Cành giâm (clone) là một đoạn thân ngắn cắt từ cây mẹ. Sau khi ra rễ, nó tự sống thành một cây mới. Cây mẹ là cây cần sa được chiếu sáng 18 giờ mỗi ngày nên luôn ở giai đoạn sinh trưởng và không bao giờ ra hoa. Mỗi cành giâm đã ra rễ mang bộ gen giống hệt cây mẹ. Nhờ vậy, người trồng có thể nhân một cây đã chọn lọc ra cho cả vụ.
Phần này giải thích vì sao cành giâm ra được rễ, cách cắt cành, cành cần điều kiện gì và chất kích rễ hoạt động ra sao. Tiếp theo là giâm cành trong nước, chiết cành, máy giâm cành khí canh và nước cây liễu. Cuối bài có bảng xử lý sự cố và một mẫu bố trí kèm lịch làm việc.
Ghi chú của người dịch: Bài này chỉ nói về kỹ thuật trồng. Tại Thái Lan, hoa cần sa là thảo dược có kiểm soát theo Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về Thảo dược có kiểm soát (Cần sa) B.E. 2568, có hiệu lực từ ngày 26/6/2025. Giấy phép của bạn cho phép làm những gì thì xem tại Giấy phép và tuân thủ pháp luật tại Thái Lan.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1218
Vì sao cành giâm ra được rễ
Khi hiểu một cành giâm sống sót bằng cách nào, bạn sẽ dễ tìm ra nguyên nhân mỗi khi có cành chết.
Nước đi lên trong cây qua mạch gỗ (xylem). Đây là những ống tạo từ tế bào chết, chạy từ rễ lên lá. Đường do lá tạo ra thì đi xuống qua mạch rây (phloem), gồm các tế bào sống mang năng lượng xuống rễ. Nước bốc hơi khỏi lá, gọi là thoát hơi nước, và quá trình này kéo thêm nước đi lên theo mạch gỗ.
Cành vừa cắt vẫn mất nước qua lá nhưng chưa có rễ để bù lại. Vì vậy bạn cần cắt bớt lá. Hãy chừa đủ lá để cành còn quang hợp được một ít, nhưng đừng để nhiều tới mức cành bị khô.
Auxin là hormone tự nhiên của cây, có tác dụng khởi động việc ra rễ. Cành phía dưới chứa nhiều auxin hơn nên dễ ra rễ hơn cành phía trên. Dùng thêm chất kích rễ sẽ giúp rễ ra nhanh hơn rất nhiều.
Nếu không dùng chất kích rễ, cành có thể mất từ một tháng trở lên mới ra rễ. Với sản phẩm như gel Clonex (3.000 ppm IBA, tức axit indole-3-butyric), rễ hình thành nhanh hơn nhiều.
Việc cần làm: Lấy phần lớn cành giâm từ các cành phía dưới. Cắt bớt lá của từng cành trước khi cắm vào giá thể.
Chất kích rễ: dạng gel, dạng bột, nhúng nhanh và ngâm
IBA là loại auxin có trong phần lớn sản phẩm kích rễ. Nồng độ được ghi bằng ppm (phần triệu) hoặc phần trăm: 1.000 ppm bằng 0,1%. Sản phẩm cho cành mềm như cần sa thường có khoảng 500 đến 1.500 ppm hoặc cao hơn. Clonex thuộc nhóm đậm đặc, ở mức 3.000 ppm.
NAA (axit 1-naphthaleneacetic) là một auxin tổng hợp. Chất này cũng được dùng trong sản phẩm kích rễ, đôi khi pha chung với IBA.
Có 4 cách dùng chất kích rễ chính:
- Gel bọc quanh gốc cành và bám yên tại chỗ.
- Bột bám vào thân cành còn ướt. Cách xử lý bột xem ở bước 5 bên dưới.
- Nhúng nhanh: nhúng gốc cành vào dung dịch đậm đặc hơn trong vài giây, thường là 1–5 giây.
- Ngâm: để gốc cành đứng trong dung dịch loãng hơn nhiều trong vài giờ.
Dùng đúng nồng độ in trên nhãn, không pha đặc hơn.
