Vùng rễ (root zone) là phần giá thể bao quanh rễ cây. Ở đây, rễ lấy nước, dinh dưỡng hoà tan và không khí. Đây cũng là nơi rễ tiếp xúc với vi sinh vật. Những gì diễn ra trong khoảng này quyết định cây uống nước và ăn phân tốt tới đâu.
Trong vùng rễ, ba điều kiện quan trọng nhất là độ ẩm, oxy và nhiệt độ. Cả ba cùng quyết định rễ hút nước và khoáng dễ hay khó. Chúng cũng quyết định tế bào rễ có đủ oxy để sống hay không. Khi vùng rễ ổn, phần lớn vấn đề phía trên mặt giá thể sẽ dễ xử lý hơn.
Bài này nói về những gì rễ cần, nắng nóng nhiệt đới làm thay đổi điều gì và cách đọc tình trạng của chính bộ rễ. Cuối bài là thứ tự các bước kiểm tra. Các bước này giúp bạn phân biệt vấn đề ở vùng rễ với vấn đề do phân bón. Bài gốc không nêu tên nguồn, nên các nguồn được mô tả ở cuối bài, rõ nhất trong khả năng có thể.
Vùng rễ và quyển rễ: liên quan nhưng không giống nhau
Nhiều người trồng dùng “vùng rễ” và “quyển rễ” như thể là một. Giới khoa học tách hai khái niệm này rõ hơn. Bảng dưới đây cho thấy khác biệt.
| Thuật ngữ | Thường dùng để chỉ | Phạm vi |
|---|---|---|
| Vùng rễ (root zone) | Giá thể hoặc dung dịch mà rễ mọc trong đó: đất trong chậu, tấm xơ dừa (coco slab), bồn thủy canh | Cả chậu hoặc cả luống |
| Quyển rễ (rhizosphere) | Lớp đất mỏng bị thay đổi trực tiếp bởi các chất do rễ tiết ra và bởi vi sinh vật sống quanh rễ | Một lớp mỏng quanh từng rễ |
Rễ tiết ra đất xung quanh một số chất, gọi là dịch tiết rễ (root exudates). Trong đó có đường, axit amin và axit hữu cơ. Dịch tiết nuôi vi sinh vật, rồi vi sinh vật lại làm thay đổi hoá tính ngay tại bề mặt rễ. Có loài vi sinh giúp cây, có loài gây hại, có loài không ảnh hưởng gì.
Bạn không thể chỉnh trực tiếp quyển rễ. Bạn điều khiển vùng rễ qua năm thứ: chậu, giá thể, nước, phân và nhiệt độ. Quyển rễ sẽ phản ứng theo những lựa chọn đó. Vì vậy, hãy làm tốt năm thứ này, rồi kiểm tra kết quả bằng cách nhìn rễ và đo nước chảy ra từ đáy chậu.
Rễ cần gì
Oxy
Rễ cũng hô hấp. Rễ lấy oxy để tạo năng lượng cho việc lớn lên và hút dinh dưỡng. Khi mọi khe hở trong giá thể đều đầy nước, oxy cạn dần và rễ bị ngạt.
Bài gốc dẫn lời các chuyên gia bệnh cây của một dịch vụ khuyến nông thuộc trường đại học. Dịch vụ khuyến nông (extension service) là đơn vị tư vấn công cho nông dân và người làm vườn, do trường đại học vận hành. Bài gốc không nói là đơn vị nào, ở nước nào. Các chuyên gia này mô tả đúng chuỗi sau: nước bị đọng, rễ bị ngạt, cuối cùng cây chết. Tài liệu khuyến nông của Đại học Kentucky (University of Kentucky, Mỹ) và Trạm Thực nghiệm Nông nghiệp Connecticut (Connecticut Agricultural Experiment Station, Mỹ) cũng mô tả chuỗi tương tự.
