ส่งออกกัญชาถูกกฎหมายจากไทยให้ถึงมือผู้ซื้อ: ประเทศทางผ่าน เงื่อนไขการค้า และเอกสาร (ตอนที่ 2 จาก 2)

💊 กัญชาทางการแพทย์ 💡GACP – GMP – EU-GMP – การส่งออก
1

บทความนี้คือตอนที่ 2 อ่านตอนที่ 1 ได้ที่: Getting Paid for a Licensed Cannabis Export from Thailand: Banks, Currency and Exchange-Control Rules (Part 1 of 2)

บทความนี้เขียนสำหรับผู้ประกอบการที่ได้รับใบอนุญาตของไทยให้ส่งออกช่อดอกกัญชาแล้ว และมีรายงานผลแล็บที่ผ่านทุกรายการตรวจ ตอนที่ 1 พูดถึงการรับเงิน คือธนาคาร สกุลเงิน และกฎควบคุมการแลกเปลี่ยนเงินของไทย ตอนที่ 2 นี้พูดถึงการส่งสินค้าไปถึงผู้ซื้อ ได้แก่ ประเทศทางผ่านที่ควรเลี่ยง เงื่อนไขการค้าที่ควรใช้ และความผิดพลาดในเอกสารที่ทำให้สินค้าถูกกัก

ผู้ส่งออกส่วนใหญ่มาตัดสินใจเรื่องเหล่านี้ช้าเกินไป คือหลังเซ็นสัญญาไปแล้ว เส้นทางขนส่งและเงื่อนไขการค้าเป็นตัวกำหนดว่าสินค้าของคุณจะผ่านประเทศไหนบ้าง และใครต้องเป็นผู้ทำพิธีการศุลกากรที่ปลายทาง จึงควรกำหนดสองเรื่องนี้ให้เรียบร้อยก่อนเสนอราคา

ฐานทางกฎหมายของไทย

ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุมตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ประกาศนี้มีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 26 มิถุนายน 2568 การส่งออกช่อดอกต้องมีใบอนุญาต และช่อดอกที่ส่งออกต้องมาจากแหล่งปลูกที่ได้รับการรับรองตามมาตรฐาน GACP (การปฏิบัติทางการเกษตรและการเก็บเกี่ยวที่ดีสำหรับพืชสมุนไพร ซึ่งเป็นมาตรฐานคุณภาพที่ใช้รับรองแหล่งปลูก)

พระราชบัญญัติควบคุมกัญชา ยังเป็นเพียงร่างเท่านั้น คณะรัฐมนตรีอนุมัติร่างนี้เมื่อวันที่ 22 กันยายน 2569 และส่งต่อให้สภาผู้แทนราษฎรแล้ว แต่ยังไม่มีผลเป็นกฎหมาย

เนื้อหาทั้งหมดด้านล่างนี้ถือว่าคุณมีใบอนุญาตครบทุกใบแล้ว คำศัพท์ด้านการส่งออกที่ใช้ในบทความนี้ อธิบายไว้ในอภิธานศัพท์การส่งออกของฟอรัม

1. ประเทศทางผ่าน: ความเสี่ยงที่ไม่เกี่ยวกับผู้ซื้อของคุณเลย

ขอบเขต: หัวข้อนี้ครอบคลุมเฉพาะสินค้าเชิงพาณิชย์ที่ได้รับอนุญาตและขนส่งภายใต้ใบอนุญาตส่งออกและนำเข้าเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำสำหรับการพกกัญชาในฐานะผู้โดยสาร ใส่ในกระเป๋าเดินทาง หรือส่งทางพัสดุด่วน ตัวเลขการยึดของกลางในบทความนี้เป็นกรณีพยายามลักลอบขนส่งผิดกฎหมาย ไม่ใช่สินค้าที่ได้รับอนุญาต

