Dịch và biên tập từ: Martin Woodbridge, A Primer to Medicinal Cannabis (Bedrocan, 2018). Các nguồn bổ trợ có trong mục Tài liệu tham khảo ở cuối bài.
Một số bệnh nhân cần cẩn thận hơn khi dùng cần sa y tế. Một số ít thì không nên dùng. Phần này nói về năm trường hợp: có tiền sử rối loạn sử dụng chất, trẻ em và thiếu niên, đang dùng thuốc khác, lái xe hoặc vận hành máy móc, mang thai và cho con bú. Cuối bài có bảng tóm tắt tất cả các nhóm, gồm cả các nhóm đã nói ở Phần 1.
Đọc phần này trước. Nội dung dưới đây không phải lời khuyên y khoa. Bạn cũng không nên dùng nó để tự đánh giá. Ở Thái Lan, hoa cần sa là thảo dược kiểm soát theo Thông báo của Bộ Y tế Công cộng Thái Lan về thảo dược kiểm soát (cần sa), B.E. 2568, có hiệu lực từ ngày 26/6/2025. Hoa chỉ được bán khi có đơn theo mẫu PT 33 (ภ.ท.33). Mỗi đơn dùng được tối đa 30 ngày.
Đơn phải do người hành nghề có thẩm quyền kê. Đó có thể là bác sĩ, nha sĩ, dược sĩ, thầy thuốc y học cổ truyền Thái hoặc thầy thuốc y học cổ truyền Thái ứng dụng. Thầy thuốc Trung y và thầy lang dân gian có giấy phép cũng được kê. Mọi điều trong trang này là để bạn hỏi lại người kê đơn. Đừng dựa vào đây để tự bắt đầu, tự ngừng hay tự đổi cách điều trị. Tự ngừng đột ngột một thuốc đang được kê có thể nguy hiểm hơn chính rủi ro bạn muốn tránh.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1412
Ba điểm cần nhớ
- Chống chỉ định khác thận trọng. Chống chỉ định nghĩa là hoàn toàn không nên dùng, vì tác hại dự kiến lớn hơn lợi ích. Thận trọng nghĩa là vẫn có thể dùng, nhưng phải điều chỉnh. Ví dụ: liều khởi đầu thấp hơn, tái khám sát hơn, đổi tỷ lệ cannabinoid hoặc đổi đường dùng. Phần lớn các mục dưới đây thuộc loại thận trọng.
- THC và CBD có rủi ro khác nhau. THC là cannabinoid gây cảm giác “phê”. Phần lớn rủi ro cho tinh thần và tim mạch đến từ THC. Còn tương tác với thuốc khác chủ yếu do CBD gây ra. Lý do là CBD làm chậm các enzym CYP, nhóm enzym ở gan phân giải nhiều loại thuốc. CBD cũng liên quan tới tăng men gan, nhất là ở người đang dùng valproate.
- Liều và đường dùng rất quan trọng. Hầu hết tác dụng phụ tăng theo liều. Chúng cũng thay đổi theo đường dùng, tức cách thuốc đi vào cơ thể. Vì vậy các hướng dẫn đều khuyên bắt đầu liều thấp, tăng chậm.
Nguồn chính của bài là A Primer to Medicinal Cannabis (dưới đây gọi là “cuốn Primer”), một cuốn sổ tay xuất bản năm 2018. Tác giả Martin Woodbridge là nhà dược lý học, nhà phân tích chính sách và giảng viên lâm sàng. Năm 2007, ông viết bộ hướng dẫn về cần sa y tế cho Bộ Y tế New Zealand. Sách do Bedrocan phát hành, một công ty Hà Lan sản xuất cần sa y tế. Trong sách có phỏng vấn một bác sĩ điều trị đau và một dược sĩ cấp phát thuốc, cả hai đều làm việc ở Hà Lan. Dược sĩ cấp phát là người trực tiếp giao thuốc cho bệnh nhân.