Việc cần làm:
- Dùng giá thể thoát nước tốt. Bài gốc dẫn một cuốn cẩm nang trồng cần sa, trong đó khuyên trộn thêm đá perlite, cát hoặc sỏi. Các hạt thô này tạo khe hở lớn, nên nước thoát nhanh rồi không khí lấp vào chỗ trống.
- Không để chậu đứng trong đĩa lót đầy nước. Bài gốc trích lời cảnh báo của một người trồng hữu cơ về chuyện này. Nước đọng trong khay có thể làm phần vùng rễ dưới mực nước bị yếm khí, tức là thiếu oxy. Hãy đổ nước trong đĩa lót đi ngay sau khi tưới.
- Sục khí cho nước trước khi dùng. Bài gốc gợi ý hai cách: sục bọt khí vào nước, hoặc lắc nước trong xô có nắp đậy kín. Cách nào thì nước tưới cho rễ cũng mang nhiều oxy hoà tan hơn.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái Lan và Đông Nam Á, chậu ngoài trời và ngoài ban công có thể ngâm trong nước mưa hàng giờ mà không ai để ý. Đĩa lót và khay cũng hứng đầy nước mưa. Hãy kê chậu lên gạch hoặc kệ, giữ lỗ thoát nước thông thoáng và đổ nước đĩa lót sau mỗi trận mưa lớn. Như vậy đáy chậu sẽ không bị úng nước.
Ghi chú của người dịch: Mất điện đặc biệt nguy hiểm với hệ thủy canh nước sâu (deep water culture – DWC). Trong DWC, rễ ngâm suốt trong dung dịch dinh dưỡng và oxy đến từ máy sục khí. Máy ngừng thì rễ không còn nguồn không khí nào khác. Để giảm rủi ro, hãy cắm máy sục khí vào bộ lưu điện UPS (uninterruptible power supply). Đây là bộ pin dự phòng giữ thiết bị chạy thêm một thời gian khi mất điện lưới. Kiểm tra rễ và dung dịch sau mỗi lần cúp điện. Nếu nơi bạn trồng hay mất điện, hãy cân nhắc dùng giá thể như xơ dừa hoặc đất. Khe hở lớn trong các giá thể này giữ được không khí giữa các lần tưới.
Độ ẩm
Rễ cần nước và không khí cùng lúc. Giá thể tốt giữ nước trong các khe nhỏ, còn khe lớn thì thoát nước và chứa không khí. Giá thể thủy canh được chọn chính vì sự cân bằng giữa giữ nước, thông khí và thoát nước.
Với đất và xơ dừa (coco), hãy tưới đẫm. Sau đó để chậu khô bớt (dry back) rồi mới tưới lần sau. “Khô bớt” nghĩa là để giá thể mất một phần nước, nhờ đó không khí quay lại các khe hở. Một cách kiểm tra đơn giản là nhấc thử chậu. Nhấc ngay sau khi tưới, nhấc lại sau đó, và tưới khi thấy chậu nhẹ đi rõ rệt.
Ghi chú của người dịch: Với cái nóng ở Thái, chậu khô nhanh hơn nhiều vào ngày nắng gắt so với những tuần mưa âm u. Vì thế, tưới theo lịch cố định không hợp ở đây. Hãy nhấc thử chậu mỗi lần trước khi tưới.
pH và EC
pH và EC là hai chỉ số cho biết rễ có dùng được lượng phân bạn cho hay không. pH đo độ chua hay kiềm của dung dịch, và quyết định rễ hút được những chất dinh dưỡng nào. Phần lớn cây trồng cần pH khoảng 5,5 đến 7 để hút dinh dưỡng. Ra ngoài khoảng phù hợp, cây có thể không hút được dinh dưỡng dù chất đó vẫn có sẵn. Hãy tìm mức pH mục tiêu cho giá thể và chương trình phân của bạn, rồi đo và chỉnh dung dịch thay vì đoán.
