เทอร์ปีนเป็นหัวข้อที่ถูกโฆษณาเกินจริงมากที่สุดในวงการกัญชา แต่ขณะเดียวกันก็น่าสนใจอย่างแท้จริง ทั้งสองข้อนี้เกี่ยวข้องกัน กล่าวคือ ส่วนที่น่าสนใจถูกขยายไปเป็นข้ออ้างที่หลักฐานไม่รองรับ
โพสต์นี้ครอบคลุมว่าเทอร์ปีนคืออะไร เหตุใดพืชจึงสร้างเทอร์ปีน เทอร์ปีนเหลือรอดจากการตากแห้งมากน้อยเพียงใด และเทอร์ปีนหลักแต่ละชนิดได้รับการพิสูจน์แล้วว่าทำอะไรได้จริง การทดสอบ “เอฟเฟกต์เอนทูราจ” ในระดับตัวรับมีอยู่ในหัวข้อเอฟเฟกต์เอนทูราจ (bai69) ส่วนศูนย์รวมเรื่องเทอร์ปีนอยู่ที่หัวข้อ 321
เทอร์ปีนคืออะไร
เทอร์ปีนเป็นสารประกอบหอมระเหยที่สร้างจากหน่วยไอโซพรีนซึ่งมีคาร์บอนห้าอะตอม โมโนเทอร์ปีน (C₁₀) เช่น myrcene, limonene และ pinene มีขนาดเล็กและระเหยง่าย เซสควิเทอร์ปีน (C₁₅) เช่น β-caryophyllene และ humulene มีขนาดใหญ่กว่าและคงอยู่ได้นานกว่า กัญชาสร้างเทอร์ปีนในไทรโคมชนิดต่อมชนิดเดียวกับที่สร้างแคนนาบินอยด์ โมโนเทอร์ปีนสร้างในพลาสติด (วิถี MEP) และเซสควิเทอร์ปีนสร้างในไซโทพลาสซึม (วิถีเมวาโลเนต) โดยใช้ยีนเทอร์ปีนซินเทสตระกูลใหญ่ มีรายงานว่าพบเทอร์ปีนมากกว่าหนึ่งร้อยชนิดในกัญชา
เทอร์ปีนให้กลิ่นส่วนใหญ่ของพืชและรสชาติส่วนมาก แต่ไม่ใช่ทั้งหมด แคนนาบินอยด์แทบไม่มีกลิ่น ตั้งแต่ปี 2021 เป็นต้นมา พบว่ากลิ่น “สกั๊งก์” และ “แก๊ส” ส่วนมากมาจากสารประกอบซัลเฟอร์ระเหยง่าย โดยหลักคือ 3-methyl-2-butene-1-thiol ซึ่งไม่ใช่เทอร์ปีน (Oswald et al. 2021) เมื่อพันธุ์ปลูก (cultivar) หนึ่งมีกลิ่นส้มและอีกพันธุ์หนึ่งมีกลิ่นดีเซล ความแตกต่างนั้นส่วนหนึ่งมาจากเทอร์ปีนและส่วนหนึ่งมาจากสารประกอบซัลเฟอร์
เหตุใดพืชจึงสร้างเทอร์ปีน
เทอร์ปีนไม่ได้มีไว้เพื่อมนุษย์ แต่เป็นระบบป้องกันและส่งสัญญาณทางเคมีของพืช บางชนิดไล่สัตว์กินพืชหรือเป็นอันตรายต่อแมลง บางชนิดดึงดูดผู้ล่าของแมลงเหล่านั้น และบางชนิดดึงดูดแมลงผสมเกสร ด้วยเหตุนี้ปริมาณเทอร์ปีนที่พืชสร้างจึงแปรผันตามพันธุกรรม สภาพแวดล้อม ความสุกแก่ และความเครียด
ความเชื่อที่แพร่หลายว่าความเครียดจากความร้อน “ช่วยเพิ่มเทอร์ป” ไม่มีหลักฐานที่สอดคล้องกันรองรับ งานศึกษาเกี่ยวกับความเครียดและปริมาณเทอร์ปีนที่พืชสร้างให้ผลที่ไม่ตรงกัน สิ่งที่ไม่มีข้อสงสัยคืออุณหภูมิสูงเร่งการระเหยของโมโนเทอร์ปีน ทั้งจากต้นพืชที่ยังมีชีวิตและหลังการเก็บเกี่ยว สำหรับผู้ปลูกในประเทศไทยซึ่งความร้อนเป็นปัญหาตลอดเวลา การทำให้พื้นที่ปลูกและห้องตากแห้งเย็นลงช่วยรักษากลิ่นหอมไว้ได้ การจงใจให้ความร้อนแก่พืชเพื่อเพิ่มกลิ่นหอมไม่ใช่เทคนิคที่เชื่อถือได้
