Cần sa tự ra hoa (autoflower, gọi tắt là auto) bắt đầu ra hoa khi cây được khoảng 3–5 tuần tuổi, tính từ lúc gieo hạt. Cây không chờ đêm dài ra mới ra hoa. Đặc tính này đến từ Cannabis ruderalis, một loài cần sa hoang ở vùng phía bắc, nơi mùa hè rất ngắn. Vòng đời của auto ngắn và không thể tạm dừng. Vì vậy, việc bón phân, khí hậu và thời điểm thu hoạch đều phải khớp với lịch cố định đó. Phần này nói về nồng độ phân bón ở từng giai đoạn, rồi tới nhiệt độ, độ ẩm và nhiệt độ vùng rễ. Bài cũng nói về thời điểm thu hoạch, gieo so le để thu hoạch nối tiếp, sản lượng cả năm và trồng ngoài trời ở Thái Lan.
Phần 1 giải thích đặc tính này từ đâu ra và cách chọn hạt. Phần 1 cũng so sánh kích cỡ chậu, ánh sáng và cách uốn tỉa của auto với cây quang kỳ. Cây quang kỳ (photoperiod) là loại chỉ ra hoa khi đêm dài ra.
Đây là Phần 2. Phần 1: https://asiannabis.com/t/1326
7. Bón phân cho auto
7.1 Pha phân loãng hơn cây quang kỳ
Auto thường cần dung dịch dinh dưỡng loãng hơn cây quang kỳ cùng cỡ. Lý do hay được đưa ra là auto có bộ rễ nhỏ hơn và vòng đời nhanh hơn. Mức khởi đầu an toàn là EC thấp hơn lịch bón cho cây quang kỳ 10–20%. EC (độ dẫn điện) cho biết lượng phân hoà tan trong dung dịch, tính bằng mS/cm (kiến thức cơ bản về pH và EC).
Mức EC tham khảo cho auto trồng trong xơ dừa hoặc thuỷ canh:
- Cây con (ngày 1–14): 0,4–0,8 mS/cm
- Sinh trưởng (ngày 14–28): 0,8–1,2 mS/cm
- Đầu giai đoạn ra hoa (tuần 4–6): 1,2–1,8 mS/cm
- Giữa giai đoạn ra hoa (tuần 6–9): 1,4–2,0 mS/cm
- Cuối giai đoạn ra hoa (tuần 9 tới thu hoạch): 1,0–1,4 mS/cm, giảm dần qua từng tuần
Ghi chú của người dịch: Hãy đo EC của nguồn nước trước khi pha phân. Nước máy, nước giếng và nước mưa ở Thái Lan có thể chênh nhau rất nhiều (topic về nước tưới). EC sẵn có trong nước cũng được tính vào mức mục tiêu. Chỉ mua phân bón được bán hợp pháp tại Thái Lan (cách kiểm tra).
7.2 Tưới và bón bao lâu một lần
Nếu trồng trong xơ dừa, auto đã lớn gặp trời nóng có thể cần tưới 2 lần mỗi ngày. Hãy dựa vào EC của nước thoát để điều chỉnh. Nước thoát (runoff) là phần nước chảy ra từ đáy chậu. Nếu EC nước thoát vượt 2,5 mS/cm, muối phân bón đang tích tụ quanh rễ. Khi đó, hãy tưới một lần bằng nước sạch để rửa trôi muối, rồi giảm nồng độ phân.
7.3 Chuyển từ đạm sang lân và kali
Auto ra hoa sớm hơn nhiều người trồng nghĩ. Tới ngày 25–28, hãy đổi sang phân ít đạm (N) hơn, nhiều lân và kali (PK) hơn (giải thích về NPK). Hãy đổi ngay cả khi chưa thấy hoa. Lúc này hoóc-môn trong cây thường đã bắt đầu chuyển sang ra hoa, nên cây sẽ dùng tốt công thức phân mới.
Việc cần làm: mỗi lần tưới, ghi lại EC của dung dịch pha và của nước thoát. Nếu EC nước thoát tăng dần, bạn biết muối đang tích tụ trước khi lá bị hại.