EC (độ dẫn điện) đo lượng muối hoà tan trong nước, kể cả muối từ phân bón. Hãy đo ở ba chỗ:
- nước tưới, trước khi pha bất cứ thứ gì
- dung dịch dinh dưỡng bạn cho cây
- nước thừa (runoff), tức nước chảy ra từ đáy chậu
Nếu EC nước thừa cứ tăng dần so với EC bạn tưới vào, muối đang tích tụ trong vùng rễ. Hãy coi đây là tín hiệu cảnh báo sớm. Mỗi người trồng đưa ra một mức chênh lệch khác nhau để bắt đầu xử lý, chưa có con số thống nhất. Hãy theo dõi xu hướng qua nhiều lần tưới, đừng dựa vào một lần đo.
Nước cứng làm vấn đề nặng thêm. Nước cứng là nước chứa nhiều khoáng hoà tan. Các khoáng này đọng lại trong đất quanh rễ và tích dần theo thời gian. Chúng cản không khí lưu thông trong đất và làm lệch pH vùng rễ.
Ghi chú của người dịch: Nước máy và nước giếng ở Thái Lan và Đông Nam Á khác nhau rất nhiều giữa các nơi. Trước khi pha phân, hãy đo pH và EC của nguồn nước bạn đang dùng và ghi lại. Con số nền này cho bạn biết bao nhiêu phần EC đến từ chính nguồn nước. Sau đó, đo nước thừa mỗi tuần một lần và mỗi khi cây trông bất thường. Bạn sẽ phát hiện muối tích tụ và pH bị lệch trước khi lá biểu hiện.
Nhiệt độ
Rễ có một khoảng nhiệt độ phát triển tốt. Ở Đông Nam Á, vấn đề hay gặp hơn là quá nóng. Phần tiếp theo nói về chuyện này.
Giữ mát vùng rễ trong nắng nóng nhiệt đới
Nước ấm giữ được ít oxy hoà tan hơn nước mát. Đây là vật lý cơ bản: nhiệt độ nước càng tăng, lượng oxy hoà tan nước giữ được càng giảm. Trong DWC, rễ luôn ngâm trong dung dịch. Vì vậy, nhiệt độ dung dịch trực tiếp giới hạn lượng oxy rễ nhận được.
Cuốn cẩm nang trồng nói trên giải thích chuỗi này theo từng bước:
- Đèn công suất lớn làm nóng hệ thống và đẩy nhiệt độ vùng rễ lên.
- Dung dịch ấm hơn giữ ít oxy hoà tan hơn.
- Khi cây lớn nhanh mà oxy hoà tan lại thấp, rễ có thể thiếu oxy.
- Khi thiếu oxy, rễ dễ bị bệnh cơ hội tấn công, tức những bệnh chủ yếu đánh vào cây đã yếu sẵn. Một ví dụ là bệnh thối rễ do Pythium. Pythium là một loài mốc nước (water mould) gây thối rễ.
Cũng cuốn sách đó đưa ra các số liệu sau:
| Điều kiện | Hướng dẫn thường gặp |
|---|---|
| Rễ phát triển tốt nhất | Quanh mức hơn 20 °C một chút, nhưng mầm bệnh rễ cũng sinh sôi nhanh ở khoảng này |
| Nhiệt độ nên giữ cho dung dịch dinh dưỡng | Bằng hoặc dưới khoảng 20 °C, để rễ phát triển nhiều nhất, oxy hoà tan cao nhất và giúp phòng thối rễ |
| Hệ khó làm mát nhất | Hệ sục bọt khí (bubble system) và DWC, vì thể tích nhỏ và không có bồn chứa riêng bên ngoài |
Hàng đầu giải thích cho hàng thứ hai. Rễ mọc tốt nhất quanh mức hơn 20 °C một chút, nhưng mầm bệnh cũng sinh sôi nhanh ở khoảng đó. Vì vậy người trồng thường giữ dung dịch bằng hoặc dưới khoảng 20 °C.