Ghi chú của người dịch: Cửa hàng làm vườn ở Thái có bán thuốc kích rễ dùng để nhân giống cây ăn quả và cây cảnh. Hãy xem trên nhãn hoạt chất là gì (IBA, NAA hay cả hai) và nồng độ bao nhiêu. Muốn đổi phần trăm sang ppm thì nhớ 0,1% = 1.000 ppm. Riêng Clonex, hãy hỏi các cửa hàng trong nước xem ở Thái có bán không.
Việc cần làm: Trên nhãn từng khay, ghi tên sản phẩm, hoạt chất và nồng độ ppm, sau đó ghi số cành ra rễ. Sau 2–3 mẻ, bạn sẽ biết sản phẩm nào hợp với phòng trồng của mình.
Cắt cành giâm từng bước
Một cành giâm lý tưởng:
- Lấy từ cành phía dưới, mập khỏe, nơi có nhiều auxin tự nhiên hơn
- Không quá già, chưa hóa gỗ
- Có ít nhất 2 đốt, tức chỗ lá và chồi bên mọc ra từ thân
- Có lá non dài từ 3–4 cm trở lên
- Tổng chiều dài không quá 10 cm
Quy trình:
- Cắt vát 45 độ sát một đốt bằng lưỡi lam hoặc dao mổ đã khử trùng. Lưỡi dao sạch giúp mầm bệnh không lọt vào vết cắt mới.
- Cắm ngay cành vào cốc nước. Việc này ngăn không khí lọt vào mạch gỗ. Bọt khí kẹt trong mạch gỗ (gọi là tắc mạch khí) sẽ chặn đường nước và làm chết cành.
- Tỉa bỏ lá phía dưới, chỉ giữ 1–2 lá non trên ngọn để giảm mất nước.
- Bôi chất kích rễ. Phủ gel Clonex hoặc sản phẩm tương tự lên đoạn 2–3 cm dưới cùng của thân.
- Nếu dùng bột kích rễ, hãy cắt lại thân ngay dưới phần dính bột trước khi cắm. Quá nhiều bột có thể chặn đường hút nước.
- Cắm cành vào giá thể đã làm ướt sẵn: khối len đá (rockwool), viên nén jiffy (đĩa than bùn ép, nở ra khi gặp nước) hoặc hỗn hợp đất tơi nhẹ. Giá thể ướt sẵn giúp cành có nước ngay từ đầu.
- Đậy nắp giữ ẩm (nắp nhựa trong úp lên khay) và phun sương mặt trong nắp. Nhờ vậy không khí quanh lá luôn ẩm trong lúc cành chưa có rễ.
Theo bài gốc, khi dùng chung khối len đá, gel kích rễ chứa IBA và nắp giữ ẩm, tỷ lệ thành công sẽ cao. Điều này đúng với cả người trồng tại nhà lẫn farm thương mại.
Ghi chú của người dịch: Hãy cắt cành trong phòng máy lạnh hoặc lúc sáng sớm trời mát, và để cành tránh nắng. Trời càng nóng, cành mất nước càng nhanh.
Việc cần làm: Trước nhát cắt đầu tiên, bày sẵn lưỡi dao, cốc nước, gel, các khối giá thể đã ướt và nắp giữ ẩm. Như vậy, cành nào cũng được cắm vào nước chỉ vài giây sau khi cắt.
Điều kiện để cành ra rễ
| Yếu tố | Khoảng phù hợp | Tốt nhất |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | 18–25 °C (64–77 °F) | 22–23 °C (72–73 °F) |
| Độ ẩm | 70–90% | Khoảng 90% lúc đầu, sau đó giảm dần từng bước |
| Ánh sáng | Cường độ thấp, đèn huỳnh quang hoặc LED | Đèn cách cành khoảng 20 cm |
| Thời gian chiếu sáng | Ít nhất 10 giờ | Tốt nhất 18 giờ |
Giữ nhiệt độ ổn định quan trọng hơn là đạt đúng một con số. Nhiệt độ lên xuống thất thường làm cành bị stress và chậm ra rễ. Vì vậy hãy giữ khu giâm cành ở điều kiện ổn định.
Lúc đầu để độ ẩm cao, khoảng 90%, rồi giảm dần khi rễ bắt đầu hình thành. Cách này buộc cành thôi dựa vào hơi ẩm hút qua lá và chuyển sang hút nước bằng rễ mới.
