối rồi.
Chỉ nhìn qua bên ngoài bông thì sẽ không phát hiện được. Hãy học kỹ dấu hiệu này trước mùa thu hoạch. Sau đó chỉ lại cho bất kỳ ai cùng kiểm tra cây với bạn.
Hai điều cần hiểu trước mùa thu hoạch
1. Bào tử nấm đã có sẵn trong phòng trồng. Botrytis lây lan bằng bào tử, tức là những tế bào nấm cực nhỏ bay lơ lửng trong không khí. Bạn không thể ngăn chúng vào phòng. Bạn chỉ quyết định được việc chúng có rơi vào chỗ đủ ẩm để mọc hay không. Vì vậy, cách chữa thật sự là kiểm soát độ ẩm, tạo gió lưu thông và chăm sóc tán cây, không phải phun thuốc.
2. Bông đã nhiễm thì không cứu được. Hãy cắt bỏ bông đó, cắt lấn sâu vào cả phần trông vẫn còn khỏe. Mang phần đã cắt ra khỏi phòng trồng. Sau đó kiểm tra phần còn lại của cây mỗi ngày.
Phòng bệnh: không khí khô, gió lưu thông và tán cây thông thoáng
Các bước dưới đây có chung một mục đích. Chúng ngăn nước đọng trên bề mặt hoặc bên trong bông đủ lâu để bào tử nảy mầm.
- Giữ độ ẩm ban đêm ở mức thấp. Vào giai đoạn cuối ra hoa, hãy giữ độ ẩm tương đối ở mức thấp. Độ ẩm tương đối (RH) cho biết không khí đang gần bão hòa hơi nước tới mức nào. Theo dõi RH sát nhất vào ban đêm. Đặt máy đo ngang tầm bông, không đặt cạnh cửa, vì bông mới là chỗ dễ bị nấm. Hướng dẫn kiểm soát khí hậu trong mục Trồng trong nhà giải thích độ ẩm, nhiệt độ và VPD ảnh hưởng lẫn nhau thế nào. VPD (độ thiếu hụt áp suất hơi) cho biết không khí làm khô mạnh tới đâu.
- Cho gió thổi xuyên qua tán cây, không chỉ lướt bên trên. Chỉnh quạt sao cho lá ở mọi tầng của cây đều rung nhẹ. Gió sẽ đẩy lớp không khí ẩm bao quanh từng bông đi và thay bằng không khí khô hơn.
- Làm tán cây thông thoáng. Tỉa bớt một số lá quạt to ở chỗ rậm và để khoảng cách giữa các cây. Nhờ vậy gió lọt được vào bên trong từng cây, và bông khô nhanh hơn sau khi tưới. Topic về tỉa lá (defoliation) hướng dẫn nên tỉa khi nào và tỉa bao nhiêu.
Ghi chú của người dịch: Khi mất điện, quạt và máy hút ẩm ngừng chạy, nên độ ẩm trong phòng kín tăng lên. Mỗi lần mất điện trong giai đoạn ra hoa, hãy xem lại nhật ký RH. Ngày hôm sau, kiểm tra những bông dày đặc nhất. Để chọn thiết bị, xem cách chọn công suất máy hút ẩm và máy lạnh cho phòng ra hoa ở Thái Lan. Xem thêm topic máy hút ẩm, luồng gió và cách phòng nấm mốc.
Ghi chú của người dịch: Khi trồng ngoài trời hoặc trong nhà kính, bạn không kiểm soát được độ ẩm. Vì vậy, khoảng cách giữa các cây, luồng gió và việc che mưa cho bông càng quan trọng hơn. Hãy tưới vào buổi sáng để cây có cả ngày để khô. Về điều kiện ở khu vực mình, xem trồng ngoài trời ở khí hậu nhiệt đới Đông Nam Á và trồng trong nhà kính và các kiểu nhà kính cho vùng nhiệt đới.
Kiểm tra hằng ngày: cần xem những gì
Kiểm tra hằng ngày có hai mục đích. Bạn sẽ phát hiện bệnh khi mới chỉ có một bông bị nhiễm. Theo thời gian, bạn cũng sẽ biết những chỗ nào trong phòng hay bị ẩm.
