Cách thuốc cần sa đi vào cơ thể quyết định ba điều: bao nhiêu thuốc vào được máu, thuốc tác dụng nhanh hay chậm và tác dụng kéo dài bao lâu. Khi hít, thuốc có tác dụng sau 5–10 phút và kéo dài 2–4 giờ. Khi nuốt, phải mất 30 phút đến 3 giờ mới thấy tác dụng, và chỉ 4–20% lượng thuốc vào được máu. Phần này nói về sản phẩm ngậm dưới lưỡi, kem bôi, thuốc đặt hậu môn, các dạng bào chế mà người kê đơn có thể chọn, sản phẩm chuẩn hoá và các nhóm bệnh nhân đặc biệt. Cuối bài là quy định của Thái Lan.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan, người nhà bệnh nhân và bệnh nhân hay hỏi người trồng cần sa y tế “nên dùng thế nào”. Bài này không thay thế người kê đơn, tức bác sĩ hoặc người hành nghề có giấy phép được quyền kê đơn. Bài chỉ giải thích những gì nghiên cứu đã cho thấy. Nhờ vậy, bạn có thể hỏi người hành nghề có giấy phép những câu cụ thể và đúng trọng tâm hơn.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1311
Ngậm dưới lưỡi và xịt miệng
Sản phẩm ngậm dưới lưỡi (sublingual) được giữ ở dưới lưỡi. Sản phẩm qua niêm mạc miệng (oromucosal) thấm qua lớp niêm mạc lót bên trong miệng. Ví dụ được nghiên cứu kỹ nhất là nabiximols. Đây là thuốc xịt miệng đã được cấp phép, làm từ chiết xuất cây đã chuẩn hoá. Mỗi lần xịt 100 microlit chứa 2,7 miligam tetrahydrocannabinol (THC, cannabinoid chính gây say) và 2,5 miligam cannabidiol (CBD).
Ở châu Âu và Vương quốc Anh, mỗi thuốc đã được phê duyệt có một tài liệu chính thức mô tả thuốc. Tài liệu đó gọi là Tóm tắt Đặc tính Sản phẩm (Summary of Product Characteristics). Theo tài liệu này của nabiximols:
- cannabinoid xuất hiện trong máu sau khoảng 15 phút
- nồng độ trong máu đạt đỉnh sau 45–120 phút
- nồng độ trong máu thấp hơn so với khi hít
- hệ số biến thiên là 57,3% và 64,1%. Nghĩa là kết quả giữa người này với người khác chênh nhau hơn một nửa giá trị trung bình. Đây là mức chênh rất lớn.
Ghi chú của người dịch: Hãy hỏi người kê đơn xem nabiximols hiện có ở Thái Lan hay không.
Vì sao phần lớn thuốc vẫn bị nuốt xuống
Máu từ niêm mạc dưới lưỡi đổ thẳng vào vòng tuần hoàn chung. Vì vậy, phần thuốc thấm ở đây không phải đi qua gan trước. Tuy vậy, phần lớn sản phẩm đặt dưới lưỡi cuối cùng vẫn bị nuốt xuống.
Nhóm nghiên cứu của Erin Karschner đã kiểm tra điều này trên 9 người tham gia. Kết quả được đăng trên tạp chí Clinical Chemistry năm 2011. Nhóm so sánh một liều THC dạng nuốt đã đong sẵn với chiết xuất dạng xịt miệng. Họ không thấy khác biệt có ý nghĩa thống kê về nồng độ đỉnh, thời gian đạt đỉnh hay tổng lượng thuốc vào cơ thể. So với dạng xịt, dạng nuốt đưa vào máu được 92,6% và 98,8% lượng thuốc (sinh khả dụng tương đối). Nói cách khác, nuốt cho lượng thuốc gần bằng xịt.
Bài học: một phần liều thuốc thực sự được hấp thu dưới lưỡi, nên thuốc bắt đầu tác dụng sớm hơn. Nhưng ngậm dầu dưới lưỡi không ngăn được phần bị nuốt đi qua gan trước.
Việc nên làm: hãy coi dầu ngậm dưới lưỡi là sản phẩm bị nuốt một phần. Trước khi dùng thêm liều, hãy chờ đúng khoảng thời gian như với dầu dạng nuốt. Ăn uống quanh giờ dùng thuốc cũng theo đúng thói quen như khi dùng dầu dạng nuốt.
Kem và dầu bôi: tác dụng tại chỗ, không phải toàn thân
Sản phẩm bôi ngoài da (topical) tác dụng ngay tại chỗ bôi. Sản phẩm qua da (transdermal) được thiết kế để thấm qua da vào máu.