8. Nhiệt độ, độ ẩm và vùng rễ
8.1 Nhiệt độ
Nhờ gốc ruderalis, auto có thể chịu lạnh tốt hơn các giống sativa thuần. Dù vậy, auto vẫn lớn nhanh nhất trong cùng khoảng nhiệt như các loại cần sa khác:
- Nhiệt độ ban ngày tốt nhất: 22–28 °C
- Nhiệt độ ban đêm tốt nhất: 18–24 °C
- Dưới 15 °C: quá trình trao đổi chất chậm hẳn lại và cây ngừng lớn
- Trên 30 °C: cây bị sốc nhiệt. Lá cong lên và khí khổng (các lỗ rất nhỏ trên lá) đóng lại.
Khi trồng ngoài trời ở vùng nhiệt đới, rủi ro chính trong những tháng nóng nhất là nóng chứ không phải lạnh. Lưới che nắng cản 30–50% ánh sáng có thể giúp tán cây mát hơn 3–5 °C lúc nắng chiều gắt. Chỉ che vào buổi chiều để cây vẫn nhận đủ nắng buổi sáng.
Ghi chú của người dịch: Phòng trồng trong nhà ở Thái Lan nếu không làm mát thường lên tới 30–35 °C, cao hơn ngưỡng sốc nhiệt. Muốn đạt các mức trong mục này và trong bảng bên dưới, bạn thường phải có máy lạnh và máy hút ẩm. Trước khi mua thiết bị, hãy ghi nhiệt độ thấp nhất và cao nhất ở độ cao tán cây trong một tuần. Số liệu này cho biết bạn đang cách mục tiêu bao xa. Sau đó, topic tính công suất làm mát cho phòng ở Thái sẽ giúp bạn chọn công suất máy.
8.2 Độ ẩm qua từng giai đoạn của auto
VPD áp dụng cho auto giống như cho cây quang kỳ. VPD (chênh lệch áp suất hơi nước) gộp nhiệt độ và độ ẩm thành một con số. Con số này cho biết không khí đang kéo nước ra khỏi lá mạnh tới mức nào. Auto đi qua từng giai đoạn nhanh hơn, nên mức mục tiêu cũng phải đổi nhanh hơn. Trong bảng, RH là độ ẩm tương đối.
| Tuần tính từ lúc gieo | Giai đoạn | RH mục tiêu | Nhiệt độ mục tiêu |
|---|---|---|---|
| 1–2 | Cây con | 70–80% | 23–25 °C |
| 2–4 | Đầu giai đoạn sinh trưởng | 60–70% | 24–26 °C |
| 4–6 | Cuối sinh trưởng / đầu ra hoa | 55–65% | 23–25 °C |
| 6–10 | Giữa đến cuối giai đoạn ra hoa | 45–55% | 22–24 °C |
| 10 tới thu hoạch | Chín hoàn toàn | 40–50% | 20–23 °C |
Ở cuối giai đoạn ra hoa, độ ẩm quan trọng với auto không kém gì với cây quang kỳ. Nấm Botrytis (thối bông) tấn công mọi dòng giống như nhau. Một cây auto bông dày, ở những tuần cuối, trong không khí có RH từ 70% trở lên cũng dễ bị nấm như một cây indica trong cùng điều kiện.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái, RH ngoài trời và trong phòng không có máy hút ẩm thường cao hơn 50% rất nhiều. Bông bị ẩm còn làm tăng nguy cơ nhiễm độc tố nấm mốc (mycotoxin). Hãy treo một ẩm kế (máy đo độ ẩm) ở độ cao tán cây. Ghi số đo mỗi ngày trong 3 tuần cuối. Nếu số đo luôn cao hơn bảng, hãy hút ẩm thêm hoặc lên kế hoạch thu hoạch sớm hơn.
8.3 Nhiệt độ vùng rễ
Người trồng hay bỏ qua nhiệt độ vùng rễ. Nhiệt độ này ảnh hưởng mạnh tới khả năng hút dinh dưỡng của rễ. Nó cũng quyết định vi sinh vật có lợi trong giá thể hoạt động mạnh hay yếu (kiến thức cơ bản về vùng rễ). Rễ cần sa hoạt động tốt nhất ở 18–22 °C. Ở vùng khí hậu nóng, rễ bị nóng có thể không hút được đạm. Khi đó cây hiện dấu hiệu thiếu chất dù bạn bón đủ. Rễ có thể bị stress ngay cả khi không khí quanh tán cây có vẻ ổn.
