Chuyển chậu là đưa cây cần sa sang một chỗ trồng mới khi rễ đã chiếm hết chậu cũ. Chỗ mới thường là một chậu to hơn, đôi khi là một luống đất ngoài vườn. Người trồng còn gọi việc này là lên chậu (up-potting). Bài này nói về bốn việc: khi nào nên chuyển, nên đi qua những cỡ chậu nào, xử lý rễ ra sao trong lúc chuyển, và giúp cây hồi phục thế nào sau đó.
Lần chuyển nào cũng làm xáo trộn bộ rễ, và cây cần thời gian để hồi lại. Phản ứng thường gặp là sốc chuyển chậu: cây héo rũ hoặc chậm lớn trong một thời gian ngắn. Tình trạng này hết khi rễ mới mọc vào giá thể mới (đất, xơ dừa hoặc hỗn hợp khác mà rễ mọc trong đó) và hút nước, dinh dưỡng bình thường trở lại. Việc có ích nhất bạn có thể làm là giữ bầu rễ nguyên vẹn. Bầu rễ là khối rễ và giá thể bám chặt vào nhau, vẫn giữ hình dạng chậu cũ khi bạn rút cây ra.
Vì sao phải chuyển chậu
Gieo cây trong chậu nhỏ có một lợi thế thật. Chậu nhỏ khô nhanh sau khi tưới. Nhờ vậy rễ non có không khí và không phải ngâm lâu trong giá thể ướt, vốn là khởi đầu của nhiều vấn đề ở vùng rễ.
Nhược điểm là chậu nhỏ sẽ đầy rễ. Khi rễ đã chiếm hết giá thể, cây không còn chỗ để phát triển thêm, và đó là lúc cần chuyển sang chậu lớn hơn. Nếu chờ quá lâu, cây chậm lớn. Cây cũng vươn cao: khoảng cách giữa các đốt (chỗ trên thân mọc ra lá và cành) dài ra. Lúc đó cây đang tiến dần tới tình trạng bó rễ, tức rễ chen chúc chật đến mức không còn nuôi cây tốt được nữa.
Ghi chú của người dịch: Ở 30–35 °C, lượng giá thể ít ỏi trong chậu ươm có thể từ ướt chuyển sang khô chỉ trong một ngày. Một chậu nhỏ đã kín rễ khi đó phải tưới liên tục, rất khó theo kịp. Đây thêm một lý do để không giữ cây quá lâu trong chậu đầu tiên.
Việc cần làm: ghi ngày trồng lên từng chậu hoặc vào sổ ghi chép. Bạn sẽ biết cây đã ở trong chậu bao lâu và khi nào nên bắt đầu kiểm tra rễ.
Khi nào nên chuyển chậu
Xem rễ, đừng xem lịch
Dấu hiệu rõ nhất đến từ chính bộ rễ. Cây đã sẵn sàng khi rễ trắng, khoẻ mọc phủ quanh toàn bộ mặt ngoài khối giá thể.
Để kiểm tra, trước hết hãy tưới cây để bầu rễ bám chặt. Sau đó lật ngược chậu, dùng ngón tay đỡ gốc thân, rồi rút bầu rễ ra vài giây. Nhìn mặt ngoài của bầu rễ, rồi đẩy thẳng trở lại vào chậu.
- Thấy ít rễ, chủ yếu là giá thể: đặt lại và kiểm tra sau một tuần.
- Rễ trắng phủ kín quanh mặt ngoài: chuyển chậu ngay.
- Rễ nâu, nhớt hoặc có mùi hôi: đây là bệnh ở rễ, không phải dấu hiệu chậu đã đầy. Chậu to hơn không chữa được. Hãy đọc bài về thối rễ hoặc đăng ảnh vào mục Plant Infirmary trước.
Bốn quy tắc về thời điểm
- Chỉ chuyển cây đang khoẻ, không chuyển cây đang bị stress. Cây đang chống chọi với nóng, sâu hại hay thiếu – thừa dinh dưỡng còn ít sức để ra rễ mới. Hãy xử lý vấn đề hiện có trước, rồi mới chuyển.