กฎเรื่องสินค้าควบคุมของแต่ละประเทศยังใช้บังคับกับสินค้าที่แค่ผ่านประเทศนั้น แม้จะไม่ได้ขายในประเทศนั้นเลยก็ตาม สิงคโปร์คือตัวอย่างที่แสดงให้เห็นว่ากฎนี้เข้มงวดได้แค่ไหน

กรมศุลกากรสิงคโปร์ (Singapore Customs) กำหนดว่าตัวแทนขนถ่ายสินค้าต้องขอใบอนุญาตขนถ่ายจากศุลกากรก่อนจัดการขนถ่าย การขนถ่าย (transhipment) คือการย้ายสินค้าจากเรือหรือเครื่องบินลำหนึ่งไปอีกลำหนึ่ง โดยไม่ได้นำเข้าประเทศ การขนถ่ายโดยไม่มีใบอนุญาตเป็นความผิดตามข้อ 3(1) ของ Regulation of Imports and Exports Regulations ของสิงคโปร์

หากทำผิดครั้งแรก ค่าปรับสูงสุดอาจถึง S$100,000 หรือสามเท่าของมูลค่าสินค้า แล้วแต่จำนวนใดสูงกว่า ศาลยังลงโทษจำคุกได้ถึงสองปี หรือทั้งปรับทั้งจำ ที่มา: Singapore Customs, “Transhipment Procedures Overview” (https://www.customs.gov.sg/doing-business/transhipment-operations/transhipment-procedures/transhipment-procedures-overview/)

กฎหมาย Misuse of Drugs Act ของสิงคโปร์ก็ครอบคลุมทั้งการนำเข้าและส่งออก การค้ากัญชาเกิน 500 กรัม อาจได้รับโทษถึงประหารชีวิต เขตการค้าเสรี (free-trade zone) คือพื้นที่ในท่าเรือที่แยกไว้นอกเขตศุลกากรปกติ แหล่งข้อมูลสาธารณะที่ใช้ตรวจสอบสำหรับบทความนี้ไม่ได้ระบุว่าการขนถ่ายผ่านเขตการค้าเสรีของสิงคโปร์นับเป็น “การนำเข้า” หรือไม่ เมื่อไม่มีใครยืนยันได้ชัดเจน ก็อย่าส่งสินค้าผ่านเส้นทางนั้นเพื่อลองดู

ศูนย์กลางขนส่งที่ควรเลี่ยง (พิจารณาจากสถานะทางกฎหมายและการบังคับใช้): สิงคโปร์ ดูไบและอาบูดาบี โดฮา ฮ่องกง กัวลาลัมเปอร์ จาการ์ตา ศูนย์กลางขนส่งในซาอุดีอาระเบีย และศูนย์กลางขนส่งในจีนแผ่นดินใหญ่

ศุลกากรฮ่องกงเผยแพร่ผลการยึดของกลางจากผู้โดยสารอยู่เป็นประจำ ตัวอย่างเช่น เมื่อวันที่ 20 เมษายน 2569 ศุลกากรฮ่องกงยึดช่อดอกที่สงสัยว่าเป็นกัญชาได้ประมาณ 10 กิโลกรัม มูลค่าราว HK$2 ล้าน ของกลางมาจากผู้โดยสารที่เดินทางจากกรุงเทพฯ ผ่านฮานอย (Hong Kong Customs seizes suspected cannabis buds worth about $2 million at airport (with photos))

ประเด็นสำคัญไม่ใช่ว่าจะส่งทางอากาศหรือทางเรือ คำถามที่ควรถามคือ สินค้าล็อตนี้จะผ่านกี่ประเทศ และทุกประเทศได้เห็นสำเนาใบอนุญาตส่งออกหรือไม่ อนุสัญญาเดี่ยวว่าด้วยยาเสพติดให้โทษ ค.ศ. 1961 ของสหประชาชาติ (UN Single Convention on Narcotic Drugs) คือสนธิสัญญาระหว่างประเทศที่กำกับการค้านี้ ข้อ 31 ของอนุสัญญากำหนดกฎเรื่องการผ่านแดนไว้ดังนี้