Tiền sử rối loạn sử dụng chất
Rối loạn sử dụng chất là khi một người mất kiểm soát việc dùng rượu, ma tuý hoặc thuốc, dù việc dùng đang gây hại. Khi cần sa được kê đơn và theo dõi như thuốc, hiện có rất ít dữ liệu tốt về tỷ lệ bị lệ thuộc. Đừng mặc định rằng rủi ro bằng 0.
Nếu bệnh nhân từng lạm dụng chất, cần cẩn thận hơn. Dùng liều cao lâu dài có thể khiến bệnh nhân cần liều ngày càng lớn, gọi là tăng liều dần. Từ đó có thể dẫn tới lạm dụng và gây hại. Trên thực tế, lần nào người kê đơn cũng nên dùng cùng một bộ tiêu chí rõ ràng để xét bệnh nào đủ điều kiện điều trị. Nếu thấy dấu hiệu lạm dụng, người kê đơn và bệnh nhân nên nói chuyện thẳng thắn với nhau.
Hội chứng cai: điều nhiều người không ngờ tới
Ngừng đột ngột sau thời gian dài sử dụng có thể gây bồn chồn, dễ cáu và khó ngủ. Người bệnh cũng có thể mơ rất rõ và chán ăn. Hội chứng cai cần sa là một chẩn đoán chính thức trong DSM-5. Đây là sổ tay chẩn đoán rối loạn tâm thần của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ. Hội chứng này không hề hiếm gặp.
Phân tích gộp (meta-analysis) là loại nghiên cứu gom kết quả của nhiều nghiên cứu trước đó lại. Năm 2020, Bahji và cộng sự công bố một phân tích gộp trên tạp chí JAMA Network Open. Phân tích này gộp 47 nghiên cứu với 23.518 người dùng cannabinoid thường xuyên hoặc bị lệ thuộc. Tính chung, 47% số người có triệu chứng cai.
Tỷ lệ này thay đổi tuỳ nơi lấy mẫu nghiên cứu:
- 17% ở mẫu cộng đồng, tức người dân bình thường;
- 54% ở mẫu ngoại trú, tức người đang đi khám ở phòng khám;
- 87% ở mẫu nội trú, tức người đang nằm viện điều trị.
Triệu chứng thường xuất hiện trong khoảng một tuần sau khi ngừng hoặc giảm liều.
Cần trao đổi với người kê đơn: mọi tiền sử lạm dụng hoặc lệ thuộc chất, kể cả rượu. Hãy kể cả những giai đoạn bạn từng dùng nhiều cần sa. Trước khi ngừng, hãy xin một kế hoạch giảm liều từng bước để không phải bỏ hẳn một lần.
Ghi chú của người dịch: mỗi đơn PT 33 dùng được tối đa 30 ngày. Nếu muốn ngừng hoặc giảm liều, hãy lên kế hoạch với người kê đơn trước khi dùng hết lượng thuốc đang có. Như vậy bạn sẽ ít có nguy cơ phải ngừng đột ngột chỉ vì đơn đã hết.
Trẻ em và thiếu niên
Nhìn chung, sản phẩm có THC không được khuyên dùng cho trẻ em và thiếu niên. Ngoại lệ là một số bệnh cụ thể có bác sĩ chuyên khoa theo dõi. Dược sĩ cấp phát được phỏng vấn trong cuốn Primer nói rõ giới hạn hiểu biết hiện nay. Ông cho biết vẫn chưa ai biết tác động lâu dài lên trẻ em.
Điều này không có nghĩa là mọi cannabinoid đều bị cấm với trẻ em. CBD dạng dược phẩm đã được phê duyệt làm thuốc cho một số thể động kinh nặng ở trẻ em. Bác sĩ chuyên khoa là người kê đơn và theo dõi. Dù trường hợp nào, việc quyết định là của cơ sở chuyên khoa, một diễn đàn cộng đồng không làm thay được. Diễn đàn này không bàn về liều dùng cho trẻ em. Bạn nên cảnh giác với bất kỳ ai trên mạng đưa ra liều cho trẻ.