- Không chuyển cây con khi bộ rễ chưa đủ khoẻ. Chuyển quá sớm là lỗi kinh điển của người mới. Rễ non mảnh không giữ được giá thể, nên giá thể rơi ra và rễ bị đứt.
- Hoàn tất lần chuyển cuối trước khi cây ra hoa. Nhiều tài liệu hướng dẫn trồng xếp tổn thương rễ, chẳng hạn do chuyển chậu thô bạo, vào nhóm stress có thể đẩy cây sang lưỡng tính. Cây lưỡng tính ra cả hoa cái lẫn hoa đực, và hoa đực có thể thụ phấn làm cả vụ bị đậu hạt.
- Chuyển càng ít lần càng tốt. Nhiều người chỉ chuyển chậu một hoặc hai lần trong cả đời cây.
Chuyển mấy lần: hai lời khuyên tưởng như mâu thuẫn
Ở phần dưới bạn sẽ thấy một lịch chậu có ba lần chuyển, và có người trồng lên chậu đều đặn vài tuần một lần. Điều này có vẻ ngược với lời khuyên “một hoặc hai lần” ở trên. Thực ra hai cách đang cân hai rủi ro khác nhau:
- Mỗi lần chuyển, cây mất một khoảng thời gian để hồi phục, nên chuyển ít lần thì tổng stress ít hơn.
- Mỗi lần chuyển sang chậu quá to so với bộ rễ, phần giá thể thừa sẽ ướt nhiều ngày, nên nhảy cỡ quá lớn cũng gây ra vấn đề riêng.
Ai muốn chuyển ít lần có thể gieo ở chậu cỡ vừa rồi chuyển một lần duy nhất sang chậu cuối. Ai muốn giá thể khô nhanh có thể chuyển nhiều lần hơn, mỗi lần tăng một chút. Cả hai cách đều được, miễn mỗi bước tăng vừa phải và lần chuyển cuối xong trước khi cây ra hoa.
Việc cần làm: chọn cỡ chậu cuối cùng trước khi gieo. Sau đó lên kế hoạch ít bước nhất mà mỗi chậu mới vẫn chỉ lớn hơn chậu trước một chút.
Một trình tự chậu thường gặp
Không có trình tự nào là đúng duy nhất. Nó tuỳ vào việc bạn muốn cây cuối cùng to cỡ nào. Ví dụ, một cây nhỏ trồng trong nhà có thể lên chậu như sau. Hãy coi mốc thời gian chỉ là tham khảo, và kiểm tra rễ trước mỗi lần chuyển:
| Giai đoạn | Chỗ trồng | Thời điểm |
|---|---|---|
| Nảy mầm | Khay ươm | Lúc gieo |
| Cây con | Chậu vuông 7,5 cm | Ngay sau khi nảy mầm |
| Sinh trưởng thân lá | Chậu 3,8 lít | Khoảng 1 tuần sau |
| Tiền ra hoa (mấy tuần cuối trước khi bắt đầu ra hoa) | Chậu 7,5 đến 9,5 lít | Khoảng 30 ngày sau, trước khi ra hoa |
Dù theo mốc thời gian nào, mỗi bước nên tăng vừa phải, chậu mới chỉ lớn hơn chậu cũ một chút.
Đặt một cây bé xíu thẳng vào chậu thật to là sai lầm. Bộ rễ nhỏ chưa vươn tới được phần lớn giá thể. Phần giá thể đó ướt rất lâu, và rễ nằm trong giá thể ướt liên tục sẽ thiếu không khí.
Ghi chú của người dịch: Vào mùa mưa ở Thái Lan và Đông Nam Á, độ ẩm cao làm giá thể khô chậm, kể cả trong chậu đúng cỡ. Chậu quá to so với bộ rễ có thể ướt nhiều ngày liền. Trong những tháng mưa, hãy giữ mỗi bước tăng vừa phải, và bảo đảm chậu nào cũng có lỗ thoát nước, không bị nền nhà hay đĩa lót đầy nước bịt kín.
