Cháy phân là khi chóp lá và mép lá chuyển sang màu nâu. Hiện tượng này xảy ra khi dung dịch phân quanh rễ đậm hơn mức rễ chịu được. Thủ phạm là tổng lượng muối phân hoà tan quanh rễ. Không cần một chất dinh dưỡng nào tự nó gây độc thì cây mới bị cháy.
Muối quá nhiều làm hại rễ, khiến rễ hút được ít nước hơn. Một phần muối còn dồn lên lá, nên chóp lá khô trước tiên. Cách xử lý gồm hai phần. Thứ nhất, giảm độ đậm của phân. Thứ hai, dùng nước thường không pha phân để rửa bớt muối thừa ra khỏi giá thể (đất, xơ dừa hoặc vật liệu khác mà rễ mọc trong đó).
Vì sao cây bị cháy phân
Washington State University (WSU) Extension là bộ phận tư vấn cho nông dân và người làm vườn của một trường đại học ở bang Washington (Mỹ). Họ nói rõ rằng bón quá nhiều phân có thể làm cây bị hại, thậm chí chết. Muối quanh rễ cao sẽ làm hại rễ và giảm lượng nước rễ hút được. Muối cũng có thể tích lại trong lá, làm chết chóp lá và mép lá.
Pennsylvania State University (Penn State, Mỹ) gọi phần tổn thương ở rễ là “hạn do hoá chất” (chemical-induced drought). Giá thể vẫn ướt nhưng cây lại phản ứng như đang thiếu nước. Lý do là muối cản không cho rễ hút phần nước đang có sẵn.
Những nguyên nhân hay gặp:
- Lần tưới nào cũng pha đúng liều đầy đủ ghi trên nhãn, nhất là với cây non.
- Dùng thêm nhiều chất bổ sung trong khi phân nền đã đủ chất.
- Chậu nhỏ. WSU lưu ý rằng cây trồng chậu đặc biệt dễ bị phân làm hại.
- Thuỷ canh và xơ dừa. Trong thuỷ canh, rễ mọc trong nước hoặc vật liệu trơ và lấy toàn bộ dinh dưỡng từ dung dịch phân. Theo Penn State, các hệ này khó sửa sai hơn trồng đất và triệu chứng hiện ra rất nhanh.
- Để giá thể khô kiệt giữa hai lần bón. Nước càng cạn thì phần muối còn lại càng đậm đặc.
Cây con và cành giâm mới ra rễ là dễ cháy nhất. Một cách làm phổ biến là ươm cây con trong chậu nhỏ với giá thể nhẹ, giàu mùn và chỉ chứa ít đạm. Làm vậy sẽ tránh được tình trạng thừa dinh dưỡng, vốn làm cháy lá và khiến cây chậm lớn.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái Lan và Đông Nam Á, có hai điều kiện khiến muối tích nhanh hơn. Ở 30–35 °C giá thể khô nhanh, nên giữa hai lần tưới muối đậm lên rất nhanh. Chậu nhỏ đặt ở ban công và sân thượng bị ảnh hưởng nhiều nhất. Ngoài ra, nước máy và nước giếng vốn đã chứa sẵn một lượng muối hoà tan, nơi nhiều nơi ít.
Ghi chú của người dịch: Bạn có thể đo lượng muối này bằng bút đo EC. EC là độ dẫn điện (electrical conductivity). Bút đo EC cho biết trong nước có bao nhiêu muối hoà tan. Trước lần bón tới, hãy đo EC của nước thường và của dung dịch phân đã pha, rồi ghi lại cả hai số. Nhờ vậy bạn biết trong số đo có bao nhiêu là do nước vốn có sẵn. Bạn cũng có một mốc ban đầu để so sánh về sau. Muốn mua bút đo, bạn hãy hỏi nhà phân phối chính thức tại Thái của các hãng phân bón. Bạn cũng có thể hỏi các thành viên trong mục Hỏi đáp dinh dưỡng chung (General Nutrients Q&A). Hãy hiệu chuẩn bút bằng dung dịch chuẩn trước khi dựa vào số đo.
Cháy phân trông như thế nào
Trung tâm khuyến nông University of Maryland Extension (Mỹ) mô tả triệu chứng điển hình là chóp lá và mép lá nâu, chết dần. Các dấu hiệu khác có thể gồm cây chậm lớn, lá dưới rụng, chóp rễ chết và cây héo rũ. Trên mặt giá thể hoặc mặt ngoài chậu cũng có thể đóng một lớp muối phân màu trắng.
