Độc tố nấm mốc (mycotoxin) là chất độc do một số loại mốc tạo ra khi nông sản bị giữ ở nơi nóng và ẩm. Trên hoa cần sa, độc tố hình thành chủ yếu khi hoa khô chậm hoặc bảo quản ở chỗ ẩm. Vì vậy, mùa mưa ở Thái Lan là thời điểm rủi ro cao nhất. Diệt mốc sau đó không làm mất độc tố. Người trồng, phòng khám và cửa hàng phải phòng ngừa ngay từ đầu, không trông vào việc xử lý về sau.
Các loại mốc và chất chúng tạo ra
Nhiều loại mốc có thể mọc trên hoa, và mỗi loại mang một rủi ro riêng. Có loại tạo ra độc tố. Có loại nguy hiểm chủ yếu vì người ta hít phải bào tử, tức những “hạt” rất nhỏ mà mốc dùng để lây lan.
| Loại mốc | Thường mọc ở đâu | Tạo ra chất gì | Mối lo chính |
|---|---|---|---|
| Aspergillus flavus, A. parasiticus | Khâu sấy và kho bảo quản nóng, ẩm | Aflatoxin (B1, B2, G1, G2) | Ăn phải aflatoxin B1 trong thời gian dài gây ung thư gan |
| Aspergillus fumigatus và các loài gần | Phòng sấy, kho, đống phân ủ | Bào tử | Nhiễm trùng phổi ở người có hệ miễn dịch yếu |
| Aspergillus ochraceus, một số loài Penicillium | Kho bảo quản | Ochratoxin A | Gây hại cho thận |
| Fusarium (cũng là một bệnh hại rễ) | Ngoài đồng | Deoxynivalenol (DON), zearalenone, độc tố T-2/HT-2 | Chủ yếu nhiễm từ ngoài đồng |
| Mucor | Nguyên liệu rất ướt | Bào tử; độc tố của loài này còn ít được nghiên cứu | Hiếm gặp, nhưng gây nhiễm trùng nặng ở người đang bệnh rất nặng |
Bạn không thể nhìn thấy hay ngửi thấy bản thân độc tố. Một số loại mốc để lại dấu hiệu, như lớp bột màu xanh vàng hoặc màu đen, hay mùi ẩm mốc. Dù các dấu hiệu này đã mất, độc tố vẫn có thể còn trong hoa.
Botrytis (bệnh thối bông) là một vấn đề khác. Bệnh này lộ ra thành lớp lông tơ màu xám và vết thối nâu bên trong bông. Bông bị thối cũng phải loại bỏ. Lý do là phần mô ướt, dập nát là chỗ rất dễ cho các loại mốc trong kho bám vào và phát triển.
Vì sao mùa mưa làm rủi ro tăng lên
Mốc cần nước tự do để mọc. Hoạt độ nước (aw, water activity) cho biết bao nhiêu phần nước trong hoa ở dạng tự do mà vi sinh vật dùng được. Thang đo đi từ 0 (khô hoàn toàn) đến 1,0 (nước nguyên chất).
Phần lớn các loại nấm phát triển mạnh nhất ở mức 0,83–0,99 aw. Sấy hoa xuống dưới 0,70 aw sẽ chặn được hầu hết chúng. Tuy vậy, một số mốc Aspergillus và Penicillium vẫn sống được ở 0,62–0,70 aw. Tiêu chuẩn ASTM D8197 quy định mức 0,55–0,65 aw cho hoa đã sấy khô. Bảo quản ở độ ẩm tương đối (RH) 55–62% sẽ giữ hoa trong khoảng này.
Ở Thái Lan, mùa mưa đẩy hoa ra khỏi khoảng an toàn theo nhiều cách. Độ ẩm ngoài trời thường cao hơn hẳn mức 62% RH. Bông cắt lúc còn ướt mưa hay ướt sương sẽ mang nước vào phòng sấy. Bông càng dày đặc thì lõi càng khô chậm, và nhiệt độ 30–35 °C giúp mốc phát triển ngay trong lõi. Khi mất điện, máy hút ẩm ngừng chạy, hoa đựng trong hộp không kín sẽ hút ẩm trở lại. Cách bố trí khâu sấy chạy được trong điều kiện này, bạn xem ở topic Sấy cần sa khi độ ẩm môi trường 85–95%.