Ghi chú của người dịch: Chậu không phải lúc nào cũng ghi thể tích bằng lít. Nếu chậu của bạn chỉ ghi đường kính, hãy đổ nước bằng ca đong một lần để biết thể tích thật, rồi so với bảng trên.
Việc cần làm: ghi lại thể tích từng loại chậu bạn đang có, và xếp chúng vào các bước ở trên trước khi bắt đầu vụ tới.
Bầu rễ: là gì và xử lý ra sao
Bầu rễ là khối rễ và giá thể giữ nguyên khi bạn nhấc cây ra khỏi chỗ trồng. Ở vườn ươm cây gỗ, bầu rễ có thể rất to và thường được bọc bằng bao bố (vải đay thô). Với cây cần sa, bầu rễ đơn giản mang hình dạng của chiếc chậu cây đang rời đi. Giữ được bầu rễ là toàn bộ mục đích của một lần chuyển chậu tốt.
Ba kiểu làm hỏng bầu rễ
- Vỡ bầu. Nếu rễ chưa lan kín giá thể, bầu rễ vỡ vụn khi bạn nhấc lên. Rễ tơ bị đứt và cây héo.
- Khô rễ. Rễ mọc trong điều kiện tối và ẩm. Rễ để ngoài ánh sáng và không khí, hoặc bị cầm nắm quá lâu, sẽ khô và chết.
- Rễ quấn vòng. Nếu cây phải chờ quá lâu, rễ sẽ quấn vòng quanh mặt ngoài bầu rễ. Hãy gỡ lỏng những rễ này để chúng mọc hướng ra ngoài vào giá thể mới, thay vì tiếp tục quấn vòng.
Các bước chuyển cây
- Tưới cây trong chậu cũ trước. Một số tài liệu làm vườn khuyên tưới khoảng một giờ trước khi chuyển. Bầu rễ ẩm dễ trượt ra và giữ được khối.
- Làm ẩm giá thể mới trước khi bắt đầu. Giá thể đã ẩm sẽ thấm nước đều sau khi đặt cây vào.
- Lót một lớp giá thể dưới đáy chậu mới. Lót đủ dày để mặt bầu rễ nằm thấp hơn miệng chậu một chút, chừa chỗ cho nước tưới.
- Lật ngược chậu cũ và gõ nhẹ cho bầu rễ tuột ra. Trong lúc đó, kẹp gốc thân giữa các ngón tay để đỡ. Đừng nắm thân kéo cây ra, vì như vậy rễ sẽ đứt.
- Gỡ lỏng rễ quấn vòng. Nếu rễ quấn quanh mặt ngoài, nhẹ nhàng tách chúng ra để không còn quấn vòng quanh bầu rễ.
- Đặt bầu rễ ở đúng độ sâu như trong chậu cũ. Đổ giá thể quanh bầu rễ và ấn nhẹ. Đừng nén quá chặt khiến nước và không khí không lưu thông được.
- Tưới thật đẫm. Nước giúp giá thể lắng sát quanh rễ và lấp các khe hở không khí.
Hãy chuyển cây sang cùng loại giá thể hoặc loại tương tự. Hai loại giá thể khác hẳn nhau đặt cạnh nhau có thể giữ và nhả nước khác nhau, nên rễ có thể chậm mọc từ loại này sang loại kia. Ví dụ, một bầu rễ xơ dừa đặt vào đất vườn nặng có thể ướt hoặc khô khác hẳn phần đất xung quanh.
Ghi chú của người dịch: Khi trời nóng, hãy làm toàn bộ công việc trong bóng râm và không để bầu rễ phơi nắng. Chậu nhựa đen đặt dưới nắng trực tiếp có thể làm rễ bên trong nóng lên, nên hãy đặt cây vừa chuyển ở chỗ mà chính cái chậu cũng được che bóng.