Ở cây cần sa, dấu hiệu đầu tiên thường là phần chóp ngoài cùng của lá chét ngả vàng nâu và khô lại. Nếu bạn vẫn bón đậm như cũ, vệt nâu sẽ lan dần vào trong theo mép lá. Cây bị bón đậm thường còn có lá xanh rất đậm.
Penn State cũng xếp lá xanh đậm vào nhóm dấu hiệu cho thấy giá thể có quá nhiều muối hoà tan.
WSU đưa ra một gợi ý hữu ích để chẩn đoán. Nhiều loại bệnh và sâu hại chỉ xuất hiện rải rác thành từng mảng. Còn cháy phân thường hiện đều trên toàn cây.
Việc cần làm: Ngay trong ngày đầu tiên thấy chóp lá nâu, hãy kiểm tra ba điều. Vết hại có rải đều khắp cây không? Trên giá thể hoặc thành chậu có lớp muối trắng không? Lá có xanh đậm hơn bình thường không? Nếu cả ba câu đều là “có” thì nhiều khả năng cây bị cháy phân, bạn chuyển sang phần cách xử lý. Nếu không, hãy dùng bảng so sánh ở phía dưới.
Giọt nước ở chóp lá không phải cháy phân
Vào sáng sớm, bạn có thể thấy những giọt nước nhỏ và trong ở chóp lá và mép lá. Đây thường là hiện tượng ứ giọt (guttation). Ban đêm rễ đẩy nước lên, rồi lá thải nước ra qua các lỗ rất nhỏ dọc mép lá, gọi là thủy khổng (hydathode). Hiện tượng này rõ nhất khi giá thể ướt và không khí ban đêm ẩm, như vào mùa mưa ở Thái.
Giọt ứ sẽ khô đi trong ngày, phần lá bên dưới vẫn xanh. Còn cháy phân là mô lá khô, nâu, giòn và không bao giờ xanh lại. Các giọt nước này có mang theo khoáng chất hoà tan. Khi khô, chúng có thể để lại vệt muối trắng ở mép lá. Nếu phân pha đậm, lượng muối đó cũng có thể làm hại mép lá.
Việc cần làm: Hãy xem cùng những chiếc lá đó vào sáng sớm và lúc giữa trưa. Nếu giọt nước đã hết và chóp lá vẫn xanh thì đó là ứ giọt, bạn không cần đổi phân. Nếu tới trưa chóp lá nâu và khô, hãy xử lý như cháy phân. Khi đó, đo EC của nước thoát (nước chảy ra từ đáy chậu).
Lá nào bị trước
Người trồng thường nhận biết thiếu dinh dưỡng (thiếu một chất nào đó) bằng cách xem lá già hay lá non bị trước. Cháy phân không theo quy luật này. Nó hiện thành vết hại ở chóp lá và mép lá, rải khá đều trên cây, không riêng lá ở độ tuổi nào.
Thiếu chất thì khác. Cây có thể chuyển một số chất từ lá già sang phần ngọn mới, gọi là chất di động. Khi thiếu chất di động, cây lấy chất đó từ lá già, nên lá già biểu hiện trước.
Chất không di động thì đã vào lá rồi là không chuyển đi được nữa. Khi thiếu chất loại này, phần ngọn mới sẽ biểu hiện trước. Theo University of Delaware (Mỹ), nhóm di động gồm đạm (N), lân (P), kali (K) và magie (Mg). Nhóm không di động gồm canxi, đồng, bo, sắt, mangan và kẽm.
Việc cần làm: Trước khi thay đổi bất cứ điều gì, hãy so sánh ba tầng của cây: lá già phía dưới, tầng giữa và ngọn mới trên cùng. Nếu chóp lá nâu rải đều, khả năng cao là cháy phân. Nếu vết hại bắt đầu rõ ở lá già hoặc ở lá non, khả năng cao là thiếu chất. Dựa vào hai nhóm chất nêu trên để khoanh vùng chất có thể đang thiếu.
