ระยะออกดอกคือช่วงที่ต้นกัญชาเลิกใช้พลังงานส่วนใหญ่ไปกับใบและลำต้น แล้วหันมาสร้างดอกแทน ต้นโฟโตพีเรียด ใช้แสงเป็นสัญญาณให้เริ่มออกดอก ต้นกลุ่มนี้ออกดอกตามความยาวของวัน เมื่อกลางคืนยาวพอ ต้นจะเริ่มสร้างช่อดอก ถ้าปลูกในร่ม ผู้ปลูกมักให้แสง 12 ชั่วโมงและมืด 12 ชั่วโมง เขียนย่อว่า 12/12
ต้นออโต้ฟลาวเวอร์ ต่างออกไป ต้นจะเริ่มออกดอกเองเมื่อโตถึงวัย ไม่ว่าวันจะยาวหรือสั้น
สิ่งที่คุณเก็บเกี่ยวคือช่อดอก ซึ่งเป็นกลุ่มดอกเพศเมียเล็กๆ จำนวนมากที่อัดกันแน่น ดอกแต่ละดอกมีส่วนเล็กๆ ที่หน้าตาคล้ายใบห่อหุ้มอยู่ เรียกว่าใบประดับ (bract) บนช่อมีขนสีขาวที่เรียกว่ายอดเกสร (stigma) และมีต่อมเรซินที่เรียกว่าไทรโคม ระยะออกดอกมักใช้เวลาประมาณ 8 ถึง 12 สัปดาห์ ระหว่างนี้ต้นจะผ่านการยืดตัว ต่อด้วยช่วงขยายช่อ แล้วจึงถึงช่วงสุกแก่ ความต้องการธาตุอาหารและการดูแลทรงพุ่มก็เปลี่ยนไปตามแต่ละช่วง
บทความนี้อธิบายว่าช่อดอกประกอบขึ้นอย่างไร อะไรทำให้ต้นเริ่มออกดอก จะดูอย่างไรว่าต้นอยู่ระยะไหน และความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุด ส่วนที่มีป้าย “หมายเหตุผู้แปล” จะเสริมว่าอะไรต่างออกไปบ้างในไทยและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ได้แก่ ความร้อน ความชื้นช่วงฤดูฝน ไฟดับ และกลางวันที่สั้นของเขตร้อน
หมายเหตุผู้แปล: ในประเทศไทย ช่อดอกกัญชาเป็นสมุนไพรควบคุม ตามประกาศกระทรวงสาธารณสุข เรื่อง สมุนไพรควบคุม (กัญชา) พ.ศ. 2568 ซึ่งมีผลตั้งแต่วันที่ 26 มิถุนายน 2568 ช่อดอกขายได้เฉพาะเมื่อมีใบสั่งจ่ายตามแบบ ภ.ท.33 และจ่ายได้ไม่เกินปริมาณใช้ 30 วัน ห้ามโฆษณาและห้ามขายช่อดอกทางออนไลน์ ส่วนกฎกระทรวงว่าด้วยสมุนไพรควบคุม (ฉบับที่ 2) พ.ศ. 2569 ซึ่งมีผลตั้งแต่วันที่ 30 เมษายน 2569 ได้กำหนดเกณฑ์การออกใบอนุญาตเกี่ยวกับช่อดอกกัญชาให้เข้มงวดขึ้น บทความนี้อธิบายเพียงว่าต้นกัญชาเติบโตอย่างไร กรุณาอย่าใช้กระทู้นี้เสนอขายช่อดอก
คำว่า “ช่อดอก” (inflorescence) หมายถึงอะไรบนต้นกัญชา
ทางพฤกษศาสตร์ ช่อดอกคือกลุ่มดอกที่เกิดอยู่บนกิ่งก้านระบบเดียวกัน ดอกกัญชาดอกเดียวมีขนาดเล็กมาก สิ่งที่คุณเก็บเกี่ยวจึงไม่ใช่ดอกเดี่ยว แต่เป็นทั้งช่อ
งานวิจัยในต้นกัญชาเพศเมียพบว่า วันสั้นทำให้ปลายยอดแตกแขนงจำนวนมาก [1] นักพฤกษศาสตร์เรียกช่อแบบนี้ว่าช่อกระจะซ้อน (compound raceme) พูดง่ายๆ คือมีก้านหลักหนึ่งก้านที่แตกก้านข้างสั้นๆ ออกมาจำนวนมาก และก้านข้างแต่ละก้านมีดอกติดอยู่
งานวิจัยปี พ.ศ. 2567 อธิบายว่าช่อดอกกลายเป็นช่อแน่นได้อย่างไร [2]:
- ปลายยอดแตกแขนงจำนวนมาก
- ใบที่ออกใหม่มีใบย่อยน้อยลง ใบย่อยคือแฉกแต่ละ “นิ้ว” ของใบกัญชา