Ghi chú của người dịch: Chuyển chậu thường là lúc cây giâm cành (clone) mua từ farm khác được đặt chung với cây của bạn. Cây từ bên ngoài có thể mang theo sâu hại, hop latent viroid (HLVd, một loại nhiễm thường không có triệu chứng), hoặc đơn giản là khác giống so với nhãn ghi. Lúc đầu hãy để cây giâm mua về cách ly với cây chính. Kiểm tra rễ khi bầu rễ đang ở ngoài chậu, và soi lá bằng kính lúp vài lần trước khi cho cây mới vào chung phòng với cây của bạn.
Việc cần làm: trước khi chuyển, bày sẵn chậu mới, giá thể đã làm ẩm và nước trong tầm tay. Bầu rễ nên nằm ngoài chậu trong thời gian ngắn nhất có thể.
Tưới trước và sau khi chuyển
Trước khi chuyển: tưới chậu cũ để bầu rễ ẩm nhưng không nhỏ nước.
Sau khi chuyển: tưới một lần, thật đẫm. Sau đó để chậu khô bớt (dry back) rồi mới tưới lần tiếp. Khô bớt nghĩa là để giá thể mất một phần nước, cho không khí quay lại vùng rễ. Tưới quá nhiều sau khi chuyển chậu cũng hại như tưới quá ít.
Bầu rễ cũ và giá thể mới không phải lúc nào cũng khô cùng tốc độ. Bầu rễ cũ có thể đã khô trong khi giá thể mới xung quanh vẫn ướt. Hãy nhấc chậu lên để ước lượng độ nặng, thay vì tưới theo giờ cố định. Chậu nhẹ là cần tưới. Chậu nặng thì chưa cần, kể cả khi mặt trên trông có vẻ khô.
Ngay sau khi chuyển, cây hút ít nước và ít dinh dưỡng từ giá thể mới hơn. Mấy ngày đầu đừng bón đậm, và bón nhẹ khi cây bắt đầu lớn lại. Khi trời nóng, chậu khô rất nhanh, và khi cây đã bén rễ có thể cần tưới mỗi ngày.
Việc cần làm: nhấc từng chậu ngay sau lần tưới đẫm đầu tiên để biết cảm giác “ướt” là nặng thế nào. Mỗi ngày nhấc lại một lần và chỉ tưới khi thấy chậu nhẹ đi rõ rệt.
Dấu hiệu sốc chuyển chậu
Sốc chuyển chậu không phải một bệnh. Đó là một nhóm triệu chứng stress xuất hiện sau khi chuyển. Nguyên nhân chính là rễ bị tổn thương nên không đáp ứng kịp nhu cầu của lá. Hãy để ý:
- Cây héo hoặc rũ lá dù giá thể vẫn ẩm. Lá mất nước nhanh hơn lượng nước bộ rễ bị tổn thương hút lên được.
- Lá vàng, cháy mép lá, lá cuộn hoặc quăn.
- Lá mới mọc ra nhỏ hơn trước.
- Cây đứng sinh trưởng hoặc chậm lớn trong vài ngày.
Giá thể ẩm mà cây vẫn héo là manh mối quan trọng nhất. Nếu giá thể ướt mà cây rũ, tưới thêm không giúp được gì. Tưới thêm còn có thể làm nặng hơn vì rễ bị thiếu không khí.
Việc cần làm: ghi ngày của mỗi lần chuyển và chụp ảnh cây ngay hôm đó. Nếu khoảng một tuần sau cây vẫn chưa ra lá mới, hãy rút bầu rễ ra lần nữa để kiểm tra rễ và độ ẩm của giá thể.
Hồi phục
Phần lớn cây sẽ hồi phục. Bạn sẽ thấy cây ra đọt mới và lá xanh trở lại. Trong các thử nghiệm ngoài đồng của Đại học Cornell (Mỹ), cây cà chua con gặp nhiệt độ trên 32 °C ngay sau khi trồng trông rất tệ sau vài ngày, nhưng khoảng một tuần sau đã lớn bình thường. Tuy vậy, khoảng chững lại là có thật: mọi lần cây chững lại đều làm cây chín muộn hơn, nên hãy tính trước là vụ sẽ thu hoạch muộn hơn một chút.