  • ข้อ 31(11): ประเทศภาคีต้องไม่ยอมให้ยาเสพติดที่ส่งไปยังประเทศอื่นผ่านดินแดนของตน เว้นแต่จะได้แสดงสำเนาใบอนุญาตส่งออกต่อหน่วยงานของประเทศภาคีนั้นแล้ว
  • ข้อ 31(12): หน่วยงานของประเทศทางผ่านต้องใช้มาตรการที่เหมาะสมทุกอย่างเพื่อป้องกันไม่ให้สินค้าถูกนำไปใช้ผิดกฎหมาย
  • ข้อ 31(14): กฎการผ่านแดนเหล่านี้ไม่ใช้กับสินค้าที่อยู่บนเครื่องบินซึ่งไม่ได้ลงจอดในประเทศทางผ่าน

สำหรับสินค้าควบคุม เส้นทางตรงเส้นทางเดียวดีกว่าเส้นทางที่ถูกกว่าแต่ต้องแวะสองจุด

สิ่งที่ควรทำ: ก่อนจองขนส่ง ให้ขอเส้นทางขนส่งฉบับเต็มเป็นลายลักษณ์อักษรจากบริษัทรับจัดการขนส่ง (freight forwarder) ซึ่งเป็นบริษัทที่จองและจัดการการขนส่งให้คุณ เส้นทางต้องระบุทุกสนามบินหรือท่าเรือที่สินค้าแวะพักหรือเปลี่ยนผู้ขนส่ง ในแต่ละจุดแวะ ให้ยืนยันว่าหน่วยงานของประเทศนั้นจะได้รับสำเนาใบอนุญาตส่งออก ถ้ามีจุดแวะใดอยู่ในรายชื่อศูนย์กลางขนส่งข้างต้น ให้ขอเส้นทางอื่น แม้จะแพงกว่าก็ตาม เป้าหมายคือไม่ให้มีประเทศใดระหว่างทางถือว่าสินค้าของคุณเป็นยาเสพติดที่ไม่ได้สำแดง

หมายเหตุผู้แปล: เส้นทางขนส่งทางอากาศและทางเรือราคาถูกจากไทยไปยุโรปหรือออสเตรเลียจำนวนมาก ต้องต่อผ่านศูนย์กลางขนส่งตามรายชื่อข้างต้น อย่าคิดเอาเองว่าบริษัทรับจัดการขนส่งรู้ว่าสินค้าของคุณเป็นสินค้าควบคุม ให้แจ้งเป็นลายลักษณ์อักษร และขอตัวเลือกเส้นทางก่อนตกลงราคากับผู้ซื้อ เพราะเส้นทางตรงจะทำให้ค่าขนส่งเปลี่ยนไป

2. เงื่อนไขการค้า (Incoterms): ทำไม “ส่งมอบโดยชำระอากรแล้ว” จึงเป็นตัวเลือกที่ผิด

Incoterms® 2020 คือชุดเงื่อนไขการค้ามาตรฐานที่หอการค้านานาชาติ (ICC – International Chamber of Commerce) เป็นผู้เผยแพร่ แต่ละเงื่อนไขกำหนดว่าใครจ่ายค่าใช้จ่ายส่วนไหน และความเสี่ยงโอนจากผู้ขายไปยังผู้ซื้อ ณ จุดใด

ภายใต้ DDP (Delivered Duty Paid – ส่งมอบโดยชำระอากรแล้ว) ผู้ขายรับภาระค่าใช้จ่ายและความเสี่ยงทั้งหมดจนถึงปลายทาง รวมถึงพิธีการนำเข้า อากร และภาษี ส่วนภายใต้ DAP (Delivered at Place – ส่งมอบ ณ สถานที่ที่ระบุ) ผู้ขายส่งของถึงปลายทาง แต่ผู้ซื้อเป็นผู้ทำพิธีการนำเข้า