- ก้านใบสั้นลงมาก
- ข้อ (node) อยู่ชิดกันมาก ข้อคือจุดบนลำต้นที่ใบและกิ่งข้างงอกออกมา
การเปลี่ยนแปลงเหล่านี้ทำให้ดอกเดี่ยวแต่ละดอกมาเบียดกันแน่น และการเบียดกันนี้เองที่ทำให้ช่อดอกแน่น
ช่อดอกยังสำคัญเพราะเป็นที่เก็บเรซิน งานวิจัยปี พ.ศ. 2564 ระบุว่าแคนนาบินอยด์ของพืชสะสมอยู่ในต่อมเรซินของดอกเพศเมียเป็นหลัก [3] แคนนาบินอยด์คือสารออกฤทธิ์ในต้นกัญชา เช่น THC และ CBD งานวิจัยเดียวกันพบว่า เมื่อละอองเรณูไปถึงดอกและเกิดเมล็ด ปริมาณแคนนาบินอยด์จะลดลงอย่างมีนัยสำคัญ ผู้ปลูกจึงไม่ปล่อยให้ดอกถูกผสมเกสร คือไม่ให้ละอองเรณูจากต้นตัวผู้มาถึงดอกได้
สิ่งที่ควรทำ: ตั้งแต่วันที่เปลี่ยนเป็น 12/12 ให้ตรวจหาดอกตัวผู้บนต้นทุกสัปดาห์ เจอเมื่อไรให้เด็ดทิ้ง ดอกเพศเมียจะได้ไม่ถูกผสมเกสร และไม่เสียแคนนาบินอยด์ไปกับการสร้างเมล็ด ถ้าอยากรู้ว่าดอกตัวผู้กับดอกตัวเมียหน้าตาเป็นอย่างไร ดูได้ที่การระบุเพศกัญชา
ส่วนประกอบของช่อดอก
| ส่วน | คืออะไร | สิ่งที่ควรสังเกต |
|---|---|---|
| กลีบเลี้ยง (calyx) / ใบประดับ (bract) | กระเปาะสีเขียวรูปหยดน้ำที่หุ้มดอกเพศเมียแต่ละดอก | พองขึ้นในช่วงปลายของระยะออกดอก |
| เกสรเพศเมีย (pistil) / ยอดเกสร (stigma) | ขนสีขาวสองเส้นที่ยื่นออกจากดอกแต่ละดอก ทำหน้าที่ดักจับละอองเรณู | ตอนแรกเป็นสีขาว แล้วค่อยๆ เข้มขึ้น |
| ไทรโคม | ต่อมเรซินขนาดเล็กบนผิว | หนาแน่นที่สุดบนกลีบเลี้ยงและใบประดับ |
| ใบน้ำตาล | ใบเล็กๆ ที่งอกออกมาจากด้านในช่อดอก | มีไทรโคมเช่นกัน |
| ช่อยอด (cola) | กลุ่มช่อดอกหลักที่ปลายลำต้นหรือปลายกิ่ง | ช่อใหญ่และแน่นที่สุด |
กลีบเลี้ยงกับใบประดับ: สองคำ แต่เป็นกระเปาะเดียวกัน
ผู้ปลูกเรียกส่วนนี้ว่า “กลีบเลี้ยง” (calyx) ส่วนเอกสารทางพฤกษศาสตร์มักบอกว่าดอกเพศเมียแต่ละดอกอยู่ในซอกของใบประดับ ซอกคือมุมด้านในตรงที่ใบประดับต่อกับลำต้น ขนสีขาวก็เช่นกัน ผู้ปลูกเรียกว่า “เกสรเพศเมีย” (pistil) แต่งานวิจัยเรียกว่า “ยอดเกสร” (stigma) ทั้งสองกรณี สองคำนี้หมายถึงส่วนเดียวกันของต้น คำว่า “กลีบเลี้ยงพองขึ้น” ในคู่มือปลูก กับ “ใบประดับขยายใหญ่ขึ้น” ในงานวิจัย จึงพูดถึงการเปลี่ยนแปลงเดียวกัน
ถ้ายึดตามพฤกษศาสตร์อย่างเคร่งครัด กลีบเลี้ยงตัวจริง (วงกลีบรวม หรือ perianth) ของดอกกัญชาเพศเมียเป็นแค่เยื่อบางๆ ที่หุ้มรังไข่อยู่ กระเปาะรูปหยดน้ำที่ผู้ปลูกเรียกว่า “กลีบเลี้ยง” ที่จริงคือใบประดับที่ห่อรังไข่ไว้ ซึ่งมีอีกชื่อว่า bracteole หรือ perigonal bract
เรซินอยู่ตรงไหน
ไทรโคมแบบต่อมมีก้าน (stalked glandular trichome) คือต่อมเรซินที่ตั้งอยู่บนก้านสั้นๆ ไทรโคมชนิดนี้อยู่หนาแน่นบนกลีบเลี้ยงและใบประดับ และมีต่อไปจนถึงใบน้ำตาล เศษใบที่ตัดแต่งออกจากรอบช่อจึงยังมีเรซินติดอยู่