Ghi chú của người dịch: người dịch chưa xác nhận được Epidiolex đã được đăng ký ở Thái Lan hay chưa. Hãy hỏi bác sĩ chuyên khoa ở bệnh viện xem sản phẩm CBD dược phẩm nào đã đăng ký và đang có. Nếu gia đình đang cân nhắc cannabinoid cho trẻ, bước đầu tiên là đặt lịch khám bác sĩ thần kinh nhi ở bệnh viện. Bác sĩ sẽ cho biết cách điều trị nào đã được phê duyệt và đang có. Đừng dùng sản phẩm CBD bán cho người lớn để thay cho thuốc đã được kê.
Tương tác với thuốc khác
CBD làm chậm một số enzym CYP (cytochrome P450). Vì vậy, cannabinoid có thể làm tăng nồng độ trong máu của những thuốc khác cũng do các enzym này phân giải. Các ví dụ đã được ghi nhận gồm:
- warfarin, một thuốc chống đông máu. Chỉ số INR tăng nên nguy cơ chảy máu cũng tăng. INR là xét nghiệm máu cho biết máu cần bao lâu để đông.
- clobazam, một thuốc chống co giật. Thông tin kê đơn chính thức của thuốc ghi nhận chất chuyển hoá có hoạt tính tăng khoảng gấp ba. Đây là chất mà cơ thể tạo ra từ clobazam, và nó cũng tác động lên não.
- tacrolimus, thuốc ức chế miễn dịch dùng sau khi ghép tạng. Một báo cáo ca bệnh đã công bố cho thấy nồng độ thuốc tăng khoảng gấp ba.
Một vấn đề hay gặp hơn là buồn ngủ cộng dồn. Cần sa làm tăng thêm tác dụng gây buồn ngủ của nhiều thứ khác. Đó là thuốc giảm đau nhóm opioid, benzodiazepine (nhóm thuốc trị lo âu và mất ngủ), thuốc ngủ và rượu. Phần 1 có giải thích việc này ảnh hưởng tới bệnh nhân lớn tuổi ra sao.
Quy tắc quan trọng nhất rất đơn giản: người kê đơn và dược sĩ cần danh sách đầy đủ mọi thuốc bạn đang dùng. Danh sách này gồm cả thuốc mua không cần đơn và thực phẩm chức năng.
Ghi chú của người dịch: trước buổi khám, hãy cho tất cả thuốc bạn đang dùng vào một túi và mang theo. Cho cả thuốc thảo dược Thái, vitamin và thực phẩm chức năng vào. Đưa túi này cho người kê đơn xem, và cho cả dược sĩ cấp thuốc theo đơn PT 33 của bạn. Nhờ vậy họ kiểm tra được mọi tương tác có thể xảy ra mà không phải đoán.
Lái xe và vận hành máy móc
Ngay cả ở liều điều trị, cần sa vẫn có thể gây chóng mặt và buồn ngủ. Nó cũng có thể làm giảm khả năng phán đoán và phối hợp động tác. Khi đang chịu tác dụng của sản phẩm có THC, đừng lái xe hay vận hành máy móc. Cũng đừng làm bất kỳ việc gì khác có thể gây nguy hiểm.
Chuyện pháp lý là chuyện riêng, khác với chuyện an toàn. Ở một số nước, luật còn chặt hơn. Ở hầu hết các bang và vùng lãnh thổ của Úc, lái xe khi xét nghiệm thấy bất kỳ lượng THC nào là phạm luật, rất ít ngoại lệ. Ví dụ, bang Tasmania cho phép người có đơn cần sa y tế hợp pháp dùng đơn đó để bào chữa.