สำหรับสินค้าที่อยู่ในบัญชียาเสพติด หน่วยงานของประเทศปลายทางจะออกใบรับรองการนำเข้าให้ผู้นำเข้า ในนามของผู้นำเข้า ผู้ส่งออกไทยไม่สามารถเป็นผู้นำเข้าตามกฎหมาย (importer of record) ของสารควบคุมในสหภาพยุโรปหรือออสเตรเลียได้ ผู้นำเข้าตามกฎหมายคือฝ่ายที่มีหน้าที่ตามกฎหมายในการนำสินค้าผ่านพิธีการเข้าประเทศ ถ้าใช้ DDP ก็เท่ากับผู้ขายสัญญาว่าจะทำสิ่งที่กฎหมายของประเทศปลายทางห้ามไว้

เงื่อนไขที่เหมาะสม:

  • CIP (Carriage and Insurance Paid To – ค่าขนส่งและค่าประกันภัยจ่ายถึง) หรือ CPT (Carriage Paid To – ค่าขนส่งจ่ายถึง) เมื่อสินค้าใช้การขนส่งมากกว่าหนึ่งรูปแบบ ความเสี่ยงโอนไปยังผู้ซื้อเมื่อคุณส่งมอบสินค้าให้ผู้ขนส่งรายแรก และผู้ซื้อเป็นผู้ทำพิธีการนำเข้า ภายใต้ Incoterms 2020 เงื่อนไข CIP กำหนดให้ทำประกันภัยตาม Institute Cargo Clauses (A) ซึ่งเป็นระดับความคุ้มครองมาตรฐานที่กว้างที่สุดของการประกันภัยสินค้า
  • DAP หากผู้ซื้อต้องการราคาแบบส่งถึงปลายทาง แต่ยังเป็นผู้ทำพิธีการนำเข้าเอง

เงื่อนไขที่ไม่เหมาะสม:

  • DDP ด้วยเหตุผลข้างต้น
  • EXW (Ex Works – ส่งมอบ ณ สถานที่ของผู้ขาย) เพราะเงื่อนไขนี้ให้ผู้ซื้อเป็นผู้ทำพิธีการส่งออก แต่ผู้ที่ทำพิธีการส่งออกได้มีเพียงผู้ถือใบอนุญาตของไทยเท่านั้น
  • FOB (ส่งมอบบนเรือ), CFR (ค่าสินค้าและค่าระวาง) หรือ CIF (ค่าสินค้า ค่าประกันภัย และค่าระวาง) สำหรับสินค้าที่บรรจุตู้คอนเทนเนอร์หรือส่งทางอากาศ เงื่อนไขเหล่านี้ออกแบบมาสำหรับสินค้าที่บรรทุกลงเรือโดยตรง แต่สินค้าในตู้คอนเทนเนอร์และสินค้าทางอากาศจะถูกส่งมอบก่อนหน้านั้น คือที่สถานีขนส่งสินค้า จุดโอนความเสี่ยงในสัญญาจึงไม่ตรงกับสิ่งที่เกิดขึ้นจริง ความผิดพลาดนี้พบบ่อยในการค้าทุกประเภท ไม่ใช่เฉพาะกัญชา

สิ่งที่ควรทำ: เสนอราคาด้วยเงื่อนไข CIP หรือ CPT หรือใช้ DAP หากผู้ซื้อต้องการราคาแบบส่งถึงปลายทาง ลบ DDP และ EXW ออกจากแบบฟอร์มใบเสนอราคา และระบุในสัญญาให้ผู้ซื้อเป็นผู้นำเข้าตามกฎหมาย เป้าหมายคือให้แต่ละฝ่ายสัญญาเฉพาะสิ่งที่กฎหมายของประเทศตนอนุญาตให้ทำได้