ความระเหยง่าย: การตากแห้งกำจัดอะไรออกไปจริง ๆ
การวัดที่เป็นที่รู้จักมากที่สุดคือของ Ross & ElSohly (1996) ซึ่งกลั่นน้ำมันด้วยไอน้ำจากช่อดอกสดที่ปลูกในร่ม และวัดเป็นปริมาตรต่อน้ำหนักสด:
- ช่อดอกสดให้น้ำมันประมาณ 0.29%
- หลังตากแห้งในอากาศหนึ่งสัปดาห์ ลดลงเหลือ 0.20% หรือสูญเสียประมาณ 31%
- หลังสามเดือนลดลงเหลือ 0.13% หรือสูญเสียประมาณ 55%
- โมโนเทอร์ปีนลดลงจากประมาณ 92% ของน้ำมันเหลือประมาณ 62% แต่ไม่มีองค์ประกอบหลักตัวใดหายไปทั้งหมด
ดังนั้น การตากแห้งทำให้สูญเสียมากแต่เป็นเพียงบางส่วน ส่วนใหญ่เป็นโมโนเทอร์ปีนที่สดและสดใส ไม่ได้กำจัดเกือบทั้งหมดอย่างที่บางครั้งอ้างกัน ผลผลิตจากการกลั่นด้วยไอน้ำยังต่ำกว่าปริมาณรวมจริงด้วย ใบรับรองผลแล็บ (COA) ของช่อดอกแห้งในปัจจุบันมักรายงานเทอร์ปีนรวมประมาณ 1–4% ตามน้ำหนัก และบางรุ่นการผลิตต่ำกว่า 1% ตัวเลขจากวิธีที่ต่างกัน (น้ำมันที่ผ่านการกลั่น เทียบกับ GC จากสารสกัดด้วยตัวทำละลาย) หรือจากวัสดุสดเทียบกับวัสดุแห้ง ไม่สามารถนำมาเปรียบเทียบกันโดยตรงได้
เรื่องนี้อธิบายว่าเหตุใดวัสดุสดแช่แข็ง (“live”) จึงเก็บโมโนเทอร์ปีนไว้ได้มากกว่า เหตุใดช่อดอกที่เก็บไว้จึงสูญเสียกลิ่นหัวเมื่อผ่านไปหลายเดือน และเหตุใดความร้อนในขั้นตอนการแปรรูปใดก็ตามจึงทำให้กลิ่นหอมสูญเสียไป การสูญเสียในแต่ละขั้นตอนการแปรรูปอยู่ในหัวข้อ 1363 และ bai67
สภาพอากาศของไทย ที่อุณหภูมิ 30°C ขึ้นไปและความชื้น 80–90% การตากแห้งเป็นการแลกเปลี่ยน ต้องเร็วพอที่จะป้องกันเชื้อรา แต่ต้องเย็นพอที่จะรักษาโมโนเทอร์ปีนไว้ การตากแห้งกลางแจ้งในความร้อนของไทยเสี่ยงที่จะล้มเหลวทั้งสองด้าน วิธีแก้ที่นิยมคือห้องปิดที่มืด มีเครื่องปรับอากาศและเครื่องลดความชื้น รายละเอียดอยู่ใน bai225
เทอร์ปีนหลัก: สิ่งที่ทราบแล้ว
คุณสมบัติส่วนใหญ่ด้านล่างมาจากสารที่แยกบริสุทธิ์ซึ่งทดสอบในการศึกษาระดับเซลล์หรือสัตว์ ซึ่งมักใช้ขนาดที่สูงกว่าที่มีในช่อดอกมาก
| เทอร์ปีน | กลิ่น | ฤทธิ์ที่มีรายงาน | สถานะของหลักฐาน |
|---|---|---|---|