Ghi chú của người dịch: Phòng ở Thái thường ở mức 30–35 °C, cao hơn hẳn mức tối đa 25 °C trong bảng. Nắp giữ ẩm đóng kín trong phòng nóng còn nóng hơn nữa, nhất là khi đặt gần cửa sổ. Cách làm thực tế là giâm cành trong phòng máy lạnh, dưới đèn LED hoặc huỳnh quang ít tỏa nhiệt.
Vào mùa mưa, hãy mở lỗ thông hơi của nắp mỗi ngày một lần để không khí ẩm liên tục không làm thối thân. Xem thêm về thối rễ. Mất điện thì máy lạnh ngừng chạy, nên khi có điện lại, hãy kiểm tra nhiệt độ bên trong nắp.
Việc cần làm: Đặt một nhiệt kế min–max (loại ghi lại nhiệt độ cao nhất và thấp nhất) bên trong nắp và ghi số đo mỗi ngày. Nếu cành hỏng, bạn sẽ biết có phải do nóng hay không.
Các cách khác để giâm cành ra rễ
Giâm cành trong nước: cách đơn giản nhất
Cắm cành thẳng vào cốc nước. Bạn không cần chất kích rễ, nắp giữ ẩm hay giá thể đặc biệt.
- Chọn cành phía dưới, nơi có nhiều auxin tự nhiên hơn.
- Cắt vát 45 độ, sát đốt.
- Giữ nước ở khoảng 21 °C.
- Thay nước hằng ngày nếu có thể.
- Đặt cốc dưới đèn huỳnh quang hoặc gần cửa sổ sáng.
- Các nốt rễ trắng đầu tiên xuất hiện vào khoảng ngày thứ 12.
- Cành có thể sống trong nước từ 2 tháng trở lên.
Cách này chậm hơn, nhưng gần như không tốn tiền và không cần dụng cụ gì. Nó hợp với người mới bắt đầu, và có thể dùng làm phương án dự phòng khi hết vật tư.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái, nếu không có máy lạnh thì rất khó giữ nước ở 21 °C. Nước ấm chứa ít oxy hơn, nên thân cành ngâm trong đó thối nhanh hơn. Vì thế, ở đây việc thay nước mỗi ngày càng quan trọng. Đặt cốc ở chỗ râm nhưng sáng, tránh nắng trực tiếp vì nắng làm nước nóng lên.
Việc cần làm: Giâm 5 cành trong nước và 5 cành theo cách bạn vẫn làm, đặt cạnh nhau. Đếm rễ vào ngày thứ 12 và ngày thứ 21 để biết cách giâm trong nước có hiệu quả trong phòng của bạn không.
Chiết cành: tỷ lệ thành công cao nhất
Chiết cành là cho một cành ra rễ ngay khi nó vẫn còn dính trên cây mẹ. Trong suốt thời gian ra rễ, cành vẫn nhận đủ nước và dinh dưỡng từ cây mẹ. Vì thế cách này hầu như không thất bại.
Bài gốc gọi tỷ lệ thành công là gần như 100%. Bạn nên hiểu là “rất cao”, không phải lúc nào cũng chắc chắn thành công.
Cách làm:
- Chọn một cành khỏe trên cây mẹ.
- Cạo 5–6 cm vỏ ở đoạn cành bạn muốn ra rễ.
- Bôi chất kích rễ lên phần đã cạo vỏ.
- Bọc bằng len đá ẩm hoặc rêu sphagnum.
- Bọc kín bên ngoài bằng giấy bạc hoặc màng bọc thực phẩm để giữ ẩm.
- Rễ ra sau khoảng 15 ngày, trong khi cành vẫn phát triển bình thường.
- Khi đã thấy rễ, cắt phía dưới phần có rễ rồi trồng vào chậu.
Ưu điểm:
- Không bị sốc khi chuyển chậu, vì rễ đã có trước khi tách cành
- Hầu như bầu chiết nào cũng ra rễ
- Không cần thêm chỗ để giâm cành
- Ra rễ nhanh hơn phần lớn các cách khác
- Cho cây con lớn hơn, bộ rễ vững hơn ngay từ đầu
Ghi chú của người dịch: Đây chính là cách chiết cành mà nhiều nhà vườn ở Thái Lan và Việt Nam vẫn dùng để nhân giống cây ăn quả như nhãn, vải. Nếu khó tìm rêu sphagnum, bạn có thể thay bằng xơ dừa ẩm, cách này khá phổ biến. Cứ vài ngày kiểm tra bầu chiết một lần, vì rêu khô là bầu có thể hỏng.