Cách phân biệt cháy phân với các vấn đề giống nó
| Vấn đề | Bắt đầu ở đâu | Trông như thế nào | Trước đó thường đã xảy ra gì |
|---|---|---|---|
| Cháy phân | Chóp lá, rồi tới mép lá, rải đều trên cây | Chóp lá nâu, khô, giòn; phần còn lại của lá thường xanh đậm | Vừa tăng độ đậm của phân; giá thể đóng lớp muối |
| Thiếu chất | Lá già (chất di động) hoặc lá non (chất không di động) | Lá vàng, nhạt màu hoặc loang lổ, cây chậm lớn | Bón nhẹ, tưới nhiều làm trôi dinh dưỡng, hoặc để cây quá lâu trong cùng một giá thể |
| Khoá dinh dưỡng (lockout) (có đủ chất nhưng rễ không hút được) | Giống kiểu thiếu chất, thường thiếu nhiều chất cùng lúc | Dấu hiệu thiếu chất, đôi khi kèm chóp lá cháy | Cây được bón đủ nhưng pH (độ chua hay kiềm của vùng rễ) bị lệch, hoặc muối đã tích lại |
| Stress do nóng hoặc do ánh sáng | Tầng lá trên cùng, gần đèn hoặc gần nắng nhất | Lá trên bị bạc màu, ngả vàng hoặc cháy sém; lá dưới vẫn bình thường | Đèn đặt quá gần, phòng quá nóng, hoặc cây bị đưa đột ngột ra nắng gắt |
Có hai cách kiểm tra nhanh. Thứ nhất, xem cách vết hại phân bố: cháy phân rải khắp cây, còn hại do nóng và ánh sáng thì tập trung ở ngọn. Thứ hai, nhớ lại: nếu cây bắt đầu có vấn đề sau khi bạn tăng phân thì khả năng cao nhất là cháy phân.
Virginia Tech là một trường đại học công lập ở bang Virginia (Mỹ). Tài liệu chẩn đoán của trường giải thích trường hợp do ánh sáng như sau. Khi cây chuyển đột ngột từ chỗ ít sáng sang chỗ nhiều sáng, diệp lục (sắc tố xanh trong lá) bị phá huỷ. Lá ngả vàng và xuất hiện những mảng mô chết, giống như da bị cháy nắng.
Ghi chú của người dịch: Ở Thái, chuyện này hay xảy ra khi cây được nuôi trong nhà hoặc dưới lưới che rồi đưa thẳng ra nắng gắt. Hãy cho cây quen dần với ánh sáng mạnh trong vài ngày, theo hướng dẫn trong bài cho cây con và cành giâm làm quen môi trường. Nếu phòng trồng nóng, hãy nâng đèn lên trước khi đổi phân. Sau đó theo dõi xem vết hại ở lá trên có dừng lại không.
Việc cần làm: Ghi sổ đơn giản mỗi lần bạn thay đổi độ đậm của phân, kèm ngày và chỉ số EC. Khi cây có vấn đề, sổ sẽ cho bạn biết ngay trước đó có lần đổi phân nào không.
Cách xử lý cháy phân
- Giảm độ đậm của phân. Quay về một liều thấp hơn hẳn liều đã gây hại. WSU khuyên bón vừa phải, đúng theo nhu cầu thực của cây. Mục đích là không đưa muối vào nhanh hơn tốc độ cây dùng hết.
- Xả rửa chậu. Xả rửa (leaching) là đổ thật nhiều nước thường qua chậu để nước chảy ra đáy và kéo muối theo. WSU khuyên tưới thật đẫm và để nước thoát hẳn ra khỏi chậu. University of Maryland đề xuất tưới vài lần liên tiếp, mỗi lần dùng lượng nước ít nhất bằng thể tích chậu. Với chậu 10 lít, nghĩa là mỗi lần ít nhất 10 lít.
- Thay giá thể nếu cần. Với chậu nhỏ có lượng muối rất cao, University of Maryland khuyên thay giá thể mới thay vì xả rửa.
- Đo, đừng đoán. Purdue University (Mỹ) mô tả EC là thước đo lượng muối hoà tan trong giá thể. Hãy đo EC của dung dịch phân và của nước thoát. Nếu nước thoát có EC cao hơn nước bạn tưới vào thì muối đang tích lại trong giá thể. Trong lúc xả rửa, EC nước thoát giảm dần nghĩa là muối đang được rửa ra.
- Đánh giá bằng lá mới. Chóp lá đã nâu sẽ không xanh lại. Nếu lá mới ra sạch, không bị cháy, nghĩa là vấn đề đã được giải quyết. Chỉ cắt bỏ những lá hỏng nặng nếu chúng đang chết dần.
WSU lưu ý rằng xả rửa chỉ có tác dụng với phân tan nhanh và phân dạng nước. Phân viên tan chậm trộn trong giá thể vẫn tiếp tục nhả dinh dưỡng sau khi bạn xả.
Ghi chú của người dịch: Phân viên tan chậm có vỏ bọc được bán rộng rãi ở các cửa hàng làm vườn trong khu vực. Nếu bạn đã trộn loại này vào chậu thì xả rửa sẽ không loại bỏ được chúng. Hãy nhặt bỏ những viên nhìn thấy được, hoặc thay chậu với giá thể mới, nhất là với chậu nhỏ.