Một bài tổng quan năm 2022 trên tạp chí Pharmaceutics giải thích vì sao hai loại này khác nhau. Bài dùng chỉ số log P, thang đo mức độ một chất ưa dầu hơn ưa nước. Cannabinoid có log P khoảng 6–7. Các thuốc trong miếng dán đã được phê duyệt thấm được qua da lành và có log P 1–3. Cannabinoid quá ưa dầu nên khó đi qua da vào máu.
Vì vậy, kem hoặc sáp bôi chỉ tác dụng tại chỗ. Nó không tạo ra nồng độ đáng kể trong máu và không gây say. Muốn đưa cannabinoid qua da vào máu, sản phẩm phải được thiết kế đặc biệt. Ví dụ là chất tăng thấm (thành phần giúp thuốc đi qua da) và hệ miếng dán.
Việc nên làm: chỉ dùng kem cho vấn đề tại chỗ, ví dụ một vùng bị đau. Đừng mong kem chữa được triệu chứng toàn thân. Nếu cần tác dụng toàn thân, hãy hỏi người kê đơn về đường dùng khác.
Thuốc đặt hậu môn: một nhận định được lặp lại khắp nơi nhưng sai
Nhiều nguồn cho rằng thuốc đặt hậu môn đưa được 50–80% lượng thuốc vào máu vì không đi qua gan. Đừng lặp lại nhận định này. Nó hiểu sai một số ít nghiên cứu.
Nhận định này từ đâu ra
Nhận định này bắt nguồn từ nhóm của Mahmoud ElSohly tại Đại học Mississippi (Mỹ). Năm 1991, nhóm công bố một nghiên cứu trên khỉ đuôi dài (cynomolgus) ở tạp chí Journal of Pharmaceutical Sciences. Họ đo lượng THC vào được máu từ thuốc đặt hậu môn. Kết quả chỉ là 13,5%, thấp hơn nhiều so với con số hay được truyền tai.
Con số 13,5% đó chỉ áp dụng cho THC hemisuccinate. Đây là một tiền chất (prodrug): dạng thuốc đã được biến đổi, vào cơ thể mới chuyển thành thuốc có hoạt tính. Nhóm hoá học gắn thêm giúp nó tan được một phần trong nước. Nhờ vậy, nó đi qua được niêm mạc trực tràng.
Cùng bài báo đó ghi nhận THC dạng nuốt được hấp thu ít và thất thường. Bài cũng ghi rằng “thuốc không vào được máu từ các công thức thuốc đặt khác nhau”. Tức là THC thông thường, chưa biến đổi, trộn trong nền thuốc đặt dạng béo thì không được hấp thu.
Nghiên cứu trên người sau đó
Một nghiên cứu trên người thuộc cùng chương trình nghiên cứu đã được đăng trên tạp chí Medical Cannabis and Cannabinoids năm 2018. Phần so sánh với viên nang uống có 12 tình nguyện viên. Thuốc đặt hemisuccinate cho lượng thuốc trong máu gấp 2,44 lần viên nang uống. Khoảng tin cậy 90% là 1,78 đến 3,35, nghĩa là giá trị thật rất có thể nằm trong khoảng này.
Con số này chỉ so sánh thuốc đặt với viên nang uống. Nó không cho biết bao nhiêu phần trăm liều thuốc vào được máu. Nó cũng chỉ áp dụng cho một tiền chất đã được cấp bằng sáng chế, không phải dầu cần sa thông thường.
Việc nên làm: đừng tự làm thuốc đặt hậu môn bằng dầu cần sa ở nhà với hy vọng hấp thu được nhiều. Chưa có nghiên cứu nào cho thấy cách này có hiệu quả. Nếu bệnh nhân nôn ói hoặc khó nuốt nên phải đổi đường dùng, hãy hỏi người kê đơn.