| Myrcene | กลิ่นดิน กลิ่นมัสก์ | ฤทธิ์ต้านการอักเสบและลดความเจ็บปวด การสงบประสาทเมื่อฉีดในขนาดสูง | ในสัตว์เท่านั้น ยังไม่พบการสงบประสาทในมนุษย์ ข้ออ้างเรื่อง “มะม่วง” ไม่มีหลักฐานรองรับ |
| Limonene | กลิ่นส้ม | ต้านจุลชีพในหลอดทดลอง ลดความวิตกกังวลที่เกิดจาก THC เมื่อทำให้เป็นไอพร้อมกับ THC | การทดลองแบบสุ่มมีกลุ่มควบคุม (RCT) ในมนุษย์ขนาดเล็กหนึ่งงาน ร่วมกับ THC (Spindle et al. 2024) |
| β-Caryophyllene | พริกไทย เครื่องเทศ | ตัวกระตุ้น (agonist) ที่เลือกจับกับ CB2 ต้านการอักเสบในหนูผ่าน CB2 (Gertsch et al. 2008) | ยืนยันการจับกับตัวรับแล้ว ยังไม่พบผลทางคลินิกในมนุษย์ |
| α-Pinene | กลิ่นสน | ต้านจุลชีพในหลอดทดลอง มีข้อเสนอว่าลดการบกพร่องของความจำที่เกี่ยวข้องกับ THC | สมมติฐานระดับพรีคลินิก ดูหมายเหตุด้านล่าง |
| Linalool | กลิ่นดอกไม้ ลาเวนเดอร์ | น้ำมันลาเวนเดอร์ชนิดรับประทาน (Silexan) ลดความวิตกกังวลในการทดลอง | หลักฐานในมนุษย์เป็นของน้ำมันลาเวนเดอร์ชนิดรับประทาน ไม่ใช่กัญชาที่สูดดม |
| Terpinolene | กลิ่นสดชื่น กลิ่นสน | ลดกิจกรรมในหนูหลังการสูดดม (Ito & Ito 2013) | ในสัตว์เท่านั้น |
| Humulene | กลิ่นดิน กลิ่นฮอปส์ | ต้านการอักเสบในสัตว์ฟันแทะ (Fernandes et al. 2007) | ในสัตว์เท่านั้น ดูหัวข้อ 1349 |
| Ocimene | กลิ่นหวาน กลิ่นสมุนไพร | ข้อมูลมีจำกัด | ดูหัวข้อ 1350 |
- Limonene Spindle et al. (2024) ทำการทดลองแบบปกปิดสองฝ่ายในผู้ใหญ่สุขภาพดี 20 คน ซึ่งสูดดม THC ที่ทำให้เป็นไอทั้งแบบมีและไม่มี d-limonene โดย limonene เพียงอย่างเดียวไม่ต่างจากยาหลอก เมื่อใช้ร่วมกับ THC ช่วยลดคะแนนความวิตกกังวลและความหวาดระแวง นี่เป็นการทดลองขนาดเล็กเพียงงานเดียวที่ใช้ขนาดของสารบริสุทธิ์ ไม่ได้แสดงว่าช่อดอกกลิ่น “ส้ม” ช่วยให้สงบ
- Linalool Silexan ขนาด 80–160 mg/วัน ให้ผลดีกว่ายาหลอกในโรควิตกกังวลทั่วไป (Kasper et al. 2014) นั่นเป็นน้ำมันลาเวนเดอร์ชนิดรับประทานในขนาดคงที่ ความเชื่อมโยงกับ linalool ในกัญชาจึงเป็นทางอ้อม
- Pinene Russo (2011) อธิบายว่า α-pinene เป็นยาขยายหลอดลมในมนุษย์เมื่อได้รับในระดับต่ำ โดยอ้างอิง Falk et al. (1990) อย่างไรก็ตาม การศึกษาขนาดเล็กนั้นซึ่งมีอาสาสมัคร 8 คน ไม่พบการเปลี่ยนแปลงเฉียบพลันของการทำงานของปอด ควรถือว่าข้ออ้างเรื่องการขยายหลอดลมยังไม่ได้รับการยืนยัน