Hít phải hoa nhiễm mốc có thể gây hại gì
Có hai rủi ro tách biệt.
Bào tử còn sống. Phổi khỏe thường tự đào thải bào tử hít vào. Người có hệ miễn dịch yếu có thể bị nhiễm nấm phổi nặng (bệnh aspergillosis). Nhóm này gồm người đang hóa trị, người đã ghép tạng và người dùng steroid liều cao. Một số báo cáo ca bệnh đã công bố cho thấy bệnh này liên quan tới việc hút cần sa nhiễm mốc. Trong đó có một bệnh nhân bệnh bạch cầu năm 2001 và hai bệnh nhân aspergillosis phổi mạn tính năm 2011. Bào tử cũng có thể gây dị ứng và lên cơn hen ở người nhạy cảm.
Độc tố. Hầu hết bằng chứng về tác hại của độc tố nấm mốc đến từ việc ăn phải thực phẩm nhiễm độc. Một bài tổng quan khoa học năm 2023 không tìm thấy nghiên cứu nào về chuyện gì xảy ra với các độc tố này khi đốt cần sa. Vì vậy, chưa ai biết bao nhiêu độc tố vào cơ thể khi hút hoặc dùng máy hóa hơi (vape). Dù vậy, các tiêu chuẩn y tế vẫn đặt giới hạn rất chặt. Lý do là bệnh nhân hít hoa trực tiếp, và nhiều người trong số họ vốn đã có bệnh.
Ở Thái Lan, cửa hàng chỉ được bán hoa khi người mua có đơn kê PT 33, nên mọi người mua đều là bệnh nhân. Phòng khám điều trị người có hệ miễn dịch yếu càng có lý do để yêu cầu nhà cung cấp gửi kết quả xét nghiệm.
Vì sao diệt mốc thôi là chưa đủ
Các cách khử nhiễm như chiếu xạ gamma diệt được mốc và vi khuẩn còn sống. Nhờ đó, hoa dễ đạt chỉ tiêu đếm vi sinh hơn. Nhưng độc tố nấm mốc là hợp chất hóa học rất bền. Chiếu xạ hay sấy thêm đều không loại bỏ chắc chắn được độc tố đã hình thành. Một nghiên cứu năm 2025 vẫn tìm thấy aflatoxin trong bông cần sa đã chiếu xạ gamma ở liều thường dùng cho cần sa y tế.
Vì thế, một lô hàng đã xử lý có thể đạt xét nghiệm vi sinh mà vẫn trượt xét nghiệm aflatoxin.
Chiết xuất cũng vậy. Đem bông mốc đi làm dầu hay cao cô đặc không làm chúng an toàn hơn. Độc tố đi theo vào sản phẩm chiết, thậm chí còn đậm đặc hơn. Trong một nghiên cứu phòng thí nghiệm năm 2021, người ta cố ý thêm độc tố vào hoa đến đúng mức giới hạn của châu Âu. Sản phẩm chiết từ lô hoa đó chứa aflatoxin và ochratoxin A cao gấp nhiều lần so với hoa ban đầu. Vì vậy, không đưa nguyên liệu bị mốc vào lô sinh khối dùng để chiết xuất.
Xét nghiệm độc tố nấm mốc như thế nào
Hai xét nghiệm khác nhau trả lời hai câu hỏi khác nhau:
- Xét nghiệm vi sinh đếm số vi sinh vật còn sống. Chỉ số TYMC (tổng số nấm men và nấm mốc) tính bằng CFU/g, tức số đơn vị tạo khuẩn lạc trên mỗi gam. Với hoa dùng để hít, cơ quan quản lý dược phẩm Úc (TGA) đặt giới hạn ≤20 CFU/g.
- Xét nghiệm độc tố nấm mốc đo trực tiếp lượng chất độc. Phòng lab thường dùng sắc ký lỏng, một phương pháp tách riêng rồi đo từng hợp chất.
Bạn cần làm cả hai xét nghiệm. Kết quả vi sinh sạch không chứng minh được lô hàng không có độc tố.
