Sâu đục lá là ấu trùng rất nhỏ sống bên trong lá. Nó ăn phần mô xanh mềm nằm giữa lớp biểu bì mặt trên và mặt dưới của lá. Nhìn từ ngoài, bạn thấy một đường hầm ngoằn ngoèo màu nhạt hoặc một mảng nhạt màu, bên trong thường có một vệt phân mảnh, sẫm màu. Trên cần sa, một nhóm quan trọng là ấu trùng của các loài ruồi nhỏ thuộc chi Liriomyza, nhà nông Việt Nam hay gọi là “sâu vẽ bùa”.
“Sâu đục lá” không phải tên của một loài. Tên này gồm ấu trùng của nhiều loài ruồi nhỏ, bướm nhỏ và bọ cánh cứng có cùng cách ăn. Điểm chung của chúng là chỗ ăn. Nhện hại hay sâu ăn lá ăn trên bề mặt lá. Còn ấu trùng đục lá nằm kín trong lá suốt thời gian ăn. Vì vậy thuốc phun lên mặt lá rất hay trượt khỏi nó.
Bài này giải thích cách nhận biết sâu đục lá, tốc độ sinh sản của chúng khi trời nóng, cách kiểm tra mật độ đang hoạt động và những biện pháp có tác dụng. Thông tin lấy từ tài liệu khuyến nông của một số trường đại học Mỹ và một báo cáo dịch hại chính thức của Úc. Mỗi nguồn được giới thiệu ở lần dùng đầu tiên và liệt kê ở cuối bài.
Loài nào hại cần sa
Phần lớn sâu đục lá trên rau và cây gia vị là ấu trùng ruồi thuộc họ Agromyzidae. Ba loài gây hại nhiều nhất trên thế giới. Cả ba đều ăn tạp, tức là ăn được rất nhiều loại cây không họ hàng với nhau:
- ruồi đục lá ngoằn ngoèo Mỹ (Liriomyza trifolii)
- ruồi đục lá rau (L. sativae)
- ruồi đục lá đậu Hà Lan (L. huidobrensis)
Tài liệu côn trùng học của Đại học Florida (UF, Mỹ) xếp ba loài này vào nhóm ruồi đục lá ăn tạp gây hại nặng nhất cho cây trồng làm vườn. Cả ba có nguồn gốc từ châu Mỹ rồi lan rộng ra nơi khác. UF cũng ghi nhận L. sativae, trước kia chỉ có ở châu Mỹ, nay đã có mặt ở nhiều vùng của châu Á và Trung Đông.
Cần sa đã được xác nhận là cây ký chủ. Công ước Bảo vệ Thực vật Quốc tế (IPPC) là hiệp ước quốc tế về sức khoẻ cây trồng; các nước thành viên đăng báo cáo dịch hại chính thức qua đó. Một báo cáo của Úc ghi nhận L. trifolii trên Cannabis sativa (gai dầu). Cùng báo cáo đó liệt kê bông, rum và một số loại cỏ dại phổ biến là ký chủ. Theo báo cáo, loài này sống được trên hơn 400 loài cây.
Muốn biết chính xác là loài nào thì cần kính hiển vi và một chuyên gia côn trùng học. Trong quản lý hằng ngày, tên loài hiếm khi làm thay đổi việc bạn làm. Nên bạn không cần biết tên loài rồi mới ra tay.
Ghi chú của người dịch: bài này không xác nhận được loài Liriomyza nào trong ba loài trên đã được ghi nhận trên cây trồng ở Thái Lan. Với người trồng, điều này ít quan trọng, vì các biện pháp bên dưới có tác dụng như nhau với cả ba loài. Nếu cần định danh chắc chắn, ví dụ cho đợt đánh giá GACP hoặc theo yêu cầu của người mua xuất khẩu, hãy giữ vài lá bị đục còn ấu trùng sống trong túi kín, cất tủ lạnh. Sau đó hỏi khoa côn trùng của một trường đại học hoặc Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร) xem họ có định danh giúp được không.