3. ข้อผิดพลาดด้านการชำระเงินและการผ่านแดนที่ทำให้สินค้าถูกกัก

อนุสัญญาเดี่ยวฯ ใช้คำว่า “ใบอนุญาตส่งออก” (export authorisation) สำหรับใบอนุญาตฝั่งส่งออก และ “ใบรับรองการนำเข้า” (import certificate) สำหรับใบอนุมัติที่คู่กันของประเทศผู้นำเข้า

  • ไม่มีสำเนาใบอนุญาตส่งออกเดินทางไปพร้อมสินค้า ข้อ 31(6) กำหนดให้สินค้าทุกล็อตต้องมีสำเนาแนบไปด้วย และตามข้อ 31(10) สินค้าที่เข้าหรือออกจากประเทศโดยไม่มีใบอนุญาตส่งออก “จะต้องถูกกักไว้โดยหน่วยงานที่มีอำนาจ”
  • ประเทศทางผ่านไม่ได้เห็นสำเนาใบอนุญาต (ข้อ 31(11))
  • คำบรรยายสินค้าไม่ตรงกัน ระหว่างใบกำกับสินค้า (invoice) ใบแสดงรายการบรรจุหีบห่อ (packing list) ใบตราส่งทางอากาศ (air waybill – เอกสารขนส่งสำหรับสินค้าทางอากาศ) และใบอนุญาต ศุลกากรจะตรวจเอกสารเหล่านี้เทียบกับใบอนุญาต และธนาคารก็ตรวจเอกสารชุดเดียวกันก่อนปล่อยเงินค่าสินค้า
  • ปริมาณเกินกว่าที่ระบุในใบรับรองการนำเข้า หรือส่งสินค้านอกช่วงวันที่ที่ใบรับรองฉบับใดฉบับหนึ่งมีผล ตัวอนุสัญญาเองไม่ได้ระบุว่าปริมาณที่เกินทำให้สินค้าทั้งล็อตเป็นโมฆะ แต่หน่วยงานของประเทศผู้นำเข้ามักปฏิเสธหรือกักสินค้าลักษณะนี้ไว้ ให้ตรวจสอบกฎของประเทศปลายทางเอง

ยังมีอีกหลายเรื่องที่ต้องตรวจซึ่งอธิบายไว้ในหัวข้ออื่นของฟอรัม เช่น การจับคู่หมายเลขรุ่นการผลิตกับใบรับรองผลการวิเคราะห์ (วิธีอ่านใบรับรองผลการวิเคราะห์กัญชา) รวมถึงพิกัดศุลกากร HS (รหัสตัวเลขสากลที่ศุลกากรใช้จำแนกประเภทสินค้า) และขอบเขตของใบรับรองสุขอนามัยพืช (phytosanitary certificate) ห่วงโซ่ใบอนุญาตทั้งหมดอธิบายไว้ในเส้นทางการส่งออก ส่วนการตรวจวิเคราะห์อยู่ในการตรวจวิเคราะห์ก่อนส่งออก เรื่องการเก็บรักษา การตากแห้ง และการบ่ม อยู่ในคู่มือของฟอรัมเรื่องการตากแห้งและการบ่ม และการเก็บรักษา

การยึดของกลางเกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน กรมศุลกากรของไทยรายงานคดีกัญชา 3,309 คดี ระหว่างวันที่ 1 ตุลาคม 2568 ถึง 30 มิถุนายน 2569 ยึดของกลางได้มากกว่า 37,210 กิโลกรัม และเกือบทุกคดีเป็นการพยายามส่งออก ที่มา: Vietnam News Agency/VietnamPlus, 16 กรกฎาคม 2569 (Thailand, UK step up cooperation to combat illegal cannabis smuggling)