Ghi chú của người dịch: Ở bước 1, bạn có thể bắt đầu với khoảng một nửa liều đã gây hại. Sau đó tăng lại từng chút một, và chỉ tăng khi lá mới vẫn ra sạch. Bài này không đưa ra mức EC mục tiêu. Lý do là mức phù hợp còn tùy giai đoạn sinh trưởng, loại giá thể và dòng phân. Hãy dùng bảng bón phân của hãng sản xuất dòng phân bạn đang dùng, cùng topic về pH và EC đã link ở trên. Hãy mua phân có nhãn rõ ràng, đọc hiểu được, để biết mình đang giảm từ liều nào. Muốn kiểm tra một sản phẩm đã được đăng ký ở Thái hay chưa, bạn xem bài cách kiểm tra phân bón có hợp pháp ở Thái Lan.
Ghi chú của người dịch: Khi trồng thuỷ canh ở nhiệt độ của Thái, nước trong bồn hao rất nhanh và EC có thể thay đổi từng ngày. Vào những đợt nóng, hãy đo EC của bồn mỗi ngày. Châm thêm nước thường hay dung dịch phân là tuỳ theo số đo, đừng làm theo thói quen.
Những lỗi hay gặp
- Tưởng cháy phân là thiếu chất. Chóp lá nâu bị hiểu là cây đói, thế là bón thêm phân và vết hại càng lan nhanh. Hãy xem cách vết hại phân bố và đo EC nước thoát trước khi thêm bất cứ thứ gì.
- Bón phân cho cây đang bị stress. WSU khuyên tuyệt đối không bón phân cho cây đang bị stress do nóng hoặc do khô hạn. Trong phòng trồng nóng kiểu nhiệt đới hay trên ban công bị nắng gắt, hãy tưới nước thường trước. Đợi cây hồi lại và lá dựng lên rồi mới bón.
- Dùng chồng nhiều chất bổ sung. Chai nào cũng thêm muối vào dung dịch, kể cả khi từng chai đều dùng đúng liều trên nhãn. Nếu dùng nhiều sản phẩm, hãy đo EC của dung dịch đã pha xong, đừng đo riêng từng sản phẩm.
- Tưởng cây xanh mướt là cây khoẻ. WSU lưu ý rằng rệp muội, nhện hại (mites) và các loại sâu hại khác thường phát triển mạnh trên phần lá non mềm do bón đậm. Mỗi tuần, hãy kiểm tra mặt dưới lá của những cây được bón đậm.
- Chỉ đo nước tưới vào. Dung dịch phân có thể đúng liều trong khi giá thể đã tích muối suốt mấy tuần. Hãy đo cả nước thoát.
Cháy nhẹ ở chóp lá rồi ngừng lan sau khi bạn giảm phân thì không đáng lo. Nếu vết cháy cứ leo dần lên lá tuần này qua tuần khác, nghĩa là phân đang quá đậm với cây ở giai đoạn đó. Với cây con, chỉ cần có vết cháy là đủ hiểu như vậy.
Việc cần làm tiếp theo: Trong hai tuần tới, mỗi lần bón hãy ghi lại ngày, EC dung dịch phân và EC nước thoát. Nhờ vậy bạn sẽ biết muối có đang tích lại hay không, trước khi lá kịp biểu hiện. Nếu chưa chắc mình đang thấy gì, hãy đăng số đo và ảnh chụp toàn cây ngay dưới topic này để các thành viên khác giúp bạn đọc kết quả.
Nguồn được dẫn trong bài
- Washington State University Extension (Mỹ): phân bón gây hại cho cây, muối ở vùng rễ và trong lá, cây trồng chậu, triệu chứng rải đều trên cây, xả rửa, phân tan nhanh và phân tan chậm, cây đang bị stress, sâu hại trên phần lá non mềm.
- Pennsylvania State University (Penn State, Mỹ): “hạn do hoá chất”; hệ thuỷ canh khó sửa sai hơn trồng đất; lá xanh đậm khi thừa muối hoà tan.
- University of Maryland Extension (Mỹ): triệu chứng cây bị hại do phân bón; lượng nước dùng khi xả rửa; thay giá thể ở chậu nhỏ.
- University of Delaware (Mỹ): chất dinh dưỡng di động và không di động.
- Purdue University (Mỹ): độ dẫn điện (EC) là thước đo lượng muối hoà tan trong giá thể.
- Virginia Tech (Mỹ): tài liệu chẩn đoán; cây chuyển đột ngột từ chỗ ít sáng sang chỗ nhiều sáng.
- Pacific Northwest Plant Disease Management Handbook và Michigan State University (Mỹ): hiện tượng ứ giọt qua thủy khổng; đất ướt và độ ẩm cao; vệt muối ở mép lá.