Xét nghiệm vẫn có thể phát hiện THC sau khi tác dụng đã hết. Trong nước bọt và máu, thời gian này có thể từ vài giờ tới vài ngày. Ở người dùng thường xuyên, THC có thể còn trong nước tiểu lâu hơn nữa. Vì vậy, bệnh nhân vẫn có thể bị dương tính dù tác dụng đã hết.
Ở Thái Lan, luật giao thông cấm lái xe khi đang chịu ảnh hưởng của chất gây say. Nếu bạn đang bị ảnh hưởng thì có đơn thuốc cũng không dùng để bào chữa được. Người dịch chưa xác nhận được Thái Lan có quy định ngưỡng THC cụ thể cho người lái xe hay không.
Ghi chú của người dịch: với người trồng, “máy móc” gồm cả việc thường ngày ở farm. Ví dụ là máy cày, máy cắt cỏ, cưa máy, leo thang, máy phun thuốc và làm điện trong phòng trồng. Hãy hỏi người kê đơn cần chờ bao lâu sau mỗi liều thì mới lái xe hoặc dùng máy được. Trong khoảng thời gian đó, hãy nhờ người khác chở hoặc nhờ người khác làm thay. Nếu công việc của bạn có những việc trên, hãy báo cho người kê đơn. Thông tin này có thể ảnh hưởng tới việc chọn sản phẩm và đường dùng.
Mang thai và cho con bú
Không khuyến nghị dùng. THC đi tới thai nhi trong bụng mẹ và đi vào sữa mẹ. Theo cuốn Primer, không nên kê cần sa y tế khi đang mang thai. Sách cũng không khuyến nghị dùng khi đang cho con bú.
Việc cần làm: báo cho người kê đơn nếu bạn đang mang thai, có thể mang thai hoặc đang cho con bú. Hãy báo trước khi nhận đơn đầu tiên, và báo lại mỗi khi có thay đổi. Khi đó người kê đơn có thể xem lại có nên dùng tiếp không và còn lựa chọn nào khác.
Bảng tóm tắt
| Nhóm | Mức độ | Mối lo cụ thể |
|---|---|---|
| Bản thân hoặc gia đình có tiền sử loạn thần hay bệnh tâm thần nặng | Thận trọng cao nhất; với THC thường được ghi là không dùng | THC có thể làm khởi phát triệu chứng loạn thần ở người dễ bị tổn thương |
| Bệnh tim, nhịp tim không đều, từng nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ | Tránh dùng, hoặc chỉ dùng khi được theo dõi sát | Tim đập nhanh trong khi huyết áp giảm → cơ tim thiếu oxy; hút còn tạo thêm carboxyhaemoglobin (hemoglobin bị khí CO bám vào nên không chở được oxy) |
| Bệnh gan | Dùng liều thấp hơn và có theo dõi | Thuốc đào thải chậm → nồng độ cao hơn, kéo dài hơn; tăng men gan được ghi nhận chủ yếu với CBD, nhất là khi dùng cùng valproate |
| Bệnh nhân lớn tuổi | Thận trọng; bắt đầu liều thấp, ưu tiên sản phẩm ít THC | Tụt huyết áp khi đứng dậy, dễ té ngã; buồn ngủ nặng hơn khi dùng cùng các thuốc làm chậm hoạt động não |
| Tiền sử rối loạn sử dụng chất | Thận trọng; dùng cùng một bộ tiêu chí rõ ràng để xét bệnh đủ điều kiện; người kê đơn đánh giá lại | Liều tăng dần và lạm dụng; hội chứng cai khi ngừng đột ngột (≈47% người dùng thường xuyên hoặc bị lệ thuộc) |
| Trẻ em và thiếu niên | Chỉ dùng cho một số bệnh có bác sĩ chuyên khoa theo dõi | Chưa rõ tác động lâu dài của THC lên sự phát triển; CBD dược phẩm đã được phê duyệt cho một số thể động kinh ở trẻ em |
| Đang dùng warfarin, clobazam, tacrolimus, valproate, opioid hoặc thuốc an thần | Không bị loại trừ; cần được đánh giá | Enzym CYP bị làm chậm (chủ yếu do CBD), men gan, buồn ngủ cộng dồn |
| Lái xe, vận hành máy móc, công việc nguy hiểm | Không làm | Giảm khả năng phán đoán và phối hợp; một số nước còn có luật xét nghiệm “không dung thứ” (chỉ cần phát hiện là vi phạm) |
| Mang thai và cho con bú | Không khuyến nghị | Thai nhi bị phơi nhiễm; THC đi vào sữa mẹ |
Chống chỉ định không có nghĩa là gì
Chống chỉ định không phải là đánh giá con người bệnh nhân, và chưa chắc là vĩnh viễn. Một bệnh nhân tim không được dùng THC vẫn có thể hợp với sản phẩm chủ yếu là CBD. Khi đó vẫn cần kiểm tra tương tác thuốc và chức năng gan riêng. Gia đình có người bị loạn thần không có nghĩa là mọi cannabinoid đều bị loại. Bệnh nhân đang dùng warfarin cũng không bị loại trừ, mà được theo dõi.
