การไล่ตัวทำละลาย (purging) คือขั้นตอนหลังการสกัดด้วยตัวทำละลาย เพื่อไล่ตัวทำละลายที่เหลืออยู่ออกจากสารสกัด โดยทั่วไปใช้ความร้อนอ่อน ๆ ร่วมกับสุญญากาศ เป้าหมายคือทำให้สารตัวทำละลายตกค้างต่ำกว่าเกณฑ์ที่ผู้ซื้อหรือหน่วยงานกำกับดูแลกำหนด
ทำไมต้องไล่ตัวทำละลาย
ตัวทำละลาย เช่น บิวเทน โพรเพน เอทานอล หรือเฮกเซน ละลายแคนนาบินอยด์และเทอร์ปีนออกจากวัตถุดิบพืช หลังขั้นตอนนำตัวทำละลายกลับคืนหลักแล้ว ตัวทำละลายบางส่วนยังติดค้างอยู่ในสารสกัดที่ข้นหนืด ต้องไล่ออกก่อนนำผลิตภัณฑ์ไปใช้
แนวทางสากลว่าด้วยสารตัวทำละลายตกค้างในยา คือ ICH Q3C ของสภาประสานงานระหว่างประเทศ (ICH) แนวทางนี้เริ่มจากหลักง่าย ๆ ว่า สารตัวทำละลายตกค้างไม่มีประโยชน์ใด ๆ จึงควรกำจัดออกให้มากที่สุดเท่าที่ทำได้ และแบ่งตัวทำละลายเป็นสามกลุ่ม:
- กลุ่มที่ 1 (Class 1): ควรหลีกเลี่ยง เช่น สารที่รู้แน่ชัดว่าก่อมะเร็ง
- กลุ่มที่ 2 (Class 2): ต้องจำกัดปริมาณ เฮกเซนอยู่ในกลุ่มนี้ โดยมีขีดจำกัด 290 ppm
- กลุ่มที่ 3 (Class 3): มีศักยภาพก่อพิษต่ำ เอทานอลและเฮปเทนอยู่ในกลุ่มนี้ ยอมรับได้ถึง 5,000 ppm (0.5%) โดยไม่ต้องให้เหตุผลประกอบ
บิวเทนและโพรเพนไม่อยู่ในตารางของ ICH Q3C กฎการตรวจกัญชา เช่น ของรัฐวอชิงตัน (สหรัฐอเมริกา) กำหนดขีดจำกัดสารตัวทำละลายตกค้างของตัวเอง
วิธีทำ
เกลี่ยสารสกัดเป็นชั้นบาง แล้ววางไว้ภายใต้สุญญากาศ ซึ่งมักทำในตู้อบสุญญากาศ พร้อมให้ความร้อนอ่อน ๆ ความดันต่ำทำให้ตัวทำละลายเดือดและระเหยออกได้ที่อุณหภูมิต่ำ จึงช่วยรักษาเทอร์ปีนไว้ได้ เวลาและอุณหภูมิขึ้นอยู่กับชนิดตัวทำละลายและเนื้อสัมผัสของผลิตภัณฑ์
กฎว่าด้วยการสกัดของรัฐวอชิงตันระบุว่า ตัวทำละลายตกค้างในสารสกัดสำเร็จรูปต้องไม่เกินขีดจำกัดในการตรวจของรัฐ กฎนี้ยังกำหนดให้นำเอทานอลกลับคืนมา ไม่ใช่ปล่อยออกสู่อากาศ
ในประเทศไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
สารสกัดที่มี THC เกิน 0.2% โดยน้ำหนักเป็นยาเสพติดให้โทษประเภท 5 และต้องมีใบอนุญาตจึงจะผลิตได้ ผู้ผลิตที่มีใบอนุญาตและกำลังมุ่งสู่หลักเกณฑ์วิธีการที่ดีในการผลิต (GMP) ควรวางขั้นตอนไล่ตัวทำละลายที่กำหนดไว้ตายตัว และวางแผนตรวจสารตัวทำละลายตกค้างทุกรุ่นการผลิต
ข้อผิดพลาดที่พบบ่อย
- ตัดสินว่าไล่ตัวทำละลายหมดแล้วจากการดูหรือดมกลิ่น มีเพียงการตรวจในแล็บเท่านั้นที่วัดสารตัวทำละลายตกค้างได้
- เร่งความร้อนเพื่อประหยัดเวลา ความร้อนที่สูงขึ้นจะไล่เทอร์ปีนซึ่งระเหยง่ายออกไปด้วย
- ไล่ตัวทำละลายใกล้แหล่งจุดติดไฟ ไอของไฮโดรคาร์บอนติดไฟได้ ต้องระบายอากาศและควบคุมประกายไฟ
กำหนดขั้นตอนไล่ตัวทำละลายหนึ่งขั้นตอนสำหรับแต่ละผลิตภัณฑ์ ตรวจสารตัวทำละลายตกค้างในรุ่นการผลิตแรก ๆ และเปลี่ยนขั้นตอนก็ต่อเมื่อมีผลตรวจใหม่รองรับ
คำที่เกี่ยวข้อง
สารตัวทำละลายตกค้าง · น้ำมันสกัดบิวเทน (BHO) · ระบบสกัดแบบวงจรปิด · การสกัดด้วยตัวทำละลาย · โรตารีอีวาโพเรเตอร์ · แชทเทอร์ (shatter) · แวกซ์ (wax concentrate) กัญชา
อ่านเพิ่มเติมบน Asiannabis
- วิธีอ่านฉลากสารสกัดเข้มข้นจากกัญชา: ไลฟ์โรซิน แชทเทอร์ บัดเดอร์ และดิสทิลเลทหมายถึงอะไร และใบรับรองผลแล็บต้องแสดงอะไรบ้าง
- ยินดีต้อนรับสู่หมวดการสกัดและสารเข้มข้น: วิธีสกัดด้วยตัวทำละลาย ความปลอดภัยในห้องแล็บ และกฎใบอนุญาตของไทย
แหล่งอ้างอิง
- European Medicines Agency, ICH Q3C (R9) Guideline on impurities: guideline for residual solvents, EMA/CHMP/ICH/82260/2006 (5 April 2024)
- Washington Administrative Code, WAC 314-55-104 Processor licensee requirements
- Sosa M.E. et al. (2026). Temperature control minimizes wax-derived alkane carryover in hydrocarbon cannabis extraction. ACS Omega
- The Nation, New cannabis-hemp extract rules take effect, limiting use to four purposes