- Terpinolene ในหนูมีฤทธิ์สงบประสาท ซึ่งตรงข้ามกับป้ายที่ว่าเป็น “เทอร์ปีนซาติวา (sativa) ที่กระตุ้นพลัง” นี่แสดงให้เห็นว่าข้อมูลในสัตว์ไม่สอดคล้องกับป้ายกำกับผลต่อร่างกายเพียงใด
สิ่งที่โปรไฟล์เทอร์ปีนบอกคุณไม่ได้
โปรไฟล์ GC-MS หรือ GC-FID แสดงได้อย่างถูกต้องว่าตัวอย่างนั้นมีเทอร์ปีนใดบ้างในเวลาที่ทดสอบ แต่บอกคุณไม่ได้ว่า:
- บุคคลหนึ่งจะรู้สึกถึงผลอย่างไร เพราะข้อมูลการตอบสนองต่อขนาดในมนุษย์ของเทอร์ปีนส่วนใหญ่ยังขาดอยู่
- โปรไฟล์ ณ เวลาเก็บเกี่ยวเป็นอย่างไร เพราะการตากแห้ง การบ่ม และการเก็บรักษาเปลี่ยนแปลงโปรไฟล์นั้น
- ตรงกับ “สายพันธุ์” ที่ระบุชื่อหรือไม่ เพราะสภาพการปลูกเปลี่ยนการแสดงออกของเทอร์ปีน ไม่ใช่แค่พันธุกรรม
- ปริมาณแคนนาบินอยด์ ระดับเทอร์ปีนและแคนนาบินอยด์เป็นลักษณะทางพันธุกรรมที่แยกจากกัน บางชุดข้อมูลแสดงว่าเพิ่มขึ้นพร้อมกัน และบางชุดไม่เป็นเช่นนั้น จึงไม่มีอย่างใดอย่างหนึ่งที่ใช้ทำนายอีกอย่างได้อย่างเชื่อถือได้
นี่เป็นเหตุผลที่แผนภูมิเทอร์ปีนกับผลต่อร่างกาย (“myrcene เพื่อการนอนหลับ, limonene เพื่อความสดชื่น, pinene เพื่อสมาธิ”) ไม่น่าเชื่อถือ แผนภูมิเหล่านั้นแทบไม่ระบุความเข้มข้น มองเทอร์ปีนแต่ละชนิดราวกับว่าได้รับเพียงลำพัง มักอาศัยโปรไฟล์ของพืชสดซึ่งการตากแห้งได้เปลี่ยนไปแล้ว และการทดสอบตัวรับโดยตรงให้ผลเป็นลบ (ดู bai69)
ประเทศไทย: การกล่าวอ้างผลโดยอิงเทอร์ปีน (“ช่วยให้สงบ” “เพื่อการนอนหลับ” “ต้านการอักเสบ”) บนผลิตภัณฑ์ ฉลาก หรือโฆษณากัญชา อาจฝ่าฝืนกฎด้านการกล่าวอ้างสรรพคุณทางสุขภาพและการโฆษณาของ FDA ไทย ดูหัวข้อ 1293
เทอร์ปีนที่แยกบริสุทธิ์และเทอร์ปีนจากพืชอื่น
มีอุตสาหกรรมแยกต่างหากที่สกัดเทอร์ปีนจากแหล่งที่ไม่ใช่กัญชา เช่น ส้ม (limonene) ฮอปส์ และสน (pinene) แล้วผสมเป็น “โปรไฟล์สายพันธุ์” ส่วนผสมเหล่านี้ใช้เติมกลิ่นหอมกลับเข้าไปในดิสทิลเลท (distillate) และในตลับน้ำมันบุหรี่ไฟฟ้า (vape cartridge) การนำเข้าและการขายบุหรี่ไฟฟ้าและอุปกรณ์เวปเป็นสิ่งต้องห้ามในประเทศไทย การใช้งานดังกล่าวจึงไม่มีตลาดที่ถูกกฎหมายในประเทศนี้
- จากพืชอื่นเทียบกับจากกัญชา Limonene เป็นโมเลกุลเดียวกันไม่ว่าจะมาจากเปลือกมะนาวหรือช่อดอกกัญชา คำว่า “มาจากกัญชา” บอกถึงแหล่งที่มา ไม่ใช่ความแตกต่างของผลที่พิสูจน์แล้ว