Nếu bán cho người mua ở châu Âu, cần biết chuyên luận 3028 của Dược điển châu Âu (bộ tiêu chuẩn thuốc chính thức của châu Âu). Chuyên luận này yêu cầu xét nghiệm aflatoxin B1 trên hoa, với giới hạn 2 µg/kg (microgam trên mỗi kilogam). Phương pháp xét nghiệm nằm ở chương 2.8.18. Người mua cũng thường yêu cầu thêm chỉ tiêu tổng aflatoxin. Theo các nguồn hiện có, chuyên luận này không ghi rõ yêu cầu về ochratoxin A, nhưng người mua thường đưa chỉ tiêu này vào hợp đồng.
Kết quả được ghi trên phiếu kết quả phân tích (COA – certificate of analysis), tức báo cáo phòng lab làm cho từng lô. Hãy kiểm tra phạm vi công nhận ISO/IEC 17025 của phòng lab, tức danh sách các xét nghiệm lab đó được công nhận. Danh sách này phải có aflatoxin và ochratoxin A trên nền mẫu cần sa hoặc dược liệu. Bảng đầy đủ các giới hạn xuất khẩu và cách chọn phòng lab ở Thái, bạn xem ở topic Xét nghiệm hoa cần sa trước khi xuất khẩu.
Việc cần làm trong mùa này
- Chỉ thu hoạch khi bề mặt bông đã khô, tức là sau khi nước mưa và sương đã ráo. Việc này giảm lượng nước bạn mang vào phòng sấy.
- Bẻ đôi những bông dày đặc nhất trong lúc sấy để kiểm tra. Bông nào có mốc nhìn thấy được hoặc có mùi ẩm mốc thì bỏ ngay, không đưa đi chiết xuất. Mốc thường bắt đầu từ trong lõi bông, chỗ bạn không nhìn thấy từ bên ngoài.
- Đo hoạt độ nước trước khi đóng kín từng lô, mục tiêu là 0,55–0,65 aw. Bạn có thể tự đo bằng máy riêng hoặc gửi mẫu tới phòng lab. Chỉ số này cho biết lô hàng đã đủ an toàn để cất trữ chưa. Nó cũng là bằng chứng lưu lại nếu sau này có người thắc mắc về lô hàng.
- Bảo quản hoa trong hộp kín. Như vậy, dù mất điện làm máy hút ẩm ngừng chạy, không khí ẩm cũng không lọt lại vào hoa. Xem thêm ở topic Bảo quản: độ ẩm, ánh sáng, oxy và thời hạn sử dụng.
- Gửi xét nghiệm một lô mùa mưa và một lô mùa khô, gồm TYMC, aflatoxin và ochratoxin A. So sánh hai kết quả, bạn sẽ biết cách sấy và bảo quản của mình có còn hiệu quả vào mùa khó nhất hay không.
- Đeo khẩu trang lọc loại N95 vừa khít mặt khi xử lý nguyên liệu bị mốc hoặc dọn phòng sấy. Việc này bảo vệ phổi của chính bạn khỏi bào tử mốc.
- Phòng khám và cửa hàng: yêu cầu từng nhà cung cấp gửi COA có cả kết quả TYMC lẫn aflatoxin. Giữ hàng tồn trong bao bì kín, để xa nguồn nhiệt.
Phun thuốc không chữa được mốc hình thành trong lúc bảo quản. Nếu dùng thuốc bảo vệ thực vật trong thời gian trồng, bạn chỉ dùng sản phẩm đã đăng ký với Cục Nông nghiệp Thái Lan (กรมวิชาการเกษตร) và dùng đúng hướng dẫn trên nhãn. Xem topic Những gì được phép phun theo GACP Thái Lan (GACP là tiêu chuẩn thực hành tốt về trồng trọt và thu hái dược liệu).
Nếu bạn có câu hỏi, hoặc có kết quả đo hoạt độ nước hay xét nghiệm độc tố nấm mốc của mình, hãy đăng ngay bên dưới topic này.
Tài liệu tham khảo
- European Pharmacopoeia (Dược điển châu Âu), chuyên luận 3028 Cannabis flower (Cannabis flos); chương 2.8.18, EDQM.
- ASTM D8197, khoảng hoạt độ nước cho hoa cần sa đã sấy khô.
- TGA, Microbiological quality of medicinal cannabis products, Version 1.0, tháng 2/2020.
- IARC Monographs on the Identification of Carcinogenic Hazards to Humans (aflatoxin; ochratoxin A).