แหล่งข่าวไม่ได้ระบุว่ากัญชาเหล่านี้ขนส่งด้วยวิธีใด แต่ทั้งหมดเป็นการพยายามส่งออกผิดกฎหมาย ไม่ใช่สินค้าที่ได้รับอนุญาต แหล่งข้อมูลสาธารณะที่ใช้ตรวจสอบสำหรับบทความนี้ไม่พบกรณีที่สินค้าซึ่งมีเอกสารครบถ้วนตามข้อ 31 ถูกยึดระหว่างทาง ถึงอย่างนั้น ตัวเลขนี้ก็ยังสำคัญกับผู้ส่งออกที่ถูกกฎหมาย เพราะศุลกากรมีแนวโน้มตรวจสินค้าที่มีต้นทางจากไทยละเอียดกว่าสินค้าชนิดเดียวกันจากต้นทางอื่น

สิ่งที่ควรทำ: ก่อนส่งสินค้าทุกครั้ง ให้วางใบกำกับสินค้า ใบแสดงรายการบรรจุหีบห่อ ใบตราส่งทางอากาศ และใบอนุญาตส่งออกเทียบกัน ตรวจว่าคำบรรยายสินค้า ปริมาณ และวันที่ตรงกันทุกตัวอักษร ตรวจว่าปริมาณไม่เกินใบรับรองการนำเข้า และใบรับรองทั้งสองฉบับยังมีผลในวันส่งสินค้า เป้าหมายคือให้คุณเจอจุดที่ไม่ตรงกันเองที่โต๊ะทำงาน ก่อนที่ศุลกากรหรือธนาคารจะเจอ

หมายเหตุผู้แปล: สินค้าจากไทยถูกตรวจละเอียดกว่า จึงควรบวกวันสำหรับการตรวจเพิ่มเข้าไปในกำหนดส่งที่สัญญากับผู้ซื้อ และวางแผนไว้ด้วยว่าหากสินค้าถูกกัก ช่อดอกจะถูกเก็บอย่างไร ความร้อนและความชื้นแบบเขตร้อนในโกดังอาจทำให้ช่อดอกที่ผ่านการทำแห้งแล้วเสียหายได้ ก่อนที่ศุลกากรจะปล่อยสินค้า

ที่ผ่านมา การส่งสินค้าของคุณเคยติดปัญหาที่ฝั่งไหน ฝั่งการเงินหรือฝั่งการขนส่ง? จุดที่อาจผิดพลาดข้างต้นมาจากตัวบทกฎหมาย ไม่ได้มาจากกรณีจริง ประสบการณ์จริงเพียงเรื่องเดียว ไม่ว่าจะเป็นสินค้าที่ถูกกัก การโอนเงินที่ถูกปฏิเสธ หรือบัญชีที่ถูกปิด มีค่ามากกว่ารายการทั้งหมดนี้ เชิญแบ่งปันประสบการณ์หรือตั้งคำถามไว้ใต้หัวข้อนี้ได้เลย

บทความนี้เป็นข้อมูลอ้างอิงสำหรับผู้อ่านที่ดำเนินกิจการอย่างถูกกฎหมายในเขตอำนาจของตน ไม่ใช่คำแนะนำด้านกฎหมาย การธนาคาร ภาษี ศุลกากร หรือการเงิน เนื้อหาในบทความไม่ได้เป็นการแนะนำธนาคาร วิธีชำระเงิน หรือเส้นทางขนส่งใด ๆ เกณฑ์ควบคุมการแลกเปลี่ยนเงิน การจัดบัญชียาเสพติดของสหรัฐฯ สถานะการคว่ำบาตร และกฎหมายยาเสพติด เปลี่ยนแปลงบ่อย มีแหล่งข้อมูลทางการอย่างน้อยหนึ่งแห่งที่ใช้อ้างอิงซึ่งล้าสมัยแล้วในขณะเขียนบทความนี้ ก่อนส่งสินค้าหรือออกใบกำกับสินค้า ให้ตรวจสอบตัวเลขทุกตัวกับธนาคารที่ได้รับอนุญาต บริษัทรับจัดการขนส่ง และทนายความที่มีคุณสมบัติเหมาะสม

อ่านเพิ่มเติมใน Asiannabis

เอกสารอ้างอิง