Bạn có thể giúp cây hồi phục nhanh hơn bằng cách giảm stress:
- Chuyển chậu vào buổi tối. Cây có cả đêm để hồi lại trước khi gặp nắng nóng của ngày hôm sau.
- Trồng trong nhà thì giảm ánh sáng vài ngày. Nâng đèn lên cao hoặc giảm độ sáng để lá mất ít nước hơn trong lúc rễ hồi phục.
- Trồng ngoài trời thì chuyển vào chiều muộn hoặc ngày nhiều mây. Cây có thời gian hồi lại trước khi gặp nắng gắt. Điều này rất quan trọng dưới nắng trưa gay gắt ở Đông Nam Á.
- Cây ươm trong nhà phải được tập quen nắng gió trước khi đưa ra ngoài. Tập quen nắng gió (hardening off) là cho cây tiếp xúc dần với nắng và gió trong vài ngày, để lá thích nghi trước khi phơi hoàn toàn.
Việc cần làm: lên lịch chuyển chậu vào buổi tối, và nếu trồng trong nhà thì giảm cường độ ánh sáng trong mấy ngày sau đó.
Cây tự ra hoa (autoflower)
Cây tự ra hoa (autoflower) ra hoa theo lịch riêng, không phụ thuộc độ dài ngày. Bạn không thể kéo dài giai đoạn sinh trưởng thân lá để bù cho những ngày mất vì sốc chuyển chậu. Vì vậy, nhiều người gieo autoflower thẳng vào chậu cuối cùng, hoặc chỉ chuyển một lần khi cây còn non.
Việc cần làm: với autoflower, chọn chậu cuối ngay lúc gieo. Nếu có chuyển thì chỉ chuyển một lần, thật sớm, khi rễ vừa kín một chậu nhỏ.
Những lỗi thường gặp
| Lỗi | Hậu quả | Cách làm tốt hơn |
|---|---|---|
| Chuyển chậu quá sớm | Bầu rễ vỡ, rễ đứt | Chờ đến khi rễ trắng lan tới mép giá thể |
| Chuyển chậu quá muộn | Rễ quấn vòng, cây đứng sinh trưởng | Kiểm tra rễ mỗi một đến hai tuần |
| Nhảy thẳng lên chậu thật to | Giá thể ướt lâu, rễ thiếu không khí | Tăng cỡ chậu từ từ |
| Để rễ phơi ra ngoài | Chóp rễ khô và chết | Làm nhanh và giữ mọi thứ ẩm |
| Đổi loại giá thể | Nước phân bố không đều giữa hai loại | Dùng cùng loại hoặc loại tương tự |
| Chuyển chậu khi cây đang ra hoa | Thêm stress trong giai đoạn ra hoa | Hoàn tất lần chuyển cuối trước khi ra hoa |
| Bón đậm ngay sau khi chuyển | Gây stress cho bộ rễ đang hồi phục | Tưới nước trước, bón nhẹ sau |
Danh sách kiểm tra ngắn cho lần chuyển chậu tới
- Kiểm tra rễ: rễ trắng phủ quanh mép, không có rễ nâu hay nhớt.
- Xác nhận cây khoẻ và chưa ra hoa.
- Tưới chậu cũ và chờ khoảng một giờ.
- Chuẩn bị chậu mới chỉ lớn hơn chậu cũ một chút, với cùng loại hoặc loại giá thể tương tự đã làm ẩm.
- Chuyển cây vào buổi tối, trong bóng râm, giữ nguyên bầu rễ.
- Tưới đẫm một lần, rồi chỉ tưới tiếp khi nhấc chậu thấy nhẹ.
- Mấy ngày đầu không bón đậm, và ghi lại ngày chuyển.
Nếu cây của bạn yếu đi sau khi chuyển, hoặc bạn chưa biết cỡ chậu nào hợp với không gian của mình, hãy đặt câu hỏi ngay dưới topic này. Kèm ảnh cây và rễ, cỡ chậu, loại giá thể và nhiệt độ nơi trồng, để các thành viên khác trả lời sát với trường hợp của bạn.