สิ่งที่ควรทำ: ตอนตัดแต่งช่อ ให้แยกเศษใบน้ำตาลใส่ภาชนะต่างหาก ไม่ปนกับใบใหญ่ (fan leaf) คุณจะได้รู้ว่าวัสดุส่วนไหนยังมีเรซิน และชั่งน้ำหนักจดแยกไว้ได้
หมายเหตุผู้แปล: ตามกฎกระทรวงว่าด้วยสารสกัดจากกัญชาหรือกัญชง พ.ศ. 2569 ซึ่งมีผลตั้งแต่วันที่ 26 เมษายน 2569 ใบอนุญาตเกี่ยวกับสารสกัดที่มี THC เกิน 0.2% ออกให้ได้เพียงสามกลุ่ม ได้แก่ นิติบุคคลไทยที่ไม่ใช่ “คนต่างด้าว” ตามพระราชบัญญัติการประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว พ.ศ. 2542 หน่วยงานของรัฐ และสภากาชาดไทย การมีเศษใบที่มีเรซินอยู่ในมือไม่ได้ทำให้คุณมีสิทธิ์ผลิตสารสกัดแบบนี้โดยไม่มีใบอนุญาต
อะไรทำให้ต้นเริ่มออกดอก
กัญชาเป็นพืชวันสั้น แปลว่าจะออกดอกเมื่อกลางคืนยาวขึ้น พูดให้ตรงกว่านั้นคือ ต้นวัดความยาวของช่วงมืดที่ต่อเนื่องไม่ขาดตอน ถ้าปลูกในร่ม ผู้ปลูกจะเลี้ยงต้นในระยะเจริญเติบโตทางลำต้นด้วยแสง 18 ชั่วโมงและมืด 6 ชั่วโมง (18/6) พอต้องการให้ออกดอกก็ตั้งเครื่องตั้งเวลาเป็น 12/12 ที่ 12/12 ต้นไม่ว่าจะขนาดเท่าไรก็จะยืดตัวและออกดอก
ตัวเลข 12 ชั่วโมงเป็นแค่ความเคยชิน ไม่ใช่ขีดจำกัดตายตัว งานวิจัยชิ้นหนึ่งศึกษาพันธุ์ปลูก (cultivar) สายช่อดอก (drug-type) 10 พันธุ์ คือพันธุ์ที่ปรับปรุงมาให้ได้ช่อดอกที่มีแคนนาบินอยด์สูง ทั้ง 10 พันธุ์เริ่มออกดอกได้ในทุกความยาววันที่ทดสอบ จนถึง 14 ชั่วโมง [4] งานวิจัยในกัญชงพบว่า ความยาววันที่ต่างกันแค่ 15 นาทีก็ทำให้การออกดอกของบางพันธุ์ปลูกเปลี่ยนไป [5] ความยาววันที่พอดีจะกระตุ้นให้ออกดอกจึงขึ้นอยู่กับพันธุกรรม
ช่วงมืดต้องมืดสนิทตลอด คู่มือการปลูกทั่วไปมักเตือนว่า แค่แสงไฟฉายตอนกลางคืนก็อาจรบกวนสัญญาณการออกดอกได้ และอาจทำให้ต้นถอยกลับไปเจริญเติบโตทางลำต้น
สิ่งที่ควรทำ: ตรวจแสงรั่วจากด้านในพื้นที่มืด เข้าไปยืนในห้องหรือเต็นท์ที่ปิดสนิทแล้วดับไฟ รอสักสองสามนาทีให้ตาชินกับความมืด จากนั้นดูตามรอยต่อประตู ซิป ช่องระบายอากาศ ช่องพัดลม และไฟแสดงสถานะดวงเล็กๆ บนอุปกรณ์ เจอแสงรั่วตรงไหนให้ติดเทปหรือปิดทับให้หมด กลางคืนจะได้ไม่ขาดตอน เพราะช่วงมืดต่อเนื่องคือสัญญาณที่ต้นใช้ตัดสินใจออกดอก และควรเข้าไปทำงานในห้องช่วงที่ไฟเปิด ไม่ใช่ช่วงกลางคืน
หมายเหตุผู้แปล: ในไทยและหลายพื้นที่ของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไฟดับเกิดขึ้นบ่อย โดยเฉพาะตอนพายุฝน เครื่องตั้งเวลาแบบกลไกที่ไม่มีแบตเตอรี่จะหยุดเดินระหว่างไฟดับ พอไฟมา เวลาบนเครื่องจะช้ากว่าเวลาจริง ไฟจึงเปิดปิดผิดเวลา และกลางคืนอาจสั้นหรือยาวกว่าที่ตั้งไว้ หลังไฟดับทุกครั้ง ให้เทียบเครื่องตั้งเวลากับนาฬิกาจริงแล้วตั้งใหม่ เครื่องตั้งเวลาแบบดิจิทัลที่มีแบตเตอรี่สำรองจะเดินเวลาต่อได้ระหว่างไฟดับ จดทุกครั้งที่ไฟดับลงในสมุดบันทึกการปลูก ถ้าต่อมาการออกดอกดูผิดปกติ สมุดบันทึกจะช่วยบอกได้ว่าเวลาเปิดปิดไฟเป็นต้นเหตุหรือไม่