Việc cần làm: Ở lần cắt cành tới, chiết thử một bầu trên một cành khỏe phía dưới. Sau 15 ngày, so sánh rễ của bầu chiết với rễ của các cành giâm dưới nắp giữ ẩm.
Máy giâm cành khí canh
Máy giâm cành khí canh (aeroponic cloner) giữ cành trong các vòng mút xốp mềm, đặt phía trên một bồn nước kín. Một máy bơm nhỏ phun sương mịn lên phần thân trần, nên không cần giá thể. Thân cành nằm trong không khí ẩm và giàu oxy, nhờ vậy rễ dễ hình thành.
Nhưng bồn nước ấm và ẩm như vậy cũng là môi trường tốt cho mầm bệnh. Hãy giữ máy thật sạch:
- Giữa các mẻ, đổ hết nước, rửa và khử trùng bồn, béc phun và vòng mút. Nhờ vậy, mầm bệnh của mẻ trước không truyền sang mẻ sau.
- Thay nước mới thay vì chỉ châm thêm, để cặn bẩn và vi sinh vật không tích tụ.
- Chỉ đưa vào những cành khỏe, cắt bằng dụng cụ đã khử trùng. Mọi cành dùng chung một bồn nước, nên chỉ một cành bệnh cũng ảnh hưởng tới cả mẻ.
- Kiểm tra béc phun có bị tắc không, để thân cành nào cũng được giữ ướt.
Ghi chú của người dịch: Máy bơm làm nước ấm lên. Trong phòng 30–35 °C, nước trong bồn có thể ấm tới mức dễ gây thối rễ; xem Chạy thủy canh với nhiệt độ bồn 31 °C. Mất điện thì máy bơm ngừng, và thân trần khô rất nhanh. Hãy đặt máy giâm trong phòng máy lạnh, và chuẩn bị sẵn một khay khối len đá có nắp giữ ẩm để dự phòng.
Việc cần làm: Sau mỗi mẻ, ghi ngày vệ sinh lên máy giâm. Không bắt đầu mẻ mới khi máy chưa được vệ sinh.
Nước cây liễu: làm được gì và không làm được gì
Mẹo làm vườn lâu đời là ngâm hoặc đun liu riu chồi liễu non để có dung dịch kích rễ miễn phí. Ý tưởng này có cơ sở thật, vì cây liễu chứa hormone thực vật và axit salicylic. Vấn đề là dung dịch này quá yếu.
- Liều quá thấp. IBA chỉ tan trong nước tới khoảng 250 ppm ở 20 °C, và nước chiết làm ở nhà còn kém xa mức đó. Sản phẩm cho cành mềm dùng khoảng 500–1.500 ppm hoặc cao hơn, còn Clonex dùng 3.000 ppm.
- Thành phần trong cây liễu còn gây tranh cãi. Người ta hay nói cây liễu chứa IBA. Nhưng auxin được ghi nhận nhiều hơn trong liễu là IAA (axit indole-3-acetic), một chất phân hủy nhanh. Axit salicylic không phải hormone kích rễ, dù có thể giúp hormone kích rễ hoạt động tốt hơn.
- Thí nghiệm còn yếu. Năm 2018, nhóm Caplan, Stemeroff, Dixon và Zheng ở Canada thử nghiệm trên cành giâm cần sa (đăng trên Canadian Journal of Plant Science). Gel chiết xuất liễu 0,2% cho kết quả kém hẳn gel IBA 0,2% (2.000 ppm). Gel IBA cho tỷ lệ ra rễ cao gấp khoảng 2,1 lần và chất lượng rễ gấp 1,6 lần. Nghiên cứu không có nhóm đối chứng không xử lý để so sánh.
Kết luận: nước cây liễu không thay được chất kích rễ có ghi rõ hàm lượng IBA. Nếu muốn dùng, hãy dùng chung với chất kích rễ, ví dụ làm nước để pha sản phẩm dạng bột. Cần sa là cành giâm thân mềm (thân non, còn xanh) nên vốn khá dễ ra rễ.
Dụng cụ sạch, cắm vết cắt mới ngay vào nước và độ ẩm ổn định quan trọng hơn nhiều so với hormone. Trong phòng nóng, nước chiết tự làm loại nào cũng hỏng sau 1–2 ngày. Vì vậy chỉ làm từng mẻ nhỏ và dùng khi còn tươi.