Trong phòng trồng nóng, hay trên ban công nắng ở Thái Lan hoặc Việt Nam, bồn dung dịch không được làm mát rất dễ nóng hơn các mức này. Dưới đây là các cách giữ mát vùng rễ, kèm lý do từng cách có tác dụng:
- Che nắng và cách nhiệt cho bồn, không đặt bồn trên nền bị nắng hun nóng. Nhờ vậy ít nhiệt truyền vào dung dịch hơn.
- Dùng bồn lớn hơn. Lượng nước càng nhiều thì nhiệt độ thay đổi càng chậm, nên bồn ít nóng lên vào những giờ nóng nhất.
- Giữ hệ thống kín sáng. Đậy bồn để ánh sáng không lọt vào, nhưng đừng bịt kín hơi. Không khí vẫn cần ra vào được.
- Dùng bề mặt phản quang. Tấm nhựa trắng (white poly) hoặc màng mylar (màng phản quang sáng bóng) hắt nhiệt ra xa vùng rễ.
- Chạy đá sục khí hoặc máy sục khí. Đá sục khí (air stone) là viên đá xốp chia luồng khí từ máy bơm thành bọt nhỏ. Cách này bổ sung oxy cho dung dịch.
- Cân nhắc dùng máy làm lạnh nước (chiller) vào những tháng nóng nhất. Chiller là thiết bị làm lạnh dung dịch dinh dưỡng.
- Với đất và xơ dừa, tránh để chậu nhựa đen dưới nắng trực tiếp. Túi vải trồng cây thường mát hơn chậu nhựa đen khi nắng gắt, chủ yếu ở mặt hướng về phía mặt trời.
Ghi chú của người dịch: Bài gốc không giải thích vì sao phải che sáng cho bồn. Người trồng thường giải thích thế này: ánh sáng làm rêu tảo mọc trong dung dịch dinh dưỡng. Vì thế họ dùng bồn không xuyên sáng và bịt kín khe hở quanh ống dẫn và nắp.
Ghi chú của người dịch: Phòng và ban công ở Thái thường lên tới 30–35 °C. Bồn đặt trong không khí như vậy sẽ dần nóng lên gần bằng nhiệt độ không khí. Che nắng, cách nhiệt và tăng thể tích giúp bồn nóng chậm hơn, nhưng không giữ được dung dịch ở khoảng 20 °C. Muốn vậy phải làm mát chủ động, bằng chiller hoặc phòng có điều hoà. Bản thân chiller cũng toả nhiệt ra xung quanh và cần điện liên tục, nên mất điện cũng ảnh hưởng tới nó. Nếu không đủ chi phí làm mát chủ động, hãy cân nhắc chuyển sang xơ dừa hoặc đất thay cho DWC trong những tháng nóng nhất. Topic về chiller được link ở trên có so sánh các lựa chọn khi chạy thủy canh ở 31 °C. Muốn tìm chiller, hãy hỏi nhà phân phối chính thức của hãng thiết bị tại Thái, hoặc hỏi người trồng trong mục Thiết bị và vật tư (Equipment and Supplies).
Vi sinh vật trong vùng rễ
Vùng rễ sống không hề vô trùng. Cây tiết các hợp chất vào vùng rễ để thu hút những vi sinh vật phù hợp. Các vi sinh này chuyển dinh dưỡng sang dạng cây dùng được và đưa chúng tới gần rễ. Đây là nền tảng của cách trồng bằng đất sống (living soil).
Chính những điều kiện nóng, ướt, thiếu oxy làm rễ bị stress cũng là điều kiện thuận lợi cho sinh vật gây hại. Nếu giữ oxy cao và nhiệt độ vừa phải, bạn bảo vệ được vi sinh có lợi và kìm được vi sinh có hại.
Bạn không cần quy trình riêng cho vi sinh. Các bước ở trên đã bảo vệ chúng: thoát nước tốt, đổ nước đĩa lót, sục khí cho nước và giữ mát vùng rễ.