สองอย่างที่มักเข้าใจผิดว่าต้นเริ่มออกดอกแล้ว
- ดอกแรกเริ่ม (pre-flower) คือดอกเล็กๆ ชุดแรกที่ต้นสร้างขึ้น และเป็นสัญญาณแรกที่มองเห็นได้ว่าต้นเป็นเพศอะไร นักวิจัยพบว่าดอกเดี่ยวเหล่านี้จะโผล่ออกมาที่ข้อเมื่อต้นอายุมากขึ้น แม้จะอยู่ในสภาพวันยาวก็ตาม [7] ถ้าเห็นขนขาวสองสามเส้นในระยะเจริญเติบโตทางลำต้น แปลว่าต้นโตเต็มวัยแล้ว ไม่ได้แปลว่าเริ่มสร้างช่อดอก
- ออโต้ฟลาวเวอร์ ไม่ตอบสนองต่อความยาววัน ต้นจะออกดอกตามจังหวะของตัวเอง และไม่ต้องเปลี่ยนไฟเป็น 12/12
สิ่งที่ควรทำ: นับวันออกดอกจากวันที่เปลี่ยนไฟเป็น 12/12 ไม่ใช่จากวันที่เห็นขนขาวเส้นแรก จำนวนสัปดาห์ที่คุณนับจะได้ตรงกับระยะเวลาที่ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ระบุ และตรงกับระยะต่างๆ ด้านล่าง
ระยะต่างๆ ของการออกดอก
ระยะเวลาขึ้นอยู่กับพันธุกรรม ต้นที่ค่อนไปทางอินดิก้า (indica) มักเสร็จเร็วกว่าต้นที่ค่อนไปทางซาติวา (sativa) ห้าระยะด้านล่างแบ่งตามแบบที่ผู้ปลูกนิยมใช้กันทั่วไป
สิ่งที่ควรทำ: วันที่เปลี่ยนไฟ ให้จดวันที่และระยะเวลาออกดอกที่ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ระบุไว้ แล้ววงช่วงที่คาดว่าจะเก็บเกี่ยวได้ไว้บนปฏิทิน คุณจะรู้ล่วงหน้าว่าควรเริ่มตรวจความสุกแก่เมื่อไร
1. ช่วงเปลี่ยนผ่านและการยืดตัว
หลังเปลี่ยนเป็น 12/12 มักจะเริ่มเห็นดอกภายใน 7 ถึง 14 วัน ช่วงเดียวกันนี้ต้นจะสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว การเติบโตนี้เรียกว่าการยืดตัวช่วงออกดอก ส่วนใหญ่เกิดในสองสัปดาห์แรก ต้นสายซาติวาอาจสูงขึ้นเป็นสองถึงสามเท่าของความสูงตอนเปลี่ยนไฟ
งานทดลองในห้องปฏิบัติการก็พบแบบเดียวกัน [9] ในสภาพวันสั้น ปล้อง (internode) ที่กำลังก่อตัวอยู่แล้วจะยืดยาวอย่างรวดเร็วระหว่างวันที่ 5 ถึงวันที่ 10 ปล้องคือช่วงลำต้นระหว่างข้อสองข้อ หลังวันที่ 10 ปล้องใหม่หยุดยืด และเกิดเป็นช่อดอกที่กระชับ ในงานวิจัยนั้น “เห็นการออกดอก” หมายถึงมียอดเกสรอย่างน้อยสามคู่ที่ปลายยอด
การควบคุมการยืดตัวมีกระทู้แยกต่างหากตามลิงก์ด้านบน ประเด็นสำคัญตรงนี้คือ ตอนที่คุณเปลี่ยนไฟ ต้นยังโตไม่สุด
สิ่งที่ควรทำ: ก่อนเปลี่ยนไฟ ให้วัดระยะว่างระหว่างยอดทรงพุ่มกับโคมไฟ แล้วถ้าเป็นต้นสายซาติวา ให้เอาความสูงปัจจุบันคูณ 2 ถึง 3 เช่น ต้นที่ค่อนไปทางซาติวาสูง 40 ซม. อาจสูงถึง 80 ถึง 120 ซม. ถ้าพื้นที่ไม่พอ ให้เปลี่ยนไฟเร็วขึ้น ต้นจะได้ไม่สูงไปชนโคมในสัปดาห์ที่ 3