Dấu hiệu cần tìm
- Chấm trắng xuất hiện trước. Ruồi cái trưởng thành chọc thủng lá bằng ống đẻ trứng (cái ống nhỏ ở cuối thân) để ăn và đẻ trứng. Đại học Georgia (Mỹ) ghi nhận các vết chọc này làm lá lấm tấm vô số chấm nhạt li ti, và chỉ 10 đến 25% số vết có trứng. Số còn lại là chỗ ruồi cái hút ăn.
- Đường hầm ngoằn ngoèo. Một đường mảnh, màu nhạt, uốn lượn, to dần khi ấu trùng lớn lên. Theo UF, đường hầm rộng dần từ khoảng 0,25 mm lên khoảng 1,5 mm.
- Phân bên trong. Dọc đường hầm có một sợi hoặc một dãy chấm sẫm màu, đó là phân của ấu trùng.
- Vết loang. Một số loài, hoặc khi bị hại nặng, tạo ra những mảng nhạt màu rộng (vết đục dạng mảng) thay vì đường mảnh gọn.
- Khe thoát. Khi ấu trùng lớn hết cỡ, nó cắt một khe nhỏ hình bán nguyệt, thường ở mặt trên lá, rồi chui ra ngoài để hoá nhộng (giai đoạn trước khi thành ruồi).
- Rụng lá. Bị đục nhiều thì phần lá xanh dùng để quang hợp, tức tạo thức ăn cho cây từ ánh sáng, bị thu hẹp. Lá bị đục nặng có thể khô và rụng.
Việc cần làm: khi thấy chấm trắng ở mặt trên lá non, vài ngày sau hãy kiểm tra lại chính những lá đó để tìm các đường hầm mảnh đầu tiên.
Phân biệt vết hại của sâu đục lá với vấn đề khác
| Bạn thấy gì | Nguyên nhân có thể | Cách xác nhận |
|---|---|---|
| Đường hầm nhạt màu ngoằn ngoèo, to dần theo chiều dài, bên trong có vệt phân | Sâu đục lá (vết đục dạng đường) | Soi lá trước ánh sáng. Ở đầu to của đường hầm thường thấy ấu trùng còn sống |
| Mảng nhạt màu không đều, mỏng như giấy, có phân nằm giữa hai lớp mặt lá | Sâu đục lá (vết đục dạng mảng) | Bóc lớp mặt lá ra. Ấu trùng nằm bên trong lá, không nằm trên mặt lá |
| Rất nhiều chấm trắng li ti, không có đường hầm | Vết chọc của ruồi đục lá trưởng thành, hoặc vết chích hút của bọ trĩ hay nhện hại | Xem mặt dưới lá bằng kính lúp cầm tay. Treo bẫy dính vàng để bắt ruồi trưởng thành |
| Đốm nâu tròn có quầng vàng bao quanh | Bệnh đốm lá do nấm | Đốm không có đường hầm, không có phân, có thể có chấm đen nhỏ |
| Lá bị thủng lỗ hoặc mép lá nham nhở | Sâu ăn lá hoặc bọ cánh cứng gặm lá | Vết hại xuyên thủng cả lá |
Quy tắc rất đơn giản. Vết hại nằm giữa hai lớp mặt lá và nhìn thấy được đường đi thì đó là sâu đục lá.
Việc cần làm: trước khi xử lý bất cứ thứ gì, hãy soi một lá bị hại trước ánh sáng để tìm đường hầm và ấu trùng.
Vòng đời, và vì sao nóng lại quan trọng
UF mô tả chi tiết vòng đời của ruồi đục lá rau:
- Ruồi cái đẻ từng quả trứng ngay dưới bề mặt lá. Trứng nở sau khoảng ba ngày.
- Ấu trùng ăn bên trong lá qua ba giai đoạn lớn lên.
- Ấu trùng lớn hết cỡ thường cắt đường chui ra, rơi xuống đất và hoá nhộng ở độ sâu vài centimet trong đất.
- Ở 30 °C, cả vòng đời từ trứng tới ruồi trưởng thành mất khoảng 15 ngày.
Ruồi trưởng thành rất nhỏ, màu vàng xen đen, dài chưa tới 2 mm.