Hãy đo nhiệt độ vùng rễ riêng với nhiệt độ không khí, bằng nhiệt kế que cắm vào giá thể. Đừng để nắng chiếu thẳng vào chậu. Nếu dùng bồn dung dịch, hãy làm mát bồn xuống 20 °C hoặc thấp hơn.
Ghi chú của người dịch: Với thời tiết nóng ở Thái, muốn giữ bồn ở 20 °C thì thường phải mua máy làm lạnh nước (chiller) và trả tiền điện để chạy máy. Topic trồng thuỷ canh ở 31 °C so sánh 3 cách: dùng chiller, dùng vi sinh có lợi hoặc đổi sang hệ thống khác. Khi mất điện, chiller và máy sục khí cũng ngừng chạy. Nếu bạn trồng thuỷ canh ngập rễ (deep-water), rễ sẽ thiếu oxy rất nhanh. Bộ lưu điện (UPS) cho máy sục khí giúp giảm rủi ro này. Hãy bắt đầu bằng cách đo nhiệt độ bồn vào giờ nóng nhất trong ngày, liên tục một tuần.
9. Khi nào thu hoạch
9.1 Kiểm tra trichome
Trichome là các tuyến nhựa rất nhỏ trên bông và trên những lá gần bông. Dấu hiệu chín đáng tin nhất là hình dạng của trichome khi soi bằng kính lúp thợ kim hoàn hoặc kính hiển vi kỹ thuật số. Kính lúp thợ kim hoàn là loại kính nhỏ phóng đại 30–60× (giải thích độ chín của trichome). Hãy tin trichome hơn tuần thu hoạch do nhà lai tạo ghi. Con số đó là mức ở giữa (trung vị) đo trong điều kiện được kiểm soát, còn điều kiện của bạn sẽ khác.
Đầu trichome cho bạn biết:
- Trong suốt hết: còn quá sớm.
- 60–70% trắng đục, phần còn lại trong suốt: THC sắp đạt đỉnh.
- 80–90% trắng đục và 5–15% màu hổ phách: THC ở mức đỉnh. Một phần THC bắt đầu phân huỷ thành CBN (cannabinol).
- Từ 20% màu hổ phách trở lên: tỷ lệ các cannabinoid đã thay đổi, tác dụng gây buồn ngủ nhiều hơn.
9.2 Màu nhuỵ
Nhuỵ (pistil) là những sợi lông trắng trên bông (các giai đoạn ra hoa). Đây là dấu hiệu thứ hai, kém chính xác hơn trichome. Khi 70–90% nhuỵ đã chuyển sang cam hoặc đỏ, cây sắp chín. Tuy nhiên, thụ phấn, việc chạm tay vào cây và stress từ môi trường cũng có thể làm nhuỵ đổi màu. Vì vậy, nhuỵ kém tin cậy hơn trichome.
Việc cần làm: kiểm tra vài bông ở ngọn và vài bông ở tầng dưới. Mỗi lần kiểm tra, ghi lại tỷ lệ đầu trichome trong suốt, trắng đục và hổ phách. Bản ghi cho thấy xu hướng, nhờ đó bạn quyết định thu hoạch theo những gì nhìn thấy chứ không theo lịch.
10. Lên kế hoạch nhiều đợt thu hoạch
10.1 Gieo so le để 3 tuần thu hoạch một lần
Auto ra hoa mà không cần đổi lịch chiếu sáng. Vì vậy, cây ở nhiều độ tuổi có thể ở chung một phòng, dưới cùng một đèn. Bạn có thể gieo một lứa mới mỗi 2–3 tuần và thu hoạch liên tục.
Một lịch hay dùng là cứ 3 tuần gieo 2–4 hạt mới, trong khi lứa trước đang ra hoa. Tới tuần thứ 10, bạn có cây ở 4 độ tuổi:
- 10 tuần: sẵn sàng thu hoạch
- 7 tuần: giữa giai đoạn ra hoa
- 4 tuần: đầu giai đoạn ra hoa
- 1 tuần: cây con
Sau 10 tuần đầu, cứ 3 tuần bạn lại có một đợt thu hoạch, miễn là vẫn gieo tiếp. Theo bài gốc, trồng cây ở nhiều độ tuổi dưới cùng một đèn giúp mỗi chu kỳ chiếu sáng cho sản lượng cao nhất.