2. ช่วงเริ่มติดช่อ
ประมาณสองสัปดาห์หลังเข้า 12/12 ต้นจะสูงช้าลง ช่อดอกจริงชุดแรกโผล่ที่ปลายยอดและตามข้อ เมื่อได้รับแสงวันละ 12 ชั่วโมงไปแล้วสี่ถึงห้าสัปดาห์ กัญชาที่ปลูกในร่มแทบจะหยุดเจริญเติบโตทางลำต้น [10] จากนั้นต้นจะใช้พลังงานไปกับดอกเป็นหลัก ความต้องการธาตุอาหารก็เปลี่ยนไปตั้งแต่ตอนนี้
สิ่งที่ควรทำ: เปลี่ยนไปใช้ตารางให้ปุ๋ยช่วงออกดอกตามที่ผู้ผลิตปุ๋ยเผยแพร่ไว้ โดยทำตามคำแนะนำของผู้ผลิตเอง จดวันที่เห็นช่อดอกชุดแรกของแต่ละพันธุ์ปลูก ผ่านไปสักสองสามรอบ คุณจะรู้ว่าพันธุ์ไหนติดช่อเร็วที่สุดในห้องของคุณ
3. ช่วงขยายช่อ
ช่วงนี้ต้นหยุดสูงแต่หนักขึ้น ช่อดอกใหญ่ขึ้น แน่นขึ้น และกลิ่นแรงขึ้น ดอกใหม่ยังทยอยออกมาเป็นระลอก กลีบเลี้ยงพองขึ้น และเรซินเคลือบไปทั่วช่อ เกสรเพศเมียบางส่วนเปลี่ยนเป็นสีเหลืองอมน้ำตาล และใบล่างบางใบเหลือง ใบเหลืองแบบนี้เป็นเรื่องปกติของระยะนี้
สิ่งที่ควรทำ: ใบล่างเหลืองสองสามใบเป็นเรื่องปกติของช่วงขยายช่อ อย่าเปลี่ยนการให้ปุ๋ยเพียงเพราะเรื่องนี้ ถ้าใบเหลืองลามเกินใบล่างไม่กี่ใบ ให้เปิดคู่มือวิธีอ่านสัญญาณจากใบ ก่อนปรับอะไร จะได้แยกออกว่าเป็นการแก่ตามธรรมชาติหรือเป็นปัญหาจริง
4. ช่วงสุกแก่
ช่อดอกยืดยาวน้อยลงและแข็งแน่นขึ้น เกสรเพศเมียส่วนใหญ่เป็นสีน้ำตาลแล้ว เมื่ออยู่ใต้แสงจ้า ไทรโคมจะวาวเป็นประกาย นี่คือช่วงที่เก็บเกี่ยวได้
วิธีที่ดีที่สุดในการตัดสินระยะเวลาการเก็บเกี่ยว คือส่องดูไทรโคมด้วยเลนส์ขยาย รายละเอียดอยู่ในบทความที่ลิงก์ไว้ ถ้าดูแค่สีของเกสรเพศเมียจะบอกได้เพียงคร่าวๆ
สิ่งที่ควรทำ: หาเลนส์ขยายไว้ก่อนถึงระยะนี้ เช่น แว่นขยายแบบช่างอัญมณี (หน้าตาคล้ายกล้องส่องพระ) หรือเลนส์มาโครแบบหนีบกล้องมือถือ พอเข้าช่วงที่คาดว่าจะเก็บเกี่ยว ให้ส่องช่อเดิมทุกสองสามวัน คุณจะเห็นได้ว่าไทรโคมเปลี่ยนเมื่อไร ไม่ต้องเดาจากสีเกสร
5. ช่วงชราภาพ
ช่วงชราภาพ (senescence) คือระยะสุดท้ายที่ต้นแก่และเริ่มโทรมตาย ถ้ารอเก็บเกี่ยวนานเกินไป ดอกจะหยุดพัฒนาและเกสรเพศเมียทั้งหมดจะเป็นสีน้ำตาล ใบจะเหลืองแล้วร่วง
สิ่งที่ควรทำ: วางแผนเก็บเกี่ยวก่อนถึงจุดนี้ ถ้าใบส่วนใหญ่เหลืองและร่วงแล้ว แปลว่าต้นเลยช่วงเก็บเกี่ยวไปแล้ว ให้เก็บเกี่ยวเลย และจดไว้ว่ารอบหน้าต้องเริ่มส่องไทรโคมให้เร็วกว่านี้
วิธีดูว่าต้นอยู่ระยะไหน
- ยืดตัว: สูงขึ้นเร็ว ระยะห่างระหว่างข้อยังปกติ มีขนขาวไม่มาก
- เริ่มติดช่อ: สูงช้าลง ขนขาวรวมกลุ่มที่ปลายยอดและตามข้อ
- ขยายช่อ: ไม่สูงขึ้นอีก ช่อหนาขึ้นทุกสัปดาห์ กลิ่นแรง