Vòng đời ngắn như vậy nên thời tiết nóng có ảnh hưởng lớn. UF ghi nhận ở vùng khí hậu ấm, loài ruồi này sinh sản quanh năm, nhiều lứa chồng lên nhau. Vì thế cần sa trồng ngoài trời ở vùng ấm quanh năm có thể có vết đục ở lá dưới gần như suốt vụ, chứ không chỉ một đợt.
Ghi chú của người dịch: ở phần lớn vùng đồng bằng Thái Lan và Đông Nam Á, nhiệt độ ban ngày lên 30–35 °C trong phần lớn thời gian trong năm. Nhiều phòng trồng trong nhà cũng chạy gần 30 °C. Hãy dùng con số 15 ngày để lên kế hoạch: cứ khoảng hai tuần lại có thể xuất hiện một lứa ruồi mới, và không có mùa lạnh nào cắt đứt vòng đời. UC IPM (giới thiệu ở mục dưới) cũng ghi nhận vòng đời chỉ mất khoảng hai tuần khi trời ấm. Ấu trùng rơi xuống đất để hoá nhộng, nên chậu và nền đất dưới cây bị đục cũng là một phần của vấn đề. Việc cần làm: kiểm tra ít nhất mỗi tuần một lần, để phát hiện từng lứa mới khi ấu trùng còn ở những đường hầm đầu tiên.
Theo dõi mật độ
- Treo bẫy dính vàng ngang tầm cây. Bẫy bắt ruồi trưởng thành và báo cho bạn biết khi ruồi bay vào từ cây trồng và cỏ dại xung quanh khu trồng.
- Chỉ đếm vết đục còn ấu trùng sống, không đếm tất cả. Đại học Georgia lưu ý: đếm hết mọi vết đục dễ đánh giá quá mức, vì nhiều vết đã trống. Vết đục còn ấu trùng sống mới cho biết thiệt hại sắp tới nhiều hay ít.
- Xem lá phía dưới. Chương trình Quản lý Dịch hại Tổng hợp toàn bang của Đại học California (UC IPM, Mỹ) ghi nhận phần lớn vết đục nằm ở lá già sát gốc. Có vết đục nhìn từ mặt dưới lá dễ thấy hơn.
- Tìm ấu trùng chết. Ấu trùng thâm đen, teo lại trong đường hầm thường là dấu hiệu nó đã bị ong ký sinh tấn công. Đó là tin tốt: thiên địch đang làm việc.
Việc cần làm: mỗi tuần một lần, lật mười lá dưới ở mỗi luống, đếm ấu trùng sống và ấu trùng chết, ghi lại cùng với số ruồi trên bẫy dính. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy áp lực sâu hại đang tăng hay giảm.
Biện pháp trị
Ngắt bỏ lá bị đục sớm
Ấu trùng sống trong lá, nên ngắt một lá bị đục là mang luôn ấu trùng đi. Với số cây ít, ngắt lá cộng thêm bẫy dính vàng thường là đủ. Cho lá đã ngắt vào túi và mang ra khỏi khu trồng. Đừng vứt xuống đất, vì ấu trùng sẽ hoá nhộng trong đất ngay bên dưới.
Ghi chú của người dịch: cây giâm (clone) hoặc cây con mua từ farm khác có thể mang sẵn ấu trùng trong lá. Đi kèm còn có thể có sâu hại khác, bệnh như viroid tiềm ẩn cây hoa bia (HLVd), hoặc sai giống. Hãy để cây mới cách ly ít nhất một đến hai tuần và soi lá trước ánh sáng trước khi đưa vào phòng chính. Việc cần làm: kiểm tra từng lá của mọi cây mới nhập về, ngắt bỏ lá nào có đường hầm trước khi đưa cây vào.
Bảo vệ ong ký sinh
Các loài ong ký sinh rất nhỏ là thiên địch chính của sâu đục lá. Ong đẻ trứng vào trong hoặc lên ấu trùng đang nằm trong đường hầm, và con non của ong giết ấu trùng đó. UF liệt kê các loài ong thuộc họ Braconidae, Eulophidae và Pteromalidae. Theo UF, các loài thuộc chi Diglyphus nằm trong nhóm quan trọng nhất ở Bắc Mỹ. UC IPM cũng nêu Diglyphus là chi chính trên cây ớt.