Việc cần làm: Nếu muốn thử nước cây liễu, hãy so sánh một mẻ nhỏ dùng IBA kèm nước liễu với một mẻ chỉ dùng IBA.
Xử lý sự cố
| Vấn đề | Nguyên nhân thường gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Cành héo nhanh | Độ ẩm thấp, không khí lọt vào mạch gỗ | Cắm từng cành vào nước ngay sau khi cắt; tăng độ ẩm |
| Ra rễ chậm hoặc không ra rễ | Nhiệt độ quá thấp, không dùng hormone, cành già hoặc đã hóa gỗ | Kiểm tra nhiệt độ (22–23 °C), dùng gel kích rễ, chọn cành non hơn |
| Gốc thân bị thối | Quá ẩm, thoát nước kém | Tưới ít lại, tăng thông gió, kiểm tra giá thể có thoát nước tốt không |
| Cây mẹ yếu dần | Tích tụ muối, bó rễ | Xả giá thể bằng nước sạch, tỉa rễ (cách bonsai ở Phần 1), thay chậu |
| Cây giâm vàng lá | Stress bình thường giai đoạn đầu, hoặc ánh sáng quá mạnh | Giảm cường độ đèn; bảo đảm độ ẩm đủ cao |
| Ra hoa lưỡng tính | Đặc tính di truyền của hạt giống cái hóa (feminised) khi bị stress | Chọn cây mẹ từ hạt thường (regular); giữ cây ít bị stress |
Ghi chú của người dịch: Với phòng trồng ở Thái, hãy kiểm tra cả trường hợp ngược với hàng thứ hai: nhiệt độ vượt mức tối đa 25 °C của khoảng ra rễ.
Việc cần làm: Ghi sổ theo dõi giâm cành cho từng mẻ. Ghi ngày, cây mẹ nào, số cành, loại hormone, nhiệt độ trong nắp và số cành ra rễ. Khi một mẻ hỏng, đối chiếu sổ với bảng này.
Ghép lại thành một hệ thống: mẫu bố trí tại nhà
- 1–3 cây mẹ bonsai (cây mẹ được giữ nhỏ bằng cách tỉa chồi và tỉa rễ; xem Phần 1) trong khoảng không 60 × 40 cm, dưới đèn huỳnh quang T5, chiếu 18/6 (18 giờ sáng, 6 giờ tối)
- Dinh dưỡng: phân bón dành cho cây mẹ 2 lần/tháng, các lần tưới khác dùng nước thường
- Lịch cắt cành: 2–3 tuần một lần, mỗi lần 10–20 cành
- Khu giâm cành: một khay giâm nhỏ có nắp, dùng khối len đá, gel Clonex, nhiệt độ 22–23 °C và độ ẩm cao
- Tỉa rễ: mỗi cây mẹ 2 lần/năm
- Chiết xuất rong biển: dùng 7 ngày trước mỗi lần cắt cành
Khi đã chạy ổn định, hệ thống này cho bạn nguồn cây giống đồng nhất đều đặn, phát triển ổn định và dễ đoán trước. Muốn lên lịch cắt cành sao cho lúc nào cũng có một phòng đang ra hoa, xem Thu hoạch liên tục với hai phòng.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, hãy thêm hai thứ vào danh sách: một chỗ có máy lạnh cho khu giâm cành, và một bộ hẹn giờ vẫn giữ đúng giờ khi mất điện.
Việc cần làm: Bắt đầu nhỏ, với 1 cây mẹ và 1 mẻ 10 cành. Ghi lại số cành ra rễ. Chỉ thêm cây mẹ khi phần lớn cành giâm của bạn ra rễ đều đặn.
Nếu bạn đang giâm cành ở Thái Lan hoặc nơi khác ở Đông Nam Á, hãy chia sẻ cách làm ngay dưới topic này. Ghi rõ nhiệt độ phòng, cách giâm, loại hormone và số cành ra rễ. Bạn cũng có thể đặt câu hỏi tại đây.
Tài liệu tham khảo
- Caplan D, Stemeroff J, Dixon M, Zheng Y (2018). Vegetative propagation of cannabis by stem cuttings: effects of leaf number, cutting position, rooting hormone, and leaf tip removal. Canadian Journal of Plant Science 98(5): 1126–1132. https://doi.org/10.1139/cjps-2018-0038