- สุกแก่: ช่อแข็งแน่น ขนส่วนใหญ่เข้มแล้ว ไทรโคมวาวและหนาแน่น
สิ่งที่ควรทำ: ถ่ายรูปต้นเดิมจากมุมเดิมสัปดาห์ละครั้ง เขียนกำกับแต่ละรูปว่านับจากวันเปลี่ยนไฟมาแล้วกี่วัน แล้วเทียบรูปกับรายการด้านบน ผ่านไปหนึ่งรอบปลูก คุณจะรู้จังหวะเวลาของพันธุ์ปลูกที่ใช้อยู่
ช่อหางจิ้งจอก (fox-tailing): เพราะพันธุกรรม ความร้อน หรือแสง?
ส่วนนี้อิงจากประสบการณ์ของผู้ปลูก เพราะยังไม่พบงานวิจัยแบบมีกลุ่มควบคุมเรื่องช่อหางจิ้งจอก
ช่อหางจิ้งจอกคืออาการที่กลีบเลี้ยงชุดใหม่งอกซ้อนกันขึ้นไปเป็นแท่งคล้ายเจดีย์ จากปลายช่อดอกที่ก่อตัวเสร็จแล้ว ช่อจึงดูเหมือนหางสุนัขจิ้งจอก ผู้ปลูกมักชี้ว่าเกิดจากสาเหตุใดสาเหตุหนึ่งในสองข้อนี้:
- พันธุกรรม บางพันธุ์ปลูก ซึ่งมักเป็นสายที่ค่อนไปทางซาติวา จะโตแบบนี้เป็นปกติ สังเกตได้จาก: รูปทรงนี้เกิดกับช่อทั่วทั้งต้น รวมถึงช่อด้านล่างที่อยู่ห่างจากแสง
- ความเครียดจากความร้อนหรือแสงแรง สังเกตได้จาก: รูปทรงนี้เกิดเป็นหลักที่ช่อดอกหลักด้านบนที่อยู่ใกล้โคมไฟหรือโดนแดดเต็มที่ ยอดเหล่านั้นมักซีดหรือเป็นสีขาวด้วย
สิ่งที่ควรทำ: ถ้าเกิดช่อหางจิ้งจอกแค่ช่อบนสุด ให้วัดอุณหภูมิที่ระดับความสูงของช่อ และวัดระยะจากช่อถึงโคมไฟ แล้วเทียบช่อพวกนั้นกับช่อด้านล่างของต้นเดียวกัน ถ้ารูปทรงไม่เท่ากันทั้งต้นและยอดทรงพุ่มร้อน แสดงว่าน่าจะเป็นความเครียด กรณีนี้ให้ยกโคมขึ้นหรือหรี่แสง หรือทำให้ห้องเย็นลง ถ้าเกิดช่อหางจิ้งจอกเท่าๆ กันทั้งต้น แสดงว่าน่าจะเป็นพันธุกรรม ให้จดไว้เป็นลักษณะทางพันธุกรรมของพันธุ์ปลูกนั้น
หมายเหตุผู้แปล: ห้องปลูกและโรงเรือนในไทยหลายแห่งมีอุณหภูมิ 30–35 °C และยอดทรงพุ่มที่อยู่ใต้โคมไฟยังร้อนกว่านั้นอีก ให้ไล่ตรวจสาเหตุจากความเครียดก่อน แล้วค่อยสรุปว่าเป็นที่พันธุกรรม ถ้าต้องการเทียบพันธุ์ปลูกสำหรับห้องร้อน ดูที่การเลือกสายพันธุ์สำหรับห้องที่อุณหภูมิสูงกว่า 30 °C
ความผิดพลาดที่พบบ่อย
- นับดอกแรกเริ่มว่าเป็นการออกดอก ดอกเดี่ยวเกิดได้ในระยะเจริญเติบโตทางลำต้นด้วย ให้นับวันออกดอกจากวันที่เปลี่ยนไฟ
- แสงรั่ว แสงใดก็ตามที่ส่องถึงใบในช่วงมืดอาจทำให้ออกดอกช้าลงหรือรบกวนการออกดอก ให้ตรวจแสงรั่วตามวิธีด้านบนก่อนเริ่มปลูกทุกรอบ
- เปลี่ยนไฟช้าเกินไปในพื้นที่เล็ก ถ้าลืมเผื่อการยืดตัว ต้นจะสูงไปชนโคมไฟ ให้คำนวณความสูงก่อนเปลี่ยนไฟ
- ความชื้นสูงในช่อที่แน่น คู่มือการปลูกทั่วไปแนะนำให้คุมความชื้นให้ต่ำในระยะออกดอก และเตือนว่าการฉีดพ่นบ่อยในระยะนี้ทำให้เกิดราและโรคเน่าช่อดอก เรื่องนี้ยิ่งสำคัญในอากาศชื้นของเขตร้อน หยุดฉีดพ่นต้นตั้งแต่เริ่มติดช่อ