Cả UF và UC IPM đều đưa ra cùng một cảnh báo. Thuốc trừ sâu phổ rộng, tức thuốc giết hầu hết côn trùng chứ không chỉ một loài sâu mục tiêu, cũng giết luôn những con ong này. Phun loại thuốc đó để trị sâu hại khác là nguyên nhân thường gặp làm sâu đục lá bùng phát. Hướng dẫn của UC IPM cho cây ớt nói: nếu ít nhất 50% ấu trùng đã bị ký sinh thì nhiều khả năng cây chịu được mức hại đó. Hướng dẫn cho ớt dùng được ở đây vì cùng các loài ruồi Liriomyza này hại ớt, trong khi hướng dẫn kiểu này cho cần sa còn rất ít. Người trồng có mua và thả ong Diglyphus thương mại, chủ yếu trong nhà kính.
Ghi chú của người dịch: chúng tôi chưa xác nhận được nơi nào ở Thái Lan bán ong Diglyphus thương mại. Đưa côn trùng sống vào Thái Lan phải xin phép; hãy đọc cách nhập thiên địch đúng luật trước khi đặt mua bất cứ thứ gì từ nước ngoài. Cách thực tế với đa số người trồng ở Thái là bảo vệ ong ký sinh tự nhiên tự bay tới. Việc cần làm: trong lần kiểm tra hằng tuần, đếm số ấu trùng chết, thâm đen; nếu từ một nửa số ấu trùng trở lên đã chết thì tạm ngưng phun mọi loại thuốc và tiếp tục ngắt lá.
Dọn cỏ dại và tàn dư, chắn ruồi bằng lưới
Cỏ dại lá rộng như lu lu đực (cà đen), rau muối và dền dại cũng mang cùng loài ruồi này. Trung tâm Khuyến nông Đại học Wisconsin–Madison (Mỹ) khuyên tiêu huỷ cỏ dại là ký chủ của ruồi và dọn bỏ phần cây bị nhiễm. Họ cũng gợi ý phủ vải che nhẹ (vải phủ thả trên luống) cho những cây dễ bị hại, để ruồi trưởng thành không đẻ trứng được.
Ghi chú của người dịch: mùa mưa ở Thái Lan, cỏ dại quanh khu trồng ngoài trời mọc lại chỉ sau vài tuần. Các luống rau hay cây gia vị bên cạnh cũng có thể là nơi trú của cùng loài ruồi. Nhà kính có thể căng lưới chắn côn trùng ở cửa thông gió và cửa ra vào. Lưới mịn cũng làm giảm lưu thông khí, nên hãy xem trồng nhà kính ở vùng nhiệt đới để tính cả chắn sâu lẫn thông gió cùng lúc. Việc cần làm: giữ một dải đất sạch cỏ quanh khu trồng, dọn lại sau mỗi trận mưa lớn, và nhặt lá rụng dưới gốc cây.
Phun thuốc: làm được gì và không làm được gì
Đại học Georgia cho rằng trị sâu đục lá bằng hoá chất rất khó, vì hai lý do. Ấu trùng được lá che chắn bên trong, và tình trạng kháng thuốc rất nặng. Trung tâm Khuyến nông Wisconsin bổ sung: thuốc phải phun sớm trong vòng đời của côn trùng thì mới có tác dụng.
UC IPM nêu hai lựa chọn được chấp nhận trong sản xuất ớt hữu cơ:
- azadirachtin, hoạt chất chiết từ hạt neem (sầu đâu)
- một sản phẩm chứa spinosad; spinosad là thuốc trừ sâu làm từ các hợp chất do một loài vi khuẩn sống trong đất tạo ra
Sản phẩm nào được phép dùng trên cần sa, và ở giai đoạn sinh trưởng nào, tuỳ vào đăng ký tại từng nước. Nhiều nhãn thuốc loại hẳn cây đang ra hoa.