Mọi mục ở trên đều là thông tin người kê đơn cần, và chỉ bạn mới cung cấp được. Lỗi hay gặp nhất trong lĩnh vực này không phải là kê sai đơn. Lỗi hay gặp nhất là khai bệnh sử thiếu. Thường là do bệnh nhân nghĩ chuyện đó không đáng kể. Đó có thể là một đợt bệnh mười năm trước, một chẩn đoán của ông bà, hay một loại thực phẩm chức năng.
Việc cần làm: trước buổi khám, hãy viết ra một trang giấy. Ghi tiền sử sức khoẻ tâm thần, tiền sử bệnh trong gia đình, tiền sử về tim, gan và té ngã. Ghi cả tình trạng mang thai và mọi thuốc, thực phẩm chức năng đang dùng. Đưa trang này cho người kê đơn để họ quyết định khi đã nắm đủ thông tin.
Nếu người kê đơn đã điều chỉnh việc điều trị của bạn vì một điều trong danh sách này, hãy kể ở phần trả lời bên dưới: điều gì đã thay đổi và vì sao. Ví dụ: liều khởi đầu thấp hơn, chuyển sang sản phẩm chủ yếu là CBD, hoặc đổi đường dùng. Câu chuyện của bạn có thể giúp những người đọc khác. Xin đừng đăng liều dùng. Hãy chia sẻ lý do.
Bài viết này là thông tin chung, không phải lời khuyên y khoa. Bài không thay thế việc thăm khám của người hành nghề có thẩm quyền kê đơn theo PT 33.
Đọc thêm trên Asiannabis
- Cần sa y tế: thuật ngữ này nghĩa là gì, bằng chứng ủng hộ điều gì, và đơn PT 33 của Thái Lan
- Nhận biết và xử lý khi dùng quá liều THC: cách nào thực sự có ích, và khi nào cần tới bệnh viện
- Kê đơn và cấp phát cần sa y tế: bài học cho Thái Lan từ mô hình phối hợp bác sĩ – dược sĩ ở Hà Lan
Tài liệu tham khảo
- Woodbridge, Martin. A Primer to Medicinal Cannabis. Bedrocan, 2018. Có phỏng vấn một bác sĩ điều trị đau và một dược sĩ cấp phát thuốc ở Hà Lan.
- Bahji và cộng sự. Phân tích gộp về tỷ lệ mắc hội chứng cai cần sa (47 nghiên cứu, 23.518 người tham gia). JAMA Network Open, 2020.
- Thông tin kê đơn của clobazam: chất chuyển hoá có hoạt tính tăng khoảng gấp ba khi dùng cùng CBD.
- Báo cáo ca bệnh đã công bố: nồng độ tacrolimus tăng khoảng gấp ba khi dùng cùng CBD.