- กลับไปให้วันยาวอีก งานวิจัยแสดงว่าช่อดอกต้องได้รับวันสั้นต่อเนื่อง [11] ถ้าต้นที่กำลังออกดอกกลับไปได้รับวันยาว ช่อดอกจะกลับไปแตกใบแทน ให้คงไว้ที่ 12/12 จนเก็บเกี่ยว เว้นแต่คุณตั้งใจจะรีเวจ (revegging)
หมายเหตุผู้แปล: ฤดูฝนในไทย อากาศภายนอกมักชื้นมากติดกันหลายวัน พัดลมอย่างเดียวดึงน้ำออกจากห้องไม่ได้ ต้องใช้เครื่องลดความชื้น ถ้าต้องการเลือกขนาดเครื่องให้เหมาะกับห้อง ดูที่การเลือกขนาดเครื่องลดความชื้นและเครื่องปรับอากาศ ถ้ายังเกิดโรคเน่าช่อดอกอยู่ดี ให้ใช้เฉพาะผลิตภัณฑ์ที่ขึ้นทะเบียนกับกรมวิชาการเกษตร และใช้ตามฉลาก
ปลูกกลางแจ้งในเขตร้อน
ในพื้นที่ใกล้เส้นศูนย์สูตร กลางวันค่อนข้างสั้นเมื่อเทียบกับฤดูร้อนของประเทศเขตอบอุ่น นักวิจัยที่ศึกษากัญชงชี้ว่า วันที่สั้นแบบนี้ทำให้ต้นเจริญเติบโตทางลำต้นได้น้อยลงและออกดอกเร็ว [12] ต้นโฟโตพีเรียดจำนวนมากที่ปลูกกลางแจ้งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จึงเริ่มออกดอกตั้งแต่ต้นยังเล็ก ให้คิดเรื่องนี้ไว้ตอนเลือกสายพันธุ์และกำหนดเวลาปลูก
หมายเหตุผู้แปล: ทั่วประเทศไทย ความยาววันตลอดปีเปลี่ยนน้อยกว่าในยุโรปหรืออเมริกาเหนือมาก ที่กรุงเทพฯ วันที่สั้นที่สุดในเดือนธันวาคมมีแสงกลางวันประมาณ 11 ชั่วโมง 20 นาที วันที่ยาวที่สุดในเดือนมิถุนายนมีประมาณ 12 ชั่วโมง 55 นาที ที่เชียงใหม่อยู่ระหว่างประมาณ 11 ชั่วโมง ถึงประมาณ 13 ชั่วโมง 15 นาที วิธีรับมือที่ใช้ได้จริงมีดังนี้:
- ออโต้ฟลาวเวอร์ ไม่ขึ้นกับความยาววัน วันสั้นของเขตร้อนจึงไม่ทำให้ออกดอกเร็วเกินไป
- เลี้ยงระยะทางลำต้นในร่มก่อน เลี้ยงต้นโฟโตพีเรียดภายใต้ 18/6 จนได้ขนาดที่ต้องการ แล้วจึงย้ายลงปลูกกลางแจ้ง ต้นจะเริ่มออกดอกตอนที่มีขนาดใหญ่พอให้ผลผลิตคุ้มค่า
- ทดลองปลูกจำนวนน้อยก่อนลงทั้งแปลง ถ้าเป็นพันธุ์ปลูกใหม่ ให้ลองปลูกสองหรือสามต้นก่อน จดวันปลูก วันที่เห็นช่อดอกชุดแรก ความสูงสุดท้าย และวันเก็บเกี่ยว คุณจะเห็นว่าพันธุ์นั้นโตจริงอย่างไรในพื้นที่ของคุณ ก่อนลงทุนปลูกทั้งแปลง
- ไฟกลางคืนใกล้ต้น คู่มือการปลูกเตือนว่าแค่แสงไฟฉายก็รบกวนการออกดอกได้ ลองเดินดูรอบต้นที่ปลูกกลางแจ้งตอนกลางคืน ดูว่ามีไฟถนน ไฟส่องสว่างรอบบ้าน หรือแสงจากหน้าต่างบ้านข้างๆ ส่องถึงต้นโดยตรงหรือไม่ ถ้ามี ให้ย้ายกระถางหรือตั้งฉากบังแสง
- ฤดูฝนตรงกับช่วงสุกแก่ ช่อที่แน่นและสุกแล้ว ถ้าเจอฝนชุกติดต่อกันนาน จะเสี่ยงโรคเน่าช่อดอกสูง วางแผนเวลาปลูกไม่ให้ช่วงสุกแก่ตรงกับสัปดาห์ที่ฝนชุกที่สุดในพื้นที่ของคุณ พื้นที่ส่วนใหญ่ของไทยมีฤดูฝนตั้งแต่ราวกลางเดือนพฤษภาคมถึงกลางเดือนตุลาคม และช่วงที่ฝนชุกที่สุดมักเป็นเดือนสิงหาคมถึงกันยายน ส่วนภาคใต้ฝั่งตะวันออก (ฝั่งอ่าวไทย) ยังมีฝนหนักจากมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ราวเดือนตุลาคมถึงธันวาคม