Ghi chú của người dịch: Bài gốc gọi lịch này là “Sea of Green” (SOG). Nhưng tên này thường dùng cho một cách khác: trồng nhiều cây nhỏ sát nhau và cho ra hoa sớm để tạo một tán đều (so sánh SOG và SCROG). Cách gieo theo lứa để thu hoạch đều đặn thường được gọi là thu hoạch liên tục (perpetual harvest) (lịch thu hoạch liên tục). Cả hai cách đều dùng được với auto.
Ghi chú của người dịch: Cây ở các giai đoạn khác nhau cần độ ẩm khác nhau. Cây con cần RH 70–80%, còn cây cuối giai đoạn ra hoa cần 40–50% (mục 8.2). Một phòng không thể đáp ứng cả hai mức. Hãy ươm cây con dưới nắp đậy trong suốt hoặc trong một lều nhỏ riêng trong 2 tuần đầu, rồi mới chuyển vào phòng. Kiểm tra sâu hại trên mỗi lứa mới trước khi cho vào phòng, vì sâu hại trên cây lớn rất dễ lan sang cây non.
10.2 Trồng quanh năm
Bạn có thể trồng auto quanh năm mà không phải đổi lịch chiếu sáng. Điều này đặc biệt tiện cho:
- vùng khí hậu khó kiểm soát độ dài ngày;
- sản xuất liên tục ở quy mô nhỏ;
- nơi không có phòng riêng cho giai đoạn sinh trưởng và giai đoạn ra hoa.
Việc cần làm: nếu chỉ có một phòng, hãy bắt đầu với 2–4 hạt mỗi 3 tuần như trên. Sau đợt thu hoạch đầu tiên, chỉnh số cây mỗi lứa cho vừa với diện tích và chỗ phơi sấy bạn thực sự có.
11. Chi phí và sản lượng mỗi năm
11.1 Vụ ngắn hơn, nhiều vụ hơn
Lợi thế kinh tế chính của auto là thời gian từ gieo tới thu hoạch ngắn. Một năm làm được nhiều vụ hơn, trong khi chi phí vận hành cố định vẫn giữ nguyên:
| Loại giống | Số ngày từ gieo tới thu hoạch | Số vụ mỗi năm (trồng nối tiếp) |
|---|---|---|
| Auto ngắn ngày | 60–70 | 5,2–6,1 |
| Auto thông thường | 70–90 | 4,1–5,2 |
| Indica quang kỳ (6 tuần sinh trưởng + 8 tuần ra hoa) | khoảng 100 | 3,7 |
| Sativa quang kỳ (6 tuần sinh trưởng + 12 tuần ra hoa) | khoảng 130 | 2,8 |
Với người trồng thương mại nhỏ, tiền điện và mặt bằng thường là chi phí cố định lớn nhất. Một năm làm nhiều vụ hơn thì tổng sản lượng cao hơn mà chi phí vẫn vậy.
11.2 Sản lượng trên mỗi mét vuông và mỗi watt
Hãy tính sản lượng cả năm, tức sản lượng mỗi vụ nhân với số vụ mỗi năm. Tính theo cách này, auto hiện đại cạnh tranh được với giống quang kỳ trên mỗi mét vuông. Xét riêng từng vụ, một cây quang kỳ lớn vẫn có thể cho nhiều hơn một cây auto. Nhưng khoảng cách này thu hẹp đáng kể khi tính cả số vụ làm được trong năm.
Ghi chú của người dịch: Bảng trên giả định các vụ nối tiếp nhau, không nghỉ để vệ sinh hay phơi sấy. Ở Thái Lan, làm mát có thể chiếm một phần lớn tiền điện. Mỗi vụ, hãy ghi lại lượng điện đã dùng (kWh) và sản lượng khô tính bằng gam. Lấy số gam chia cho số kWh. Dựa trên chính hoá đơn điện của bạn, kết quả này cho thấy auto hay cây quang kỳ cho nhiều sản lượng hơn trên cùng số tiền điện.
12. Trồng auto ngoài trời ở Thái Lan
12.1 Tình trạng pháp lý
Bài gốc nói auto được trồng hợp pháp ở Thái Lan theo hệ thống cấp phép gai dầu (hemp), tức hệ thống đăng ký các giống được chứng nhận có THC thấp. Người dịch chưa xác nhận được giống auto nào đã được đăng ký là gai dầu ở Thái Lan. Nhận định này cũng không áp dụng cho các giống auto THC cao trong bài.
Ghi chú của người dịch: Các giống auto THC cao trong bài (20–25% THC) không phải gai dầu (ngưỡng THC 0,2% và 1,0%). Hoa cần sa là thảo dược được kiểm soát theo Thông báo của Bộ Y tế Công cộng về Thảo dược được kiểm soát (Cần sa), B.E. 2568 (năm Phật lịch). Thông báo này được ban hành theo Luật Bảo vệ Y học Cổ truyền Thái B.E. 2542 và có hiệu lực từ ngày 26/6/2025.
Ghi chú của người dịch: Hoa chỉ được bán khi có đơn thuốc PT 33 (ภ.ท.33), với lượng dùng tối đa 30 ngày. Cấm quảng cáo và bán hoa trực tuyến. Quy định cấp Bộ về Thảo dược được kiểm soát (Số 2) B.E. 2569 có hiệu lực từ ngày 30/4/2026. Quy định này siết chặt tiêu chí cấp phép cho hoa cần sa (những thay đổi năm 2026).
Ghi chú của người dịch: Điều 78 của Luật năm 1999 quy định mức phạt khi nghiên cứu, xuất khẩu, bán hoặc chế biến thảo dược được kiểm soát mà không có giấy phép. Mức phạt là tù tới 1 năm, phạt tiền tới 20.000 baht, hoặc cả hai. Dự thảo Luật Kiểm soát Cần sa chưa thành luật. Nội các đã thông qua dự thảo ngày 22/9/2026 và chuyển sang Hạ viện (tiến độ của dự thảo). Trước khi gieo, hãy kiểm tra giấy phép của bạn có bao gồm loại cây bạn định trồng hay không (giấy phép nào cho phép làm gì).
12.2 Khi nào nên trồng
Thời điểm tốt nhất là gieo vào tháng 10–11 và thu hoạch vào tháng 12–1. Khi đó cây lớn trong mùa khô và mát. Nhiệt độ ban ngày khoảng 22–32 °C, và mưa thưa hơn hẳn mùa gió mùa.
Ghi chú của người dịch: Khung thời gian này không hợp với vùng ven vịnh Thái Lan ở miền Nam Thái. Ở đó, gió mùa đông bắc mang mưa lớn nhất vào khoảng tháng 10 tới tháng 12, và tháng 11 thường mưa nhiều nhất. Bạn đọc ở các nước Đông Nam Á khác nên dựa vào số liệu thời tiết địa phương. Hãy chọn 3 tháng ít mưa nhất và có nhiệt độ ban ngày gần mức 22–32 °C nhất.
12.3 Chọn giống chịu nóng
Bài gốc đưa ra hai lời khuyên. Một là chọn auto của nhà lai tạo đã thử giống trong điều kiện nhiệt đới. Hai là chọn dòng nghiêng về ruderalis có biểu hiện chịu nóng. Nhiều giống auto thương mại được lai tạo cho phòng trồng trong nhà ở châu Âu nên phát triển kém khi trên 30 °C.
Ghi chú của người dịch: Ruderalis có nguồn gốc từ vùng mùa hè ngắn và lạnh (Phần 1, mục 1). Vì vậy, giống mang nhiều gen ruderalis không có nghĩa là chịu nóng tốt. Hãy đánh giá giống dựa trên báo cáo trồng ở vùng khí hậu nóng và kết quả trồng thử của chính bạn (giống cho phòng trên 30 °C). Bắt đầu bằng cách gieo vài hạt của mỗi giống đang cân nhắc trong cùng một mùa. Sau đó so sánh từng giống phát triển ra sao trong những tuần nóng nhất.
12.4 Kê chậu khỏi mặt đất nóng
Đặt chậu vải trên giá kê giúp rễ tránh xa mặt đất đang toả nhiệt. Vào buổi chiều nóng ở Thái, mặt đất có thể lên tới 45–55 °C, đủ làm chết rễ. Kê chậu cao và lót vật liệu cách nhiệt phản quang bên dưới sẽ giữ vùng rễ ở nhiệt độ an toàn.
Việc cần làm: vào một buổi chiều nóng, cắm nhiệt kế que vào một chậu kê cao và một chậu đặt sát đất. Mức chênh lệch cho bạn biết giá kê giúp được bao nhiêu ở chính khu trồng của bạn.
12.5 Sâu hại
Các loại sâu hại chính trên auto trồng ngoài trời ở Thái Lan là:
- nhện đỏ (spider mite), vào mùa khô (tháng 11 tới tháng 2);
- rệp vừng (aphid) sống thành đàn trên chồi non;
- sâu non của bướm và ngài, hoạt động quanh năm.
Bài gốc khuyên phun phòng hằng tuần, luân phiên dầu neem và Bt, bắt đầu từ tuần thứ 2. Bt (Bacillus thuringiensis) là chế phẩm làm từ vi khuẩn, dùng để diệt sâu non (chương trình dùng Bt trong giai đoạn ra hoa). Theo bài gốc, cách luân phiên này giữ sâu hại ở mức thấp, và ít hoá chất hơn so với luân phiên thuốc trừ sâu tổng hợp.
Ghi chú của người dịch: Chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร). Làm đúng hướng dẫn trên nhãn về liều lượng, khoảng cách giữa các lần phun và loại cây trồng (những gì được phép phun theo luật). Mỗi tuần, dùng kính lúp kiểm tra mặt dưới lá. Nhờ vậy bạn phát hiện nhện hoặc rệp ngay khi chúng mới tới, trước khi chúng gây hại (quản lý dịch hại tổng hợp).
12.6 Thu hoạch khi trời ẩm
Auto trồng ngoài trời sắp tới kỳ thu hoạch vào tháng 1 có thể gặp độ ẩm tăng đột ngột khi nhiệt độ ban đêm giảm. Từ tuần thứ 9, hãy kiểm tra trichome mỗi ngày. Nếu dự báo có mưa vài ngày liền, hãy thu hoạch ngay khi bông đạt độ chín chấp nhận được. Đừng chờ tới độ chín đỉnh.
Ghi chú của người dịch: Hãy xem dự báo của Cục Khí tượng Thái Lan trước khi quyết định. Chuẩn bị sẵn chỗ phơi sấy trước khi cắt cây, vì độ ẩm ngoài trời ở Thái Lan cao (phơi sấy khi độ ẩm 85–95%).
Tóm tắt: những việc cần làm với auto
Theo bài gốc, sau nhiều năm lai tạo, auto hiện đại đã trở thành một cách sản xuất khả thi. Ưu điểm của auto là vụ ngắn, quản lý ánh sáng đơn giản và trồng được quanh năm. Đổi lại, auto ít chịu được uốn tỉa và rất dễ bị ảnh hưởng khi gặp stress. Người áp dụng cách trồng cây quang kỳ cho auto thường cho kết quả kém. Người lên kế hoạch theo lịch cố định của cây thì đạt kết quả tốt.
- Gieo thẳng vào chậu trồng cuối cùng và tránh mọi stress có thể tránh được trong 4 tuần đầu.
- Pha phân loãng hơn 10–20% so với cây quang kỳ. Ghi EC của dung dịch pha và nước thoát, và chuyển sang phân ít đạm, nhiều PK vào ngày 25–28.
- Ghi nhiệt độ tán cây, độ ẩm và nhiệt độ vùng rễ trong một tuần trước khi mua thiết bị làm mát.
- Thu hoạch theo trichome, không theo tuần nhà lai tạo ghi. Thu hoạch sớm nếu dự báo mưa nhiều ngày liền.
- Ghi số kWh và số gam khô mỗi vụ để biết auto thực sự mang lại bao nhiêu ở khu trồng của bạn.
- Trước khi gieo, kiểm tra giấy phép của bạn có bao gồm loại cây bạn trồng hay không.
Nếu bạn có câu hỏi, hoặc có kết quả trồng auto trong điều kiện Thái Lan hay Đông Nam Á, hãy trả lời ngay bên dưới topic này.
Tài liệu tham khảo
- Small, E. (1972). Interfertility and chromosomal uniformity in Cannabis. Canadian Journal of Botany, 50(9), 1947–1949.
- Russo, E. B. (2007). History of Cannabis and Its Preparations in Saga, Science, and Sobriquet. Chemistry & Biodiversity, 4(8), 1614–1648. https://doi.org/10.1002/cbdv.200790144
- ElSohly, M. A., et al. (2017). Phytochemistry of Cannabis sativa L. In Phytocannabinoids. Springer.