- อีแนนทิโอเมอร์ (+)- และ (−)-limonene เป็นรูปแบบภาพสะท้อนในกระจกที่มีกลิ่นต่างกันและอาจมีฤทธิ์ต่างกัน การแยกความแตกต่างต้องใช้ GC แบบไครัล GC-MS มาตรฐานทำไม่ได้ และฉลากแทบไม่ระบุว่ามีรูปแบบใด
- ส่วนผสม “สายพันธุ์” (เช่น “เทอร์ปีน Blue Dream”) เป็นสูตรที่อิงโปรไฟล์จากแล็บ ยังไม่มีใครตรวจสอบยืนยันว่าตรงกับพันธุ์ปลูก (cultivar) ต้นแบบมากเพียงใด
คุณภาพและการเก็บรักษา
ในประเทศไทย ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุมภายใต้ประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 สามารถจ่ายได้เฉพาะตามใบสั่งยา ภ.ท. 33 เท่านั้น และไม่อนุญาตให้ขายหรือโฆษณาทางออนไลน์ ประเด็นด้านล่างเกี่ยวกับการควบคุมคุณภาพ
- กลิ่นหอมเป็นตัวตรวจสอบคุณภาพที่มีประโยชน์ กลิ่นหอมที่แรงและสะอาดมักสะท้อนถึงการตากแห้งและการเก็บรักษาอย่างพิถีพิถัน กลิ่นหอมที่อ่อนอาจหมายถึงการตากแห้งที่ไม่ดีหรืออายุของวัสดุ หรือเพียงเป็นพันธุ์ปลูก (cultivar) ที่มีเทอร์ปีนต่ำ
- อุณหภูมิและระยะเวลาในการตากแห้งเป็นปัจจัยที่ใหญ่ที่สุดที่คุณควบคุมได้ในสิ่งที่เหลือรอด
- เก็บวัสดุไว้ในที่เย็น มืด ปิดสนิท และมีความชื้นที่ควบคุมได้ ความอุ่น แสง และอากาศในภาชนะที่บรรจุไม่เต็มจะขับโมโนเทอร์ปีนออกไปก่อน
- ความแรงและโปรไฟล์เทอร์ปีนวัดแยกกัน ให้ตรวจทั้งสองอย่างบน COA แทนที่จะเดาอย่างหนึ่งจากอีกอย่างหนึ่ง
เทอร์ปีนคุ้มค่าที่จะรักษา ทดสอบ และบรรยาย และบทบาทของเทอร์ปีนในเรื่องกลิ่นหอมเป็นที่ยืนยันแล้ว ส่วนข้ออ้างเกี่ยวกับผลต่อร่างกายต้องใช้ถ้อยคำที่ระมัดระวัง: “การศึกษาในสัตว์ฟันแทะชี้ว่า” “การทดลองในมนุษย์ขนาดเล็กหนึ่งงานพบว่า” “ยังไม่ได้รับการยืนยันในมนุษย์”
แหล่งอ้างอิง: Ross & ElSohly, J Nat Prod 1996;59:49–51; Oswald et al., ACS Omega 2021, doi:10.1021/acsomega.1c04196; Gertsch et al., PNAS 2008, doi:10.1073/pnas.0803601105; Spindle et al., Drug Alcohol Depend 2024;257:111267, PMID 38498958; Kasper et al., Int J Neuropsychopharmacol 2014, doi:10.1017/S1461145714000017; Russo, Br J Pharmacol 2011, doi:10.1111/j.1476-5381.2011.01238.x; Falk et al., Scand J Work Environ Health 1990, doi:10.5271/sjweh.1771; Ito & Ito, J Nat Med 2013, doi:10.1007/s11418-012-0732-1; Fernandes et al., Eur J Pharmacol 2007, PMID 17559833.