ดูวิธีอื่นๆ เพิ่มเติมได้ที่ทำไมต้นโฟโตพีเรียดจึงออกดอกตั้งแต่อายุหกสัปดาห์ในภาคใต้ของไทย
ถ้าคุณเคยจดระยะเวลาออกดอกของพันธุ์ปลูกใดในพื้นที่ของคุณ ช่วยโพสต์วันที่และพื้นที่ปลูกไว้ด้านล่าง มีคำถามเกี่ยวกับต้นที่กำลังปลูกอยู่ก็ถามไว้ในช่องตอบกลับได้เช่นกัน
งานวิจัยและหนังสือที่กล่าวถึง
รายละเอียดฉบับเต็มของแหล่งข้อมูลที่อ้างอิงในบทความนี้:
- Spitzer-Rimon B, Duchin S, Bernstein N, Kamenetsky R. Architecture and florogenesis in female Cannabis sativa plants. Frontiers in Plant Science 10:350 (2019). https://doi.org/10.3389/fpls.2019.00350
- Alter H, Sade Y, Sood A, Carmeli-Weissberg M, Shaya F, Kamenetsky-Goldstein R, Bernstein N, Spitzer-Rimon B. Inflorescence development in female cannabis plants is mediated by photoperiod and gibberellin. Horticulture Research 11(11): uhae245 (2024). https://doi.org/10.1093/hr/uhae245
- Lipson Feder C, Cohen O, Shapira A, et al. Fertilization following pollination predominantly decreases phytocannabinoids accumulation and alters the accumulation of terpenoids in Cannabis inflorescences. Frontiers in Plant Science 12:753847 (2021). https://doi.org/10.3389/fpls.2021.753847
- Ahrens A, Llewellyn D, Zheng Y. Is twelve hours really the optimum photoperiod for promoting flowering in indoor-grown cultivars of Cannabis sativa? Plants 12(14):2605 (2023). https://doi.org/10.3390/plants12142605
- Zhang M, Anderson SL, Brym ZT, Pearson BJ. Photoperiodic flowering response of essential oil, grain, and fiber hemp (Cannabis sativa L.) cultivars. Frontiers in Plant Science 12:694153 (2021). https://doi.org/10.3389/fpls.2021.694153
- ไม่ได้ใช้: ไม่สามารถระบุได้ว่าหนังสือการปลูกที่บทความต้นฉบับอ้างถึงคือเล่มใด ประเด็นเหล่านี้จึงให้ไว้ด้านบนในฐานะคำแนะนำทั่วไปจากผู้ปลูก
- เหมือนแหล่งข้อมูลที่ 1 (Spitzer-Rimon et al., 2019)
- ไม่ได้ใช้: ไม่สามารถระบุได้ว่าคู่มือการปลูกที่บทความต้นฉบับอ้างถึงคือเล่มใด และได้ตัดตัวเลขที่อ้างจากคู่มือนั้นออกแล้ว
- เหมือนแหล่งข้อมูลที่ 2 (Alter et al., 2024)
- Ahrens et al. 2023 (แหล่งข้อมูลที่ 4) ส่วนอภิปรายผล ซึ่งอ้างถึง Potter (2014) และงานอื่นๆ
- เหมือนแหล่งข้อมูลที่ 2 (Alter et al., 2024)
- Zhang et al. 2021 (แหล่งข้อมูลที่ 5) ส่วนบทนำ ซึ่งอ้างถึง Cosentino et al. (2012) และ Hall et al. (2014)