- Kiểm tra ngay sau khi hết thời gian tối. Lúc này bông đã bị ẩm lâu nhất.
- Bắt đầu từ những bông to và dày nhất. Sau đó kiểm tra những chỗ ít gió như góc phòng, tầng dưới của tán và phần giữa các cây rậm. Đây là những chỗ khô chậm nhất.
- Tìm một chiếc lá héo dựng đứng lên từ bông, trong khi các lá xung quanh vẫn bình thường.
- Nếu thấy chiếc lá như vậy, hãy nhẹ tay tách bông ra ở chân lá. Nhìn vào bên trong xem có phần nào màu nâu và mềm nhũn hoặc có lớp mốc xám như lông tơ không.
- Ghi lại ngày, tên cây, vị trí trong phòng và số đo RH. Sau hai tuần, sổ ghi chép sẽ cho bạn thấy bông có hay bị thối ở cùng một chỗ không. Những chỗ đó cần thêm gió hoặc cần giảm độ ẩm.
Khi phát hiện một bông bị nhiễm
Mục tiêu là bỏ được phần thối mà không làm bào tử lan sang các bông khác.
- Chuẩn bị sẵn túi nilon và kéo sạch trước khi chạm vào bông. Nếu bạn lắc hoặc gạt vào bông bị nhiễm, bào tử sẽ bay ra.
- Trùm túi kín bông trước, rồi mới cắt ở phía dưới.
- Cắt lấn sâu vào phần trông còn khỏe, bên dưới chỗ hư hại nhìn thấy được. Hướng dẫn về mốc xám khuyên cắt dư ra 5–10 cm. Phần thối bên trong thường lan xa hơn những gì bạn nhìn thấy.
- Buộc kín túi và mang thẳng ra khỏi phòng trồng. Vứt túi ở nơi xa khu trồng. Không bỏ vào thùng rác trong phòng hoặc lên đống ủ phân gần cây.
- Lau kéo bằng cồn và rửa tay trước khi chạm vào cây khác.
- Từ hôm đó trở đi, kiểm tra phần còn lại của cây này mỗi ngày. Bắt đầu từ những bông gần vết cắt nhất, rồi chuyển sang các cây bên cạnh.
Ghi chú của người dịch: Nếu đã cắt rồi mà vẫn tiếp tục thấy bông thối mới, nguyên nhân nằm ở điều kiện trong phòng, không chỉ ở riêng cây đó. Hãy so các chỗ mới phát hiện với ghi chép RH. Sau đó ưu tiên điều chỉnh độ ẩm và luồng gió trước mọi việc khác. Đừng cố giữ lại bất kỳ phần nào của bông đã thối.
Phun thuốc không giải quyết được gốc rễ
Bào tử đã có sẵn trong không khí. Phun thuốc không làm giảm độ ẩm, mà độ ẩm mới là thứ giúp bào tử phát triển. Phun thuốc còn làm ướt bông, trong khi việc bạn cần làm là giữ bông khô.
Ghi chú của người dịch: Nếu dùng bất kỳ loại thuốc trừ nấm nào ở Thái Lan, chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร). Dùng đúng theo hướng dẫn trên nhãn. Trước khi mua, hãy xem nhãn có ghi đúng loại cây và giai đoạn sinh trưởng của bạn không. Xem thêm những gì được phép phun lên cây cần sa theo tiêu chuẩn GACP của Thái Lan. GACP là bộ tiêu chuẩn thực hành tốt trong trồng trọt và thu hái.
Đọc thêm
- Hướng dẫn về mốc xám (link ở đoạn đầu bài) nói chi tiết hơn về cách phòng, cách phát hiện và cách xử lý khẩn cấp.
- Hướng dẫn kiểm soát khí hậu (link ở phần Phòng bệnh) hướng dẫn cách đặt mức độ ẩm và VPD mục tiêu cho phòng trồng của bạn.
Nếu phòng trồng của bạn đã bị thối bông, hãy đăng ngay dưới topic này ảnh bông bị thối, số đo RH ban đêm và cách bạn đặt quạt. Những người trồng khác có thể giúp bạn tìm ra nguyên nhân.