Đọc sức khoẻ của rễ
Không phải lúc nào bạn cũng nhìn được rễ. Khi nhìn được, rễ cho bạn biết rất nhiều. Những dịp tốt để xem là lúc sang chậu, lúc rút bầu rễ ra khỏi chậu, hoặc lúc mở bồn thủy canh.
| Bạn thấy gì | Thường có nghĩa là | Việc cần làm |
|---|---|---|
| Rễ trắng sáng hoặc màu kem, chắc, nhiều chóp rễ non | Vùng rễ khoẻ | Giữ nguyên cách chăm hiện tại |
| Rễ nâu, nhũn hoặc nhớt, ít chóp rễ mới | Nhiều khả năng bị thối rễ, thường đi kèm thiếu oxy và dung dịch ấm | Làm mát dung dịch, tăng sục khí, vệ sinh hệ thống |
| Ít rễ, giá thể khô, cây héo | Tưới thiếu hoặc chậu bị bó rễ | Kiểm tra cách tưới và cỡ chậu |
| Rễ chạy vòng quanh thành chậu | Bó rễ | Lên chậu (chuyển cây sang chậu lớn hơn) hoặc tỉa rễ (cắt bớt rễ ngoài cùng để rễ mới mọc) |
Cẩm nang trồng nói rõ rễ khoẻ có màu trắng sáng, không nâu hay màu nào khác. Hướng dẫn khuyến nông về chọn mua cây giống ở vườn ươm cũng nói như vậy. Hãy chọn cây có nhiều rễ trắng khoẻ, tránh cây chỉ có vài rễ đen, nhũn. Rễ trong xơ dừa hoặc đất có thể bị nhuốm màu giá thể. Vì vậy, hãy xét thêm độ chắc của rễ và màu của chóp rễ non.
Ghi chú của người dịch: Hãy kiểm tra rễ trước khi nhận cành giâm (clone) hoặc cây con từ farm hay người bán khác. Rễ nâu, nhũn nghĩa là bạn có thể mang bệnh thối rễ về khu trồng của mình. Tuy nhiên, rễ trắng không chứng minh cây sạch bệnh. Sâu bệnh, viroid ẩn trên cây hoa bia (hop latent viroid – HLVd) và cây bị ghi sai giống đều không nhìn ra qua rễ. Hãy để cây mới tách riêng và theo dõi một thời gian rồi mới cho vào chung khu trồng.
Ghi chú của người dịch: Hãy xử lý nguyên nhân gây thối rễ trước: nhiệt độ, oxy và thoát nước. Nếu vẫn tính dùng thuốc trừ nấm, chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร), và dùng đúng như hướng dẫn trên nhãn.
Vấn đề môi trường hay vấn đề dinh dưỡng: thứ tự kiểm tra
Triệu chứng trên lá thường trông như thiếu dinh dưỡng, trong khi nguyên nhân thật nằm ở vùng rễ. Rễ bị ngạt gần như không hút được gì. Khi pH lệch khỏi khoảng phù hợp, cây có thể không hút được dinh dưỡng dù đã có sẵn. Trong cả hai trường hợp, bón thêm phân chỉ làm vùng rễ thêm muối.
Vì vậy, hãy kiểm tra môi trường trước, xét đến phân bón sau cùng. Làm theo thứ tự này:
- Độ ẩm và thoát nước. Giá thể sũng nước hay khô khốc? Đĩa lót có đọng nước không? Lỗ thoát nước có thông không? Bạn biết được: rễ đang bị ngạt hay đang khát.
- Nhiệt độ vùng rễ. Với hệ dùng nước, đo dung dịch vào giờ nóng nhất trong ngày và so với mức khuyến nghị khoảng 20 °C. Bạn biết được: nhiệt có đang làm giảm nguồn oxy hay không.
- Chính bộ rễ. Xem màu, độ chắc và chóp rễ non, rồi đối chiếu với bảng ở trên. Bạn biết được: rễ bị thối, rễ khoẻ hay chậu bị bó rễ.
- pH đầu vào và pH đầu ra. Đo dung dịch bạn tưới và nước thừa. Bạn biết được: dinh dưỡng có sẵn nhưng bị chặn, không hút được (khoá dinh dưỡng) hay không.
- EC của nước, dung dịch và nước thừa. Bạn biết được: muối có đang tích tụ không, hay cây đang được cho ăn quá ít.
- Đến lúc này mới xét tới phân. Nếu bước 1–5 đều ổn, hãy đọc lá theo hướng dẫn chẩn đoán qua lá. Mỗi lần chỉ thay đổi một thứ và ghi lại điều đã thay đổi. Như vậy bạn sẽ biết thay đổi nào tạo ra khác biệt.
Nếu chưa chắc, hãy đăng ảnh lá và rễ kèm các số đo của bạn trong mục Phòng khám cây trồng (Plant Infirmary).
Những lỗi thường gặp
- Tưới theo lịch cố định. Tưới khi chậu đã khô bớt, không tưới theo giờ.
- Để chậu trong đĩa lót đầy nước. Đổ nước đĩa lót ngay sau khi tưới.
- Bỏ qua nhiệt độ dung dịch. Trong nắng nóng nhiệt đới, bồn dung dịch ấm thường là nguyên nhân ngầm gây thối rễ.
- Để ánh sáng lọt vào bồn. Làm bồn và đường ống kín sáng.
- Không bao giờ đo nước thừa. Đo pH và EC nước thừa đều đặn. Việc này giúp bạn sớm thấy muối tích tụ và pH bị lệch.
- Dùng nước rất cứng mà không có kế hoạch. Muối tích quanh rễ và làm lệch pH. Hãy biết EC và pH của nguồn nước trước khi bón phân.
Bắt đầu từ tuần này
- Đo pH và EC của nước máy hoặc nước giếng rồi ghi lại. Đây là con số nền của bạn.
- Ở lần tưới tới, đo pH và EC nước thừa rồi so với dung dịch bạn tưới vào.
- Nếu bạn chạy DWC hoặc hệ dùng nước khác, hãy đo nhiệt độ dung dịch vào giờ nóng nhất trong ngày, liên tục một tuần. Nếu thường xuyên trên khoảng 20 °C, hãy lên kế hoạch làm mát hoặc đổi hệ thống.
Hãy đăng số đo và ảnh rễ của bạn bằng cách trả lời ngay dưới topic này. Người trồng khác có thể so sánh với điều kiện của họ.
Các nguồn được nhắc trong bài gốc
Bài gốc không nêu tên nguồn. Danh sách dưới đây ghi lại các nguồn đúng như bài gốc mô tả.
- Một cuốn cẩm nang trồng cần sa (không nêu tên sách, tác giả và ấn bản): nguồn cho việc trộn perlite, cát hoặc sỏi vào giá thể; chuỗi từ đèn công suất lớn tới thối rễ do Pythium; số liệu nhiệt độ rễ trong bảng; và câu “rễ khoẻ có màu trắng sáng”. Chưa xác định được cuốn sách này.
- Một người trồng hữu cơ (không nêu tên): nguồn cho cảnh báo về nước đọng trong khay. Chưa xác định được nguồn này.
- Các chuyên gia bệnh cây ở một dịch vụ khuyến nông thuộc trường đại học: nguồn cho chuỗi nước đọng → rễ bị ngạt → cây chết. Bài gốc không nêu tên đơn vị. Tài liệu của Đại học Kentucky và Trạm Thực nghiệm Nông nghiệp Connecticut mô tả chuỗi tương tự.
- Hướng dẫn khuyến nông về chọn mua cây ở vườn ươm: nguồn cho lời khuyên chọn cây nhiều rễ trắng, tránh cây có rễ đen, nhũn. Chưa xác nhận được bài gốc dùng hướng dẫn nào. Trung tâm khuyến nông Đại học Illinois (University of Illinois Extension, Mỹ) đưa ra cùng lời khuyên: rễ khoẻ có màu trắng, rễ bệnh sẫm màu hơn, có thể nhũn và có mùi hôi.
- Vật lý cơ bản: oxy hoà tan giảm khi nhiệt độ nước tăng.