Các dạng bào chế người kê đơn có thể chọn
| Dạng | Đường dùng thường gặp | Ưu điểm | Điểm khó |
|---|---|---|---|
| Hoa khô | Hít | Tác dụng nhanh; có nhiều loại hợp chất từ cây | Hàm lượng thay đổi theo từng lô |
| Dầu hoặc cồn thuốc (tincture) | Nuốt hoặc ngậm dưới lưỡi | Hàm lượng ghi theo mỗi mililit; đong liều nhanh | Thức ăn làm thay đổi mức hấp thu; cồn thuốc gốc rượu không hợp với một số bệnh nhân |
| Viên nang | Nuốt | Liều mỗi viên ổn định nhất | Tác dụng chậm nhất; không chia nhỏ liều được |
| Chiết xuất chuẩn hoá | Nuốt, ngậm dưới lưỡi, xịt miệng | Hàm lượng xác định, đồng đều | Ít sản phẩm; giá cao hơn |
Vì sao chuẩn hoá quan trọng với bệnh nhân
Sản phẩm chuẩn hoá có hàm lượng cannabinoid được đo, ghi trên nhãn và giữ giống nhau giữa các lô. Bệnh nhân có thể đã cùng người kê đơn tìm ra liều phù hợp. Nếu sản phẩm không được chuẩn hoá, mỗi lần đổi sang lô mới thì liều quen thuộc đó có thể không còn tác dụng như trước.
Một nghiên cứu năm 2025 trên tạp chí Scientific Reports đã kiểm tra hàm lượng THC ghi trên nhãn ở bang Colorado (Mỹ). Trong 178 sản phẩm hoa, 43,3% lệch hơn 15% so với nhãn. Phần lớn nhãn sai đều ghi THC cao hơn thực tế.
Việc nên làm: khi có lô mới, hãy xin phiếu kết quả kiểm nghiệm (COA – certificate of analysis), tức báo cáo của phòng lab cho đúng lô đó. So sánh lượng THC và CBD trên mỗi gam hoặc mỗi mililit với lô trước. Nếu hàm lượng đã thay đổi, người kê đơn có thể chỉnh liều trước khi tác dụng thay đổi ngoài ý muốn.
Chỉnh liều từng bước và đường dùng
Chỉnh liều từng bước (titration) là tăng giảm liều dần dần cho tới khi tìm ra lượng nhỏ nhất vẫn có tác dụng. Người kê đơn nên là người dẫn dắt quá trình này. Mỗi bước chỉnh đưa vào máu bao nhiêu thuốc còn tuỳ vào đường dùng:
- Hít: khoảng 8–24% vào máu trong vài phút, chủ yếu ở dạng THC nguyên vẹn.
- Nuốt: khoảng 4–20% vào máu trong nhiều giờ, kèm lượng 11-hydroxy-THC cao hơn nhiều. Đây là chất chuyển hoá có hoạt tính do gan tạo ra.
- Ngậm dưới lưỡi: một phần vào máu sớm hơn. Phần còn lại diễn biến giống phần bị nuốt.
Việc nên làm: mỗi lần chỉ thay đổi một yếu tố, có thể là liều, đường dùng hoặc giờ dùng so với bữa ăn. Ghi sổ giờ dùng thuốc, lúc bắt đầu thấy tác dụng và tác dụng kéo dài bao lâu. Nhờ sổ này, người kê đơn biết được thay đổi nào gây ra tác dụng nào.
Nhóm bệnh nhân đặc biệt và cách chọn đường dùng
Buồn nôn, nôn ói và khó nuốt
Bệnh nhân đang nôn ói thì không chắc giữ được liều thuốc đã nuốt. Khi đó không ai biết bao nhiêu thuốc đã được hấp thu. Với những trường hợp này, có các đường dùng không cần nuốt. Người kê đơn sẽ chọn trong số đó, dựa trên những gì được phép dùng hợp pháp.
Bệnh nhân khó nuốt không dùng được viên nang. Dạng lỏng và thuốc xịt miệng là lựa chọn thay thế thường gặp.
Trẻ em, người cao tuổi và người đã có bệnh phổi
Với trẻ em, thuốc cannabinoid được cơ quan quản lý phê duyệt chặt chẽ nhất là dung dịch uống, tức dạng lỏng để nuốt. Dung dịch này đong được chính xác theo cân nặng. Thuốc này được dùng khi không thể cho trẻ dùng đường hít.
Người cao tuổi thuộc các nhóm bệnh nhân cần thận trọng hơn. Có nhiều lý do để chọn đường dùng có đỉnh tác dụng vừa phải và dễ đoán:
- gan xử lý thuốc khác so với lúc trẻ
- tim và hệ tuần hoàn nhạy cảm hơn
- thường dùng nhiều thuốc cùng lúc
- dễ tương tác với thuốc khác qua cytochrome P450 (CYP), nhóm enzym ở gan cũng là nhóm phân giải THC
Một số bệnh nhân bị hen suyễn hoặc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD – bệnh phổi lâu năm gây khó thở). Cũng có người đang bị nhiễm trùng đường hô hấp dưới (phổi, phế quản). Với những người này, phải có lý do rất rõ ràng mới chọn đường hít, chặt hơn mọi đường dùng khác.