Ghi chú của người dịch: ở Thái Lan, chỉ dùng thuốc bảo vệ thực vật đã đăng ký với Cục Nông nghiệp (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng như nhãn ghi. Nông dân Thái quen với cây neem (สะเดา), nhưng nước neem tự ngâm hoặc chế phẩm neem chưa đăng ký không phải là sản phẩm đã đăng ký. Hiện không có danh sách chính thức các sản phẩm được duyệt cho cần sa. Vì vậy hãy kiểm tra số đăng ký, nhãn thuốc và hỏi đơn vị đánh giá GACP của bạn trước; xem thêm những gì được phép phun lên cần sa theo GACP Thái. Tuyệt đối tránh phun lên hoa, vì dư lượng trên hoa có thể làm mẫu không đạt khi kiểm nghiệm. Việc cần làm: nếu quyết định phun, hãy phun khi vừa thấy những đường hầm đầu tiên, trước khi ấu trùng lớn hết cỡ, và ghi lại tên sản phẩm, số đăng ký, ngày phun và liều lượng.
Trên cần sa, mức độ nghiêm trọng tới đâu?
Trên phần lớn cây trồng, sâu đục lá là dịch hại thứ yếu, tức là hiếm khi thành vấn đề chính. Đại học bang Colorado (Mỹ) ghi nhận côn trùng đục lá thường gây vết hại dễ thấy nhưng thường không ảnh hưởng nhiều tới sức khoẻ cây. Đại học Georgia cũng xếp chúng vào dịch hại thứ yếu, thường bị thiên địch kìm lại.
Có hai trường hợp cần theo dõi kỹ hơn:
- Cây con và cây giâm. Mỗi lá chiếm phần lớn hơn trên một cây nhỏ, nên cùng một số vết đục thì cây nhỏ thiệt hại nhiều hơn.
- Khu trồng phun thuốc nhiều đến mức ong ký sinh đã chết. Không còn ong thì không còn gì kìm số ruồi.
Việc cần làm: kiểm tra cây con và cây giâm kỹ nhất trong lần kiểm tra hằng tuần, và ngắt ngay lá bị đục trên những cây này.
Những lỗi hay gặp
- Phun lên mặt lá và mong thuốc tới được ấu trùng. Thuốc tiếp xúc, loại chỉ tác dụng lên thứ nó chạm vào, không tới được ấu trùng đã nằm trong lá.
- Phun thuốc trừ sâu phổ rộng “cho chắc”. Đây là cách kinh điển biến một vấn đề sâu đục lá nhỏ thành dịch bùng phát, vì thuốc giết luôn những con ong đang giữ cho số sâu ở mức thấp.
- Đếm cả vết đục cũ, đã trống. Chúng cho thấy hoạt động trong quá khứ, không phải áp lực hiện tại. Chỉ đếm vết đục còn ấu trùng sống.
- Bỏ qua cỏ dại quanh khu trồng ngoài trời. Ruồi có thể đang sinh sản ngay sát cây của bạn.
Hãy kiểm tra quy định hiện hành tại nơi bạn trồng về các sản phẩm được phép dùng trên cần sa trước khi dùng bất cứ thứ gì.
Chia sẻ điều bạn thấy
Nếu khu trồng của bạn có sâu đục lá, hãy đăng ngay bên dưới. Kèm theo một ảnh rõ nét của lá bị đục soi trước ánh sáng, số ấu trùng sống và chết bạn đếm hằng tuần, nhiệt độ, và cây trồng trong nhà, nhà kính hay ngoài trời. Như vậy những người trồng khác có thể giúp bạn quyết định nên ngắt lá, chờ ong ký sinh hay xử lý.
Tài liệu tham khảo
- University of Florida, tài liệu côn trùng học về ruồi đục lá ngoằn ngoèo Mỹ (Liriomyza trifolii) và ruồi đục lá rau (Liriomyza sativae).
- International Plant Protection Convention (IPPC), báo cáo dịch hại chính thức của Úc: phát hiện Liriomyza trifolii trên Cannabis sativa (gai dầu) và các ký chủ khác.
- Colorado State University Extension, tài liệu về côn trùng đục lá.
- University of Georgia, hướng dẫn khuyến nông về sâu đục lá.
- University of California Statewide Integrated Pest Management Program (UC IPM), hướng dẫn quản lý dịch hại trên ớt: ruồi đục lá.
- University of Wisconsin–Madison Extension, hướng dẫn về sâu đục lá.