Việc nên làm: mang danh sách đầy đủ các thuốc và thực phẩm bổ sung bạn đang dùng tới gặp người kê đơn. Nhờ danh sách này, người kê đơn kiểm tra được tương tác qua enzym gan trước khi chọn đường dùng và liều.
Quy định của Thái Lan
Hoa cần sa (ช่อดอกกัญชา) là thảo dược kiểm soát theo Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về thảo dược kiểm soát (cần sa) B.E. 2568. Thông báo này được ban hành theo Luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái Lan B.E. 2542 và có hiệu lực từ ngày 26/6/2025. Hoa chỉ được bán khi có đơn thuốc PT 33 (ภ.ท.33). Mỗi đơn kê lượng dùng tối đa 30 ngày. Cấm quảng cáo và bán hoa qua mạng.
Tilleke & Gibbins, một công ty luật ở Thái Lan, nêu thêm hai điểm trong bài phân tích của họ. Thứ nhất, mỗi đơn chỉ dùng được một lần, không được mua lại theo đơn cũ. Thứ hai, có bảy nhóm người hành nghề được quyền kê đơn, gồm y học hiện đại, y học cổ truyền Thái, dược, nha khoa và một số ngành khác.
Bệnh nhân Thái thực tế được dùng gì
Một nghiên cứu trên toàn quốc đã tìm hiểu bệnh nhân Thái thực tế được cấp dạng thuốc nào. Nghiên cứu được đăng trên tạp chí Medical Cannabis and Cannabinoids năm 2024. Nhóm nghiên cứu theo dõi 21.284 người tham gia tại 30 bệnh viện, từ tháng 9/2019 đến tháng 10/2020. Chế phẩm chính là chiết xuất cần sa trong dầu dừa 10%. Mỗi mililit chứa 1,701 miligam THC và gần như không có CBD. Khoảng 93% người tham gia dùng dạng nhỏ giọt để uống.
Nghiên cứu diễn ra trước quy định năm 2025, nhưng kết luận chính vẫn đúng. Ở Thái Lan, dạng phổ biến nhất là dầu nhỏ giọt, không phải hoa để hít. Vì vậy, các vấn đề của sản phẩm dạng nuốt nêu ở Phần 1 áp dụng cho phần lớn bệnh nhân Thái. Đó là tác dụng đến muộn, thức ăn làm thay đổi mức hấp thu và thuốc bị gan xử lý trước khi vào máu.
Hút ở nơi người khác phải hít khói
Một thông báo của Bộ Y tế Công cộng được đăng trên Công báo Hoàng gia ngày 14/6/2022 và có hiệu lực từ ngày 15/6/2022. Thông báo này ban hành theo Điều 25(5) Luật Y tế Công cộng B.E. 2535. Theo thông báo, khói hoặc mùi cần sa, gai dầu có thể gây hại cho sức khoẻ người khác bị xếp vào hành vi gây phiền hà cho cộng đồng (เหตุรำคาญ). Nếu đã có lệnh của cơ quan chức năng mà vẫn không chấm dứt, người vi phạm có thể bị phạt tù tới 3 tháng, phạt tiền tới 25.000 baht hoặc cả hai.
Đơn thuốc chỉ cho phép một người dùng thuốc. Đơn thuốc không cho phép hút ở nơi người khác phải hít khói.
Việc nên làm: nếu người kê đơn đồng ý cho dùng đường hít, hãy dùng ở nơi riêng tư. Tránh xa hàng xóm và những người trong nhà không dùng cần sa.
Ghi chú của người dịch: Người nhà bệnh nhân hoặc bệnh nhân có thể xin người trồng dầu cần sa. Khi đó, bạn cần nắm mấy quy định quan trọng sau.
- Từ ngày 26/4/2026, Quy định cấp Bộ về chiết xuất cần sa hoặc gai dầu B.E. 2569 đã có hiệu lực. Giấy phép làm chiết xuất trên 0,2% THC chỉ cấp cho ba nhóm. Đó là pháp nhân Thái không bị coi là “người nước ngoài” theo Luật Kinh doanh của Người nước ngoài B.E. 2542, cơ quan nhà nước và Hội Chữ thập đỏ Thái Lan. Xem topic của diễn đàn về hai quy định B.E. 2569.
- Chế biến hoặc bán thảo dược kiểm soát mà không có giấy phép là vi phạm Điều 46 của Luật năm 1999 (B.E. 2542). Theo Điều 78, mức phạt là tù tới 1 năm, phạt tiền tới 20.000 baht hoặc cả hai.
- Dầu tự làm tại nhà từ hoa của chính bạn không rõ mỗi mililit chứa bao nhiêu THC. Dù có ý tốt, không ai chia liều loại dầu này theo chuẩn được.
Việc nên làm: nếu có người xin dầu, hãy giới thiệu họ tới người hành nghề có giấy phép kê đơn PT 33. Đồng thời, hướng họ tới các sản phẩm được cấp phép, có kèm phiếu kiểm nghiệm của phòng lab.
Những điều nghiên cứu hiện chưa trả lời được
Hiện còn ba khoảng trống:
- chưa có dữ liệu dài hạn trên người về ảnh hưởng sức khoẻ của việc hoá hơi (vape) hoa khô
- chưa có dữ liệu đáng tin cậy về lượng thuốc hấp thu riêng qua đường dưới lưỡi, tách khỏi phần bị nuốt
- hoàn toàn chưa có dữ liệu hấp thu cho các chế phẩm cần sa thông thường dùng đặt hậu môn
Điều này không có nghĩa chọn đường dùng nào cũng như nhau. Nó có nghĩa việc chọn đường dùng là quyết định chuyên môn của người điều trị. Quyết định đó nên được đưa ra cùng người hành nghề có giấy phép, người hiểu cả bệnh nhân lẫn pháp luật.
Việc nên làm: mang sổ ghi giờ dùng thuốc, lúc bắt đầu thấy tác dụng và thời gian tác dụng tới buổi khám. Nhờ vậy, người hành nghề có dữ liệu của chính bạn thay vì chỉ có con số trung bình.
Chia sẻ kinh nghiệm của bạn
Hãy kể ngay dưới topic này: bạn bắt đầu với đường dùng nào? Trước liều đầu tiên, có ai giải thích cho bạn bao lâu thì thuốc bắt đầu tác dụng không? Khi đổi sang dạng thuốc khác, bạn thấy gì thay đổi? Nơi bạn sống có sản phẩm chuẩn hoá, đã qua kiểm nghiệm không? Diễn đàn muốn nghe chia sẻ từ thành viên ở Thái Lan và khắp khu vực. Bạn chỉ nên chia sẻ thông tin chung, còn quyết định điều trị hãy để người kê đơn đưa ra.
Tài liệu tham khảo
- Thuốc xịt niêm mạc miệng nabiximols. Tóm tắt Đặc tính Sản phẩm (Summary of Product Characteristics).
- Karschner EL và cộng sự. THC dạng nuốt so với chiết xuất cần sa xịt niêm mạc miệng. Clinical Chemistry, 2011.
- Tổng quan về đưa cannabinoid qua da. Pharmaceutics, 2022.
- ElSohly MA và cộng sự, Đại học Mississippi. Sinh khả dụng qua trực tràng của delta-9-THC từ este hemisuccinate trên khỉ cynomolgus. Journal of Pharmaceutical Sciences, 1991.
- Nghiên cứu trên người về thuốc đặt THC hemisuccinate so với viên nang uống (12 tình nguyện viên). Medical Cannabis and Cannabinoids, 2018.
- Hàm lượng THC ghi trên nhãn so với hàm lượng đo được ở các sản phẩm hoa tại Colorado. Scientific Reports, 2025.
- Hiệp hội Dược sĩ Canada (Canadian Pharmacists Association) và Bộ Y tế Canada (Health Canada): tài liệu về thời gian bắt đầu và thời gian kéo dài tác dụng.
- Tilleke & Gibbins. Phân tích quy định thảo dược kiểm soát đối với cần sa tại Thái Lan.
- Nghiên cứu đoàn hệ toàn quốc tại Thái Lan với 21.284 người tham gia, từ tháng 9/2019 đến tháng 10/2020. Medical Cannabis and Cannabinoids, 2024.
- Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về thảo dược kiểm soát (cần sa) B.E. 2568; Luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái Lan B.E. 2542.
- Quy định cấp Bộ về chiết xuất cần sa hoặc gai dầu B.E. 2569.
- Thông báo của Bộ Y tế Công cộng theo Điều 25(5) Luật Y tế Công cộng B.E. 2535, Công báo Hoàng gia, 14/6/2022.
Bài viết thuộc loạt bài giáo dục về cần sa y tế của Asiannabis Community. Đây là thông tin chung, không phải lời khuyên y tế. Quyết định điều trị thuộc về người hành nghề có giấy phép. Nội dung chỉ nhằm mục đích giáo dục ở những nơi pháp luật cho